पुष्करे दुष्करं दानं वासश्चैव सुदुष्करः। ब्राह्मणो वेदविद्वांस्तु गत्वा वै ज्येष्ठपुष्करं
पुष्करात दान देणे कठीण आहे, आणि तेथे राहणेही फारच कठीण आहे; वेदज्ञ ब्राह्मण जेव्हा ज्येष्ठ पुष्करात जातो,
स्नानाद्भवेन्मोक्षभागी श्राद्धेन पितृतारकः। नाममात्रोपि यो विप्रो गत्वा संध्यामुपासते
स्नान केल्याने त्याला मोक्ष मिळतो; श्राद्ध केल्याने तो पितरांना तारतो; आणि जो ब्राह्मण फक्त नावापुरता तिथे जाऊन संध्याकाळची पूजा करतो,
वर्षाणि द्वादशैवेह तेन संध्या ह्युपासिता। भवेत्तु नात्र संदेहः पुरा प्रोक्तं स्वयंभुवा
इथे बारा वर्षे संध्याकाळची पूजा केल्यास, यात शंका नाही; हे पूर्वी स्वयंभूने सांगितले आहे.
सावित्री कथितो दोषः कुले तस्य न जायते। या पत्नी ददते भर्तुः संध्योपास्तिं करिष्यतः
सावित्रीचा दोष त्याच्या कुळात कधीच येत नाही; जी पत्नी आपल्या पतीला संध्योपासनेत मदत करते,
करकेण तु ताम्रेण तोयं मुक्ता दिवं व्रजेत्। ब्रह्मलोकमनुप्राप्य तिष्ठति ब्रह्मणो दिनं५० 1.19.
तांब्याच्या पात्रात पाणी सोडल्यावर तो स्वर्गात जातो; ब्रह्मलोकात पोहोचून, तो ब्रह्मदेवाचा एक दिवस तेथे राहतो.
एकाकिना गतेनापि संध्या वंद्या यथाक्रमं। पौष्करेणाथ तोयेन भृंगारे निहितेन तु
एकट्यानेही गेले तरी संध्योपासना योग्य प्रकारे करावी; आणि पुष्कराचे पाणी लोखंडाच्या भांड्यात ठेवावे.
दक्षिणां दिशमास्थाय गायत्र्या राजसत्तम। पितॄणां परमा तृप्तिः क्रियते द्वादशाब्दिकी
राजसत्तम, जेव्हा दक्षिण दिशेला तोंड करून गायत्रीचा जप केला जातो, तेव्हा पितरांना बारा वर्षं अत्यंत तृप्ती मिळते.
युगसहस्रं पिण्डेन श्राद्धेनानन्त्यमश्नुते। एतदर्थं हि विद्वांसः कुर्वंते दारसंग्रहं
श्राद्धाच्या वेळी पिंड दिला असता, पितरांना हजारो युगांपर्यंत न संपणारे पुण्य मिळते. म्हणूनच ज्ञानी लोक पत्नीचे संग्रह करतात.
तीर्थे गत्त्वा प्रदास्यामः पिंडान्वै श्राद्धपूर्वकं। तेषां पुत्रा धनं धान्यमविच्छिन्ना च संततिः
पवित्र तीर्थस्थळी जाऊन योग्य रीतीने श्राद्ध करून पिंड दिल्यास, त्यांच्या मुलांना धन, धान्य आणि वंश अखंड मिळतो.
भवेद्वै नात्र संदेह एतदाह पितामहः। तर्पयित्वा पितॄन्देवानग्निष्टोमफलं लभेत्
याबद्दल काहीही शंका नाही—हे पितामहांनी सांगितले आहे. पितरांना आणि देवांना तृप्त करून अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ मिळते.
आश्रमानपि ते वच्मि शृणुष्वैकमना नृप। अगस्त्येन कृतश्चात्र आश्रमो देवसंमितः
राजा, मी तुला आश्रमांची माहिती सांगतो, एकाग्रपणे ऐक. येथे अगस्त्य ऋषींनी देवतुल्य असा आश्रम वसवला आहे.
सप्तर्षीणां पुरा चात्र आश्रमो देवसम्मतः। ब्रह्मर्षीणां तथा चात्र मनूनां परमस्तथा
पूर्वी येथेच सप्तर्षींचा, देवांनी मान्यता दिलेला आश्रम होता. तसेच ब्रह्मर्षी आणि मनूंचाही श्रेष्ठ आश्रम येथेच होता.
नागानां च पुरी रम्या यज्ञपर्वतरोधसि। अगस्त्यस्य महाराज प्रभावममितात्मनः
यज्ञपर्वताच्या पायथ्याशी नागांची रम्य नगरी आहे, राजन, आणि अगस्त्य ऋषींच्या अमाप सामर्थ्याचे ते ठिकाण आहे.
कथयामि समासेन शृणु त्वं सुसमाहितः। पूर्वं कृतयुगे भीष्म दानवा युद्धदुर्मदाः
मी तुला थोडक्यात ही कथा सांगतो, मन लावून ऐक. पूर्वी कृतयुगात, भीष्मा, दानव युद्धाच्या गर्वाने उभे राहिले.
कालेया इति विख्याता गणाः परमदारुणाः। ते तु वृत्रं समाश्रित्य देवान्हंतुं समुद्यताः
कालेय नावाचे अत्यंत भयंकर दानवांचे समूह होते. त्यांनी वृत्राचा आश्रय घेत देवांचा नाश करण्याचा संकल्प केला.
ततो देवाः समुद्विग्ना ब्रह्माणमुपतस्थिरे। कृतांजलींस्तु तान्सर्वान्परमेष्ठीत्युवाच ह
तेव्हा देव घाबरून ब्रह्मदेवांकडे गेले. सर्वांनी हात जोडून परमेश्वरासमोर उभे राहिले.
