शपथैः सत्यवाक्येन वंचयित्वा महाभयं। नाशनीयं प्रयत्नेन न गंतव्यं कथंचन
शपथ घेऊन आणि सत्य बोलून मोठ्या संकटाला फसवता येते, पण प्रयत्नपूर्वक स्वतःचा नाश करू नये.
नंदे न चैव गंतव्यमधर्मः क्रियते त्वया। यद्बालं स्वसुतं त्यक्त्वा सत्यलोभेन गम्यते
नंदे, तुला जाऊ नये; स्वतःच्या मुलाला सोडून आणि केवळ सत्याच्या मोहाने जाणे हे अन्याय आहे.
अत्र गाथा पुरा प्रोक्ता ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः। प्राणत्यागे समुत्पन्ने शपथैर्नास्ति पातकं
यावर पूर्वी ब्रह्मज्ञानी ऋषींनी एक गाथा सांगितली आहे — जेव्हा प्राणत्यागाची वेळ येते, तेव्हा शपथ मोडण्यात पाप लागत नाही.
उक्त्वानृतं भवेद्यत्र प्राणिनां प्राणरक्षणं। अनृतं तत्र सत्यं स्यात्सत्यमप्यनृतं भवेत्
जिथे असत्य बोलल्याने जीवांचे रक्षण होते, तिथे असत्य हेच सत्य होते आणि सत्य देखील असत्य ठरू शकते.
कामिनीषु विवाहेषु गवां मुक्तौ तथैव च। ब्राह्मणानां विपत्तौ च शपथैर्नास्ति पातकं
स्त्रियांच्या बाबतीत, लग्नात, गायी सोडवताना आणि ब्राह्मणांवर संकट आले असता, शपथ मोडण्यात काहीही पाप नाही.
नंदोवाच। परेषां प्राणरक्षार्थं वदाम्येवानृतं वचः। नात्मार्थमुत्सहे वक्तुं जीवितार्थे कथंचन
नंदा म्हणाली — दुसऱ्यांचे प्राण वाचवण्यासाठी मी नक्कीच असत्य बोलेन; पण स्वतःच्या जीवासाठी मी कधीही असत्य बोलू शकत नाही.
एकः संश्लिष्यते गर्भे मरणे भरणे तथा। भुंक्ते चैकः सुखं दुःखमतः सत्यं वदाम्यहम्
माणूस गर्भात, मृत्यूच्या वेळी आणि दुःख-सुख भोगताना एकटाच असतो, म्हणून मी नेहमी सत्यच बोलते.
सत्ये प्रतिष्ठिता लोका धर्मः सत्ये प्रतिष्ठितः। उदधिस्सत्यवाक्येन मर्यादां न विलंघते
संपूर्ण जग सत्यावर उभे आहे, धर्मही सत्यावर टिकून आहे; समुद्र सत्याच्या सामर्थ्याने आपली मर्यादा ओलांडत नाही.
विष्णवे पृथिवीं दत्वा बलि पातालमाश्रितः। छद्मनापि बलिर्बद्धः सत्यवाक्यं न चात्यजत्
विष्णूला पृथ्वी दिल्यावर बळी पाताळात गेला; फसवणूक झाली तरी बळीने आपले सत्य वचन सोडले नाही.
प्रवर्धमानः शैलेंद्रः शतशृंगः समुत्थितः। सत्येन संस्थितो विंध्यः प्रबन्धं नातिवर्तते
शेकडो शिखरांनी सजलेला विंध्य पर्वत वाढत असूनही सत्यावर स्थिर आहे, तो कधीच आपली मर्यादा ओलांडत नाही.
स्वर्गापवर्गनरकाः सत्यवाचि प्रतिष्ठिताः। यस्तु लोपयते वाचमशेषं तेन लोपितं
स्वर्ग, मोक्ष आणि नरक हे सत्य बोलण्यावर आधारलेले आहेत. जो कोणी सत्य बोलणं सोडतो, तो या सगळ्यांचा नाश करतो.
योऽन्यथा संतमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते। किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा४०० 1.18.
जो स्वतः एक असताना दुसऱ्यांना वेगळा भासवतो, त्या आपल्याच आत्म्याचा फसवणूक करणाऱ्या चोराने कोणते पाप केले नाही?
यास्यामि नरकं घोरं विलोप्यात्मानमात्मना। तस्य वैवस्वतो राजा धर्मस्यार्धं निकृंतति
जो स्वतःच स्वतःला नष्ट करतो, तो भयंकर नरकात जातो; त्याच्यासाठी यमराज त्याच्या पुण्याचा अर्धा भाग कमी करतो.
अगाधे सलिले शुद्धे सत्य तीर्थे क्षमा ह्रदे। स्नात्वा पापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमां गतिं
गहिऱ्या, शुद्ध पाण्यात, सत्याच्या पवित्र तीरावर, क्षमाच्या सरोवरात स्नान केल्यावर, पापमुक्त होऊन माणूस श्रेष्ठ स्थान प्राप्त करतो.
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतं। अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते
हजार अश्वमेध यज्ञ आणि सत्य, दोन्ही जर ताटात ठेवले, तर सत्य हे हजार अश्वमेधांपेक्षा श्रेष्ठ ठरते.
