सत्येन गौः क्षीरधारां प्रमुंचति हविः प्रियाम्। स वै धन्यतमो गोपो यस्त्वत्क्षीरेण जीवति
सत्यामुळे गाय दूधाची धार सोडते, ते प्रिय हवन असते; जो तुझ्या दूधावर जगतो तो खरोखरच धन्य आहे.
भूमिप्रदेशा धन्यास्ते सतृणा वीरुधः शुभे। ते धन्याश्च कृतार्थाश्च तैरेव सुकृतं कृतम्
ज्या भूमीवर तुझे गवत उगवतं, ती भूमी धन्य आहे, शुभे; आणि त्यांच्यामुळे जे सत्कर्म झाले, ते धन्य आणि कृतार्थ आहेत.
तैराप्तं जन्मनः सारं ये पिबंति पयस्तव। मृगेंद्रः प्रत्ययं गत्वा विस्मयं परमं गतः
जे तुझे दूध पितात, त्यांना जन्माचे सार मिळते; मृगराजाला खात्री पटली आणि तो अत्यंत आश्चर्यचकित झाला.
प्रत्यादेशोऽयमस्माकं सत्यं देवैः प्रदर्शितः। सत्यमिष्टं गवां दृष्ट्वा न मे वाञ्छास्ति जीवितुम्
हा आमच्यासाठी आदेश आहे, देवांनी दाखवलेले सत्य; गायींचे सत्य पाहून मला जगण्याची इच्छा राहिली नाही.
तत्करिष्याम्यहं कर्म येन मुच्येय किल्बिषात्। मया जीवसहस्राणि भक्षितानि शतानि च
म्हणून मी असे कर्म करीन ज्यामुळे मी पापातून मुक्त होईन; मी हजारो आणि शेकडो जीव खाल्ले आहेत.
गतिं कामिह गच्छामि दृष्ट्वा गोः सत्यमीदृशम्। अहं पापो दुराचारो नृशंसो जीवघातकः
मुक्तीची वाट शोधत मी निघतो, गायीचे असे सत्य पाहून; मी पापी, दुष्ट, निर्दयी आणि जीव मारणारा आहे.
कांस्तु लोकान्गमिष्यामि कृत्वा कर्म सुदारुणम्। गमिष्ये पुण्यतीर्थानि करिष्ये पापशोधनम्
मी इतके भयंकर कर्म केल्यावर कोणत्या लोकांत जाईन? मी पुण्य तीर्थांना भेट देईन आणि पापातून शुद्ध होण्यासाठी प्रयत्न करीन.
पतिष्ये गिरिमारुह्य प्रवेक्ष्ये वा हुताशनम्। धेनोऽद्य यन्मया कार्यं तपः पापाद्विशुद्धये
मी एखाद्या डोंगरावर चढून तिथून खाली पडेन, किंवा अग्नीत प्रवेश करीन; गायी, आज मी कोणते तप करावे जेणेकरून माझे पाप धुऊन जाईल?
तदादिशस्व संक्षेपान्न कालो विस्तरस्य तु। धेनुरुवाच। तपः कृते प्रशंसंति त्रेतायां ज्ञानमेव च
म्हणून तू मला थोडक्यात सांग, कारण सविस्तर सांगायला वेळ नाही. गायी म्हणाली: कृतयुगात तप श्रेष्ठ मानले जाते; त्रेतायुगात केवळ ज्ञानच महत्त्वाचे असते.
द्वापरे यज्ञमित्याहुर्दानमेकं कलौ युगे। सर्वेषामेव दानानामिदमेवैकमुत्तमम्
द्वापारयुगात यज्ञाला महत्त्व दिले जाते; कलियुगात केवळ दानच श्रेष्ठ आहे. सर्व दानांमध्ये हेच एक श्रेष्ठ मानले जाते.
अभयं सर्वभूतानां नास्ति दानमतः परम्। चराचराणां भूतानामभयं यः प्रयच्छति
सर्व जीवांना अभय देण्यासारखे दुसरे कोणतेही दान नाही; जो जिवंत आणि निर्जीव सर्व प्राण्यांना अभय देतो,
स च सर्वभयान्मुक्तः परं ब्रह्माधिगच्छति। नास्त्यहिंसा समं दानं नास्त्यहिंसा समं तपः
तो सर्व भयांपासून मुक्त होतो आणि परम ब्रह्म प्राप्त करतो. अहिंसेसारखे दान नाही आणि अहिंसेसारखे तपही नाही.
यथा हस्तिपदेष्वन्यत्पदं सर्वं प्रलीयते। सर्वे धर्मास्तथा व्याघ्र प्रलीयंते ह्यहिंसया
जसे हत्तीच्या पावलात इतर सर्व पावलांचे चिन्ह नाहीसे होतात, तसेच, वाघा, सर्व धर्म अहिंसेमध्ये विलीन होतात.
योगवृक्षस्य छाया या तापत्रयविनाशिनी। धर्मज्ञाने च पुष्पाणि स्वर्गमोक्षौ फलानि च
योगरूपी वृक्षाची सावली तीन प्रकारच्या दुःखांचा नाश करते; धर्मज्ञान ही त्याची फुले आणि स्वर्ग व मोक्ष ही त्याची फळे आहेत.
दुःखत्रयाभितप्तस्य छाया योगतरोः स्मृता। न बाध्यते पुनर्दुःखैः प्राप्य निर्वाणमुत्तमम्
ज्याला तीन प्रकारच्या दुःखांनी जळाले आहे, त्याला योगवृक्षाची सावली आठवते; उत्तम निर्वाण मिळाल्यावर तो पुन्हा कधीही दुःखांनी त्रस्त होत नाही.