विदितं मे सुराः सर्वं यद्वः कार्यं चिकीर्षितं। तमुपायं प्रवक्ष्यामि यथा वृत्रं वधिष्यथ
देवांनो, मला सर्व काही माहीत आहे आणि तुम्ही काय करायचे ठरवले आहे तेही. मी तुम्हाला तो उपाय सांगतो, ज्याने तुम्ही वृत्राचा वध करू शकता.
दधीचिरिति विख्यातो महानृषिरुदारधीः। तं गत्वा सहितास्सर्वे वरं च प्रतियाचत
दधीचि नावाचे एक महान, उदार बुद्धीचे ऋषी आहेत. तुम्ही सर्वांनी एकत्र जाऊन त्यांच्याकडे वर मागा.
स वो दास्यति धर्मात्मा सुप्रीतेनांतरात्मना। स वाच्यः सहितैः सर्वैर्भवद्भिर्जयकांक्षिभिः
तो धर्मात्मा ऋषी अंतःकरणाने प्रसन्न होऊन तुम्हाला तो वर देईल. विजयाची इच्छा असलेल्या तुम्ही सर्वांनी त्यांना विनंती करावी.
स्वान्यस्थीनि प्रयच्छस्व त्रैलोक्यहितकांक्षया। स शरीरं समुत्सृज्य स्वान्यस्थीनि प्रदास्यति
त्रैलोक्याच्या कल्याणासाठी त्यांना त्यांची हाडे द्यायला सांगावे. ते आपले शरीर सोडून स्वतःची हाडे देतील.
तस्यास्थिभिर्महाघोरं वज्रं संक्रियतां दृढं। महच्छत्रुहनं दिव्यं तदस्त्रमशनिः स्मृतं
त्यांच्या हाडांपासून एक भयंकर, मजबूत आणि दिव्य वज्र तयार करावा, जो मोठ्या शत्रूंचा नाश करणारा आणि विजेसारखा अस्त्र म्हणून प्रसिद्ध आहे.
तेन वज्रेण वै वृत्रं वधिष्यति शतक्रतुः। एतद्वः सर्वमाख्यातं तस्मात्सर्वं विधीयतां
त्या वज्राने शतक्रतु वृत्राचा वध करील. मी तुम्हाला सर्व काही सांगितले आहे, म्हणून तसेच करा.
एवमुक्तास्ततो देवा अनुज्ञाप्य पितामहं। शतक्रतुं पुरस्कृत्य दधीचेराश्रमं ययुः
अशा प्रकारे पितामहांची परवानगी घेऊन देवांनी शतक्रतुच्या पुढाकाराने दधीचि ऋषींच्या आश्रमाकडे प्रस्थान केले.
सरस्वत्याः परे पारे नानाद्रुमलतावृतं। षट्पदोद्गीतनिनदैरुद्घुष्टं सामगैरिव
सरस्वतीच्या त्या पारच्या काठी, विविध झाडांनी आणि वेलींनी वेढलेल्या त्या स्थळी, मधमाशांच्या गुंजारवाने आणि सामगायनाच्या स्वरांनी सारा परिसर निनादत होता.
पुंस्कोकिलरवोन्मिश्रं जीवं जीवकनादितम्। महिषैश्च वराहैश्च सृमरैश्चमरैरपि
पुरुष कोकिळ आणि जीवक पक्ष्यांच्या गोड आवाजात मिसळून, तिथे विविध जीवांची हाकाही ऐकू येत होती. त्या ठिकाणी म्हशी, रानडुक्कर, हरिण आणि चितळ असे अनेक प्राणी संचार करत होते.
तत्रतत्रानुचरितैः शार्दूलभयवर्जितैः। करेणुभिर्वारणैश्च प्रभिन्नकरटामुखैः
त्या जंगलात वाघांचा काहीही धाक न बाळगता, हत्ती आणि मोठे गज आपल्या सोंडेने आणि तोंडाने खेळत इथे तिथे फिरत होते.
स्वरोद्गारैश्च क्रीडद्भिः समंतादनुनादितं। सिंहव्याघ्रैर्महानादं नदद्भिरनुनादितं
त्या प्रदेशात सर्वत्र खेळणाऱ्या प्राण्यांचे आवाज आणि सिंह व वाघ यांच्या मोठ्या गर्जना यामुळे आसमंत दुमदुमून गेला होता.
मयूरैश्चापि संलीनैर्गुहाकंदरवासिभिः। तेषु तेषु च कुंजेषु नादितं सुमनोरमं
गुहांमध्ये आणि डोंगराच्या कपारीत लपलेले मोरही त्या कुंजात आपल्या सुरेल आवाजाने गोड गजर करत होते.
त्रिविष्टपसमप्रख्यं दधीच्याश्रममागमन्। तत्रापश्यन्दधीचिं तं दिवाकरसमप्रभम्
स्वर्गासारख्या तेजस्वी असलेल्या दधीच्यांच्या आश्रमात ते पोहोचले आणि तिथे सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असलेले दधीचि ऋषी त्यांना दिसले.
जाज्वल्यमानं वपुषा यथा लक्ष्म्या चतुर्भुजम्। तस्य पादौ सुरा राजन्नभिवंद्य प्रणम्य च। अयाचंत वरं सर्वे यथोक्तं परमेष्ठिना
लक्ष्मीप्रमाणे चार भुजांनी आणि तेजाने झळाळणाऱ्या त्या दधीचिंच्या पायांवर सर्व देवांनी वंदन करून, ब्रह्मदेवांनी सांगितल्याप्रमाणे आपापली वर मागितली.