सत्यं साधुफलं श्रुतं च परमं क्लेशादिभिर्वर्जितं। साधूनां निकटं सतां कुलधनं सर्वाश्रमाणां फलं। यस्मात्तं समवाप्य गच्छति दिवं संत्यज्यतेऽसौ कथं। लोकैरत्र समागमे प्रतिदिनं सत्यं वदध्वं ध्रुवं
सत्य हे सच्च्या माणसांचे फळ आहे, आणि ज्ञान हे सर्वोच्च आहे, ते दुःखांपासून मुक्त आहे; सज्जनांसाठी ते धन आहे, सर्व आश्रमांचे फळ आहे; ते मिळाल्यावर स्वर्गप्राप्ती होते—असा माणूस कसा टाकला जाईल? या लोकांच्या मेळाव्यात, रोज नेहमी सत्य बोला.
सख्य ऊचुः। नंदे सा त्वं नमस्कार्या सर्वैरपि सुरासुरैः। या त्वं परमसत्वेन प्राणांस्त्यजसि दुस्त्यजान्
मित्रांनी म्हटलं: नंदे, तू सर्व देव आणि दानव यांच्यासाठी वंदनीय आहेस, कारण तू अत्युच्च सत्यासाठी, हे कठीण जीव सोडतेस.
ब्रूमः किं तत्र कल्याणि या त्वं धर्मधुरंधरा। त्यागेनानेन नाऽप्राप्यं त्रैलोक्ये वस्तु किंचन
आम्ही विचारतो, हे कल्याणी, तू धर्माचा भार वाहणारी आहेस; या त्यागामुळे तुझ्या तीनही लोकांत काहीच अशक्य राहिलं आहे का?
अवियोगं च पश्यामस्त्यागादस्मात्सुतेन हि। नार्याः कल्याणचित्तायानापदः संति कुत्रचित्
या त्यागामुळे तुझा पुत्रापासून कधीच वियोग होणार नाही, असं आम्हाला दिसतं; उत्तम मनाच्या स्त्रीला कुठेही आपत्ती येत नाही.
दृष्ट्वा गोपीजनं सर्वं परिक्रम्य च गोकुलं। नंदा संप्रस्थिता देवान्वृक्षांश्चापृच्छ्य सा पुनः
सर्व गवळ्यांना पाहून, गोकुळाची प्रदक्षिणा करून, नंदा देवांना आणि झाडांना निरोप देऊन पुन्हा निघाली.
क्षितिं वरुणमग्निं च वायुं चापि निशाकरं। दशदिग्देवतावृक्षान्नक्षत्राणि ग्रहैः सह
तिने पृथ्वी, वरुण, अग्नी, वायू, चंद्र, दहा दिशांचे देव, झाडे, तारे आणि ग्रह यांना निरोप दिला.
सर्वान्विज्ञापयामास प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः। ये संश्रिता वने सिद्धाः सर्वाश्च वनदेवताः
ती वारंवार वाकून, जंगलात राहणाऱ्या सर्व सिद्धांना आणि वनदेवतांना कळवते.
वने चरंतं च तृणं ते रक्षंतु सुतं मम। चंपकाशोक पुन्नागास्सरलार्जुनकिंशुकाः
जंगलात फिरणारे गवत, माझ्या मुलाचे रक्षण करा; चंपक, अशोक, पर्णा, सरळ, अर्जुन आणि किंशुक झाडांनो.
शृण्वंतु पादपाः सर्वे संदेशं मम विक्लवं। वत्समेकाकिनं दीनं चरंतं विषमे वने
सर्व झाडांनी माझा हा काळजीचा संदेश ऐकावा—माझं वासरू, एकटं, दुःखी, या कठीण जंगलात भटकत आहे.
रक्षध्वं वत्सकं बालं स्नेहात्पुत्रमिवौरसं। मात्रापित्राविहीनं च अनाथं दीनमानसं
त्या लहान वासराचं, त्या बालकाचं, मायेनं, जणू आपल्या पोटीच्या मुलासारखं, आईवडिलांशिवाय, अनाथ आणि दुःखी मनानं रक्षण करा.
विचरंतमिमां भूमिं क्रंदमानं सुदुःखितं। तस्येह क्रंदमानस्य मत्पुत्रस्य महावने
ही पृथ्वी फिरताना, मोठ्या दुःखात रडणारा—या मोठ्या जंगलात माझा मुलगा रडत आहे.
महाशोकाभिभूतस्य क्षुत्पिपासातुरस्य च। शून्यस्यैकाकिनः सर्वं जगच्छून्यं प्रपश्यतः
मोठ्या शोकानं ग्रासलेला, भूक आणि तहान याने त्रस्त, एकटा, आणि सगळं जग रिकामं वाटणारा.
चरमाणस्य कर्तव्यं सानुक्रोशैस्तु रक्षणं। संदिश्य नंदा प्रीत्यैवं पुत्रस्नेहवशं गता
भटकणाऱ्याचं रक्षण दयेनं करावं, असं सांगून नंदा, पुत्रप्रेमाने भरून, प्रेमानं ही आज्ञा देते.
शोकाग्निना च सन्दीप्ता विच्छिन्ना पुत्रदर्शने। वियुक्ता चक्रवाकीव लतेव पतिता तरोः
दुःखाच्या आगीत होरपळलेली, मुलाला पाहण्यापासून वंचित झालेली ती, चक्रवाक पक्ष्याप्रमाणे वेगळी पडली होती, तर झाडावरून पडलेल्या वेलीसारखी कोसळली होती.
अंधेव दृष्टिरहिता प्रस्खलंती पदे पदे। अगच्छत्सा पुनस्तत्र यत्रासौ पिशिताशनः
दृष्टी नसलेल्या आंधळ्यासारखी, प्रत्येक पावलावर ठेचकाळत ती पुन्हा तिथे गेली जिथे तो मांसाहारी होता.