क्षितिं वरुणमग्निं च वायुं चापि निशाकरं। दशदिग्देवतावृक्षान्नक्षत्राणि ग्रहैः सह
तिने पृथ्वी, वरुण, अग्नी, वायू, चंद्र, दहा दिशांचे देव, झाडे, तारे आणि ग्रह यांना निरोप दिला.
सर्वान्विज्ञापयामास प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः। ये संश्रिता वने सिद्धाः सर्वाश्च वनदेवताः
ती वारंवार वाकून, जंगलात राहणाऱ्या सर्व सिद्धांना आणि वनदेवतांना कळवते.
वने चरंतं च तृणं ते रक्षंतु सुतं मम। चंपकाशोक पुन्नागास्सरलार्जुनकिंशुकाः
जंगलात फिरणारे गवत, माझ्या मुलाचे रक्षण करा; चंपक, अशोक, पर्णा, सरळ, अर्जुन आणि किंशुक झाडांनो.
शृण्वंतु पादपाः सर्वे संदेशं मम विक्लवं। वत्समेकाकिनं दीनं चरंतं विषमे वने
सर्व झाडांनी माझा हा काळजीचा संदेश ऐकावा—माझं वासरू, एकटं, दुःखी, या कठीण जंगलात भटकत आहे.
रक्षध्वं वत्सकं बालं स्नेहात्पुत्रमिवौरसं। मात्रापित्राविहीनं च अनाथं दीनमानसं
त्या लहान वासराचं, त्या बालकाचं, मायेनं, जणू आपल्या पोटीच्या मुलासारखं, आईवडिलांशिवाय, अनाथ आणि दुःखी मनानं रक्षण करा.
विचरंतमिमां भूमिं क्रंदमानं सुदुःखितं। तस्येह क्रंदमानस्य मत्पुत्रस्य महावने
ही पृथ्वी फिरताना, मोठ्या दुःखात रडणारा—या मोठ्या जंगलात माझा मुलगा रडत आहे.
महाशोकाभिभूतस्य क्षुत्पिपासातुरस्य च। शून्यस्यैकाकिनः सर्वं जगच्छून्यं प्रपश्यतः
मोठ्या शोकानं ग्रासलेला, भूक आणि तहान याने त्रस्त, एकटा, आणि सगळं जग रिकामं वाटणारा.
चरमाणस्य कर्तव्यं सानुक्रोशैस्तु रक्षणं। संदिश्य नंदा प्रीत्यैवं पुत्रस्नेहवशं गता
भटकणाऱ्याचं रक्षण दयेनं करावं, असं सांगून नंदा, पुत्रप्रेमाने भरून, प्रेमानं ही आज्ञा देते.
शोकाग्निना च सन्दीप्ता विच्छिन्ना पुत्रदर्शने। वियुक्ता चक्रवाकीव लतेव पतिता तरोः
दुःखाच्या आगीत होरपळलेली, मुलाला पाहण्यापासून वंचित झालेली ती, चक्रवाक पक्ष्याप्रमाणे वेगळी पडली होती, तर झाडावरून पडलेल्या वेलीसारखी कोसळली होती.
अंधेव दृष्टिरहिता प्रस्खलंती पदे पदे। अगच्छत्सा पुनस्तत्र यत्रासौ पिशिताशनः
दृष्टी नसलेल्या आंधळ्यासारखी, प्रत्येक पावलावर ठेचकाळत ती पुन्हा तिथे गेली जिथे तो मांसाहारी होता.
आस्ते विस्फूर्जितमुखस्तीक्ष्णदंष्ट्रो भयावहः। तावत्तस्याः सुतो वत्स ऊर्द्ध्वपुच्छोतिवेगवान्
तो भीतीदायक, मोठ्या तोंडाने आणि तीक्ष्ण दातांनी बसला होता; तेवढ्यात, तिचा मुलगा, वत्सा, उंच शेपूट उचलून वेगाने आला.
आगत्य मातुरग्रेसौ मृगेंद्रस्याग्रतोऽभवत्। आगतं तु सुतं दृष्ट्वा मृत्युं तमग्रतः स्थितं
तो आईसमोर येऊन मृगराजासमोर उभा राहिला; मुलगा आल्याचे पाहून, तिला मृत्यू समोर उभा असल्यासारखे वाटले.
व्याघ्रं दृष्ट्वा तु सा धेनुरिदं वचनमब्रवीत्। भोभो मृगेंद्रागताहं सत्यधर्मव्रते स्थिता
व्याघ्राला पाहून ती गाय म्हणाली, 'अहो मृगराज, मी सत्य आणि धर्म यावर ठाम राहून परत आले आहे.'
कुरु तृप्तिं यथाकाममस्मन्मांसेन सांप्रतम्। संतर्पय स्वभूतानि पिब त्वं शोणितं मम
आता माझ्या मांसाने तुझी इच्छा पूर्ण कर, तुझ्या जातीला तृप्त कर, माझे रक्त प्या.
मृतायां तु मयि त्वं भो भक्षयेमं तु बालकम्। द्वीप्युवाच। स्वागतं तव कल्याणि धेनुके सत्यवादिनी
माझ्या मृत्यूनंतर, हे स्वामी, मग या वासराचे मांस खा; तेव्हा व्याघ्र म्हणाला, 'स्वागत आहे तुझे, कल्याणकारी गायी, सत्य बोलणारी.'