इत्येतत्परमं श्रेयः कीर्तितं ते समासतः। ज्ञातं चैव त्वया सर्वं केवलं मां तु पृच्छसि
हेच परम कल्याण तुला थोडक्यात सांगितले; तू सर्व काही समजूनही पुन्हा मला विचारत आहेस.
द्वीप्युवाच। अहं मृग्या पुरा शप्तो व्याघ्ररूपेण संस्थितः। ततः प्राणिवधात्सर्वमशेषं मम विस्मृतम्
वाघ म्हणाला: मी पूर्वी एका हरिणाच्या शापामुळे वाघरूपात जन्म घेतला; त्यामुळे प्राण्यांचा वध केल्याने माझे सर्व स्मरण हरवले.
त्वत्संपर्कोपदेशाभ्यां संजातं स्मरणं पुनः। त्वं चाप्यनेन सत्येन गमिष्यसि परां गतिं
तुझ्या संगतीने आणि उपदेशाने मला पुन्हा आठवण झाली; आणि या सत्यामुळे तूही सर्वोच्च मार्गाला पोहोचशील.
तदहं त्वां पुनः पृच्छे प्रश्नमेकं हृदि स्थितम्। साग्रं वर्षशतं जातं चिंतयानस्य मे शुभे
म्हणून मी तुला पुन्हा एक प्रश्न विचारतो, जो माझ्या मनात शंभर वर्षे आहे, हे शुभे, मी तो नेहमीच विचार करत होतो.
भवत्या भाग्ययोगेन कदाचित्स्वर्गशोभने। कृतं धर्मस्य संस्थानं सतां मार्गे प्रतिष्ठितम्
तुझ्या भाग्यामुळे, कधी तरी सुंदर स्वर्गात, धर्माचा पाया घातला गेला आणि तो सज्जनांच्या मार्गावर उभा राहिला.
किं तेऽभिधानं कल्याणि ब्रूहि मेऽज्ञस्य सुव्रते। नंदोवाच। मम नंदेति संज्ञा तु कृता नंदेन स्वामिना
तुझे नाव काय आहे, कल्याणी? मला सांग, कारण मी अज्ञानी आहे, हे सुव्रते. गायी म्हणाली: माझे नाव 'नंदा' असे माझ्या मालकाने ठेवले.
सांप्रतं भक्षयामीति ह्यतिष्ठः केन हेतुना। नंदेति श्रुत्वा तन्नाम मुक्तशापः प्रभंजनः४५० 1.18.
आता तू म्हणालीस, 'मी नंदेला खाईन'—तर तू असे का उभी होतीस? 'नंदा' हे नाव ऐकताच शाप सुटला आणि नाहीसा झाला.
पुनर्नृपत्वमापन्नो बलरूपसमन्वितः। एतस्मिन्नंतरे धर्मस्तां ज्ञात्वा सत्यवादिनीम्
तो पुन्हा राजा झाला आणि त्याला बळ व रूप प्राप्त झाले; त्या दरम्यान, धर्माने तिच्या सत्यवचनाची जाणीव ठेवली.
द्रष्टुं समागतस्तत्र प्राब्रवीच्च पयस्विनीम्। तव सत्यव्रताद्धृष्टो धर्मोहमिह चागतः
ती गायीला भेटायला आला आणि म्हणाला: तुझ्या सत्यव्रतामुळे मी, धर्म, येथे आलो आहे.
नंदे वृणीष्व भद्रं ते वरं वरतमं हि यत्। एवमुक्ता हि सा देवी नंदा तं प्रार्थयद्वरम्
नंदे, तू इच्छेचा वर माग, तुझं कल्याण होवो. जो काही सर्वश्रेष्ठ वर तुला हवा आहे, तो माग. असं सांगितल्यावर ती देवी नंदा तिने आपला वर मागितला.
तवानुभावात्ससुता गच्छामि पदमुत्तमम्। भवेदिदं शुभं तीर्थं मुनीनां धर्मदायकम्
तुझ्या कृपेने, हे निष्पापा, मी उत्तम स्थान मिळवेन आणि हे पवित्र तीर्थ मुनिंना पुण्य देणारं आणि मंगल होवो.
मन्नाम्ना च सरिदियं नंदा नाम सरस्वती। वरप्रदानाद्देवेश तदेतत्प्रार्थितं मया
माझ्या नावाने ही नदी 'नंदा सरस्वती' म्हणून ओळखली जावी. हे देवाधिदेव, तू मला हा वर दिल्याने माझी इच्छा पूर्ण झाली.
पुलस्त्य उवाच। सा तत्क्षणाद्गता देवी स्थानं सत्यवतां शुभम्। प्रभंजनोपि तद्राज्यं संप्राप्तः प्रागुपार्जितम्
पुलस्त्य म्हणाले: त्या क्षणीच ती देवी सत्यवानांचं शुभ स्थान गाठून गेली आणि प्रभंजनालाही आपलं पूर्वीचं राज्य पुन्हा मिळालं.
नंदा येन गता स्वर्गं नंदां प्राप्य सरस्वतीम्। तेनाख्यया बुधैस्तस्याः प्रोक्ता नंदा सरस्वती
नंदा ज्या कारणाने स्वर्गाला गेली आणि नंतर 'नंदा सरस्वती' नदी झाली, म्हणून ज्ञानी लोक तिला 'नंदा सरस्वती' असं म्हणतात.
सरस्वती पुनस्तस्माद्वनात्खर्जूरसंज्ञितात्। दक्षिणेन पुनर्याता प्लावयंती धरातलम्
सरस्वती त्या खर्जूर नावाच्या वनातून पुन्हा दक्षिणेकडे वळली आणि पृथ्वीला पाण्याने भरून टाकू लागली.