न हि सत्यवतां किंचिदशुभं भवति क्वचित्। त्वयोक्तं धेनुके पूर्वं सत्यं प्रत्यागमे पुनः
सत्यावर चालणाऱ्यांना कधीही काही वाईट घडत नाही; तू आधी जे बोललीस, गायी, ते सत्य होते आणि तू पुन्हा परत आलीस.
तेन मे कौतुकं प्राप्तं प्राप्ता गच्छेत्कथं पुनः। तव सत्यपरीक्षार्थं प्रेषितासि मया पुनः
म्हणून मला आश्चर्य वाटले की, तू पुन्हा कशी आलीस; तुझे सत्य तपासण्यासाठी मी तुला पुन्हा पाठवले.
अन्यथा मां समासाद्य जीवंती यास्यसे कथम्। यच्च नः कौतुकं जातं सत्यमन्वेषणं मम
नाहीतर, मला भेटून तू जिवंत कशी जाशील? आणि मला सत्य शोधण्याची उत्सुकता निर्माण झाली.
तस्मादनेन सत्येन मुक्तासि च मयाऽधुना। भगिनी भवती मह्यं भागिनेयः सुतस्तव
म्हणून या सत्यामुळे मी तुला आता मुक्त करतो; तू माझी बहीण आहेस आणि तुझा मुलगा माझा भाचा आहे.
दत्तोपदेशस्य शुभे मम पापिष्ठकर्मणः। सत्ये प्रतिष्ठिता लोका धर्मः सत्ये प्रतिष्ठितः
शुभे, पापी मी असलो तरी, तू मला उपदेश दिलास; लोक सत्यावर उभे आहेत आणि धर्मही सत्यावर आधारलेला आहे.
सत्येन गौः क्षीरधारां प्रमुंचति हविः प्रियाम्। स वै धन्यतमो गोपो यस्त्वत्क्षीरेण जीवति
सत्यामुळे गाय दूधाची धार सोडते, ते प्रिय हवन असते; जो तुझ्या दूधावर जगतो तो खरोखरच धन्य आहे.
भूमिप्रदेशा धन्यास्ते सतृणा वीरुधः शुभे। ते धन्याश्च कृतार्थाश्च तैरेव सुकृतं कृतम्
ज्या भूमीवर तुझे गवत उगवतं, ती भूमी धन्य आहे, शुभे; आणि त्यांच्यामुळे जे सत्कर्म झाले, ते धन्य आणि कृतार्थ आहेत.
तैराप्तं जन्मनः सारं ये पिबंति पयस्तव। मृगेंद्रः प्रत्ययं गत्वा विस्मयं परमं गतः
जे तुझे दूध पितात, त्यांना जन्माचे सार मिळते; मृगराजाला खात्री पटली आणि तो अत्यंत आश्चर्यचकित झाला.
प्रत्यादेशोऽयमस्माकं सत्यं देवैः प्रदर्शितः। सत्यमिष्टं गवां दृष्ट्वा न मे वाञ्छास्ति जीवितुम्
हा आमच्यासाठी आदेश आहे, देवांनी दाखवलेले सत्य; गायींचे सत्य पाहून मला जगण्याची इच्छा राहिली नाही.
तत्करिष्याम्यहं कर्म येन मुच्येय किल्बिषात्। मया जीवसहस्राणि भक्षितानि शतानि च
म्हणून मी असे कर्म करीन ज्यामुळे मी पापातून मुक्त होईन; मी हजारो आणि शेकडो जीव खाल्ले आहेत.
गतिं कामिह गच्छामि दृष्ट्वा गोः सत्यमीदृशम्। अहं पापो दुराचारो नृशंसो जीवघातकः
मुक्तीची वाट शोधत मी निघतो, गायीचे असे सत्य पाहून; मी पापी, दुष्ट, निर्दयी आणि जीव मारणारा आहे.
कांस्तु लोकान्गमिष्यामि कृत्वा कर्म सुदारुणम्। गमिष्ये पुण्यतीर्थानि करिष्ये पापशोधनम्
मी इतके भयंकर कर्म केल्यावर कोणत्या लोकांत जाईन? मी पुण्य तीर्थांना भेट देईन आणि पापातून शुद्ध होण्यासाठी प्रयत्न करीन.
पतिष्ये गिरिमारुह्य प्रवेक्ष्ये वा हुताशनम्। धेनोऽद्य यन्मया कार्यं तपः पापाद्विशुद्धये
मी एखाद्या डोंगरावर चढून तिथून खाली पडेन, किंवा अग्नीत प्रवेश करीन; गायी, आज मी कोणते तप करावे जेणेकरून माझे पाप धुऊन जाईल?
तदादिशस्व संक्षेपान्न कालो विस्तरस्य तु। धेनुरुवाच। तपः कृते प्रशंसंति त्रेतायां ज्ञानमेव च
म्हणून तू मला थोडक्यात सांग, कारण सविस्तर सांगायला वेळ नाही. गायी म्हणाली: कृतयुगात तप श्रेष्ठ मानले जाते; त्रेतायुगात केवळ ज्ञानच महत्त्वाचे असते.
द्वापरे यज्ञमित्याहुर्दानमेकं कलौ युगे। सर्वेषामेव दानानामिदमेवैकमुत्तमम्
द्वापारयुगात यज्ञाला महत्त्व दिले जाते; कलियुगात केवळ दानच श्रेष्ठ आहे. सर्व दानांमध्ये हेच एक श्रेष्ठ मानले जाते.