यथा हि पथिकः कश्चिच्छायामाश्रित्य तिष्ठति। विश्रम्य च पुनर्याति तद्वद्भूतसमागमः
जसा एखादा प्रवासी सावलीत विसावा घेतो आणि नंतर पुन्हा निघून जातो, तसंच सर्व जीवांचं एकत्र येणं असतं.
पुत्र नित्यं जगत्सर्वं तत्रैकः शोचसे कथं। तावत्त्वं शोकमुत्सृज्य मद्वाक्यमनुपालय
मुला, हे जग नेहमी असंच असतं, मग तू एकटाच का शोक करतोस? म्हणून दुःख सोडून माझं म्हणणं ऐक.
शिरस्याघ्राय तं पुत्रमवलिह्य च मूर्द्धनि। शोकेन महताविष्टा बाष्पव्याकुललोचना
ती आपल्या मुलाच्या डोक्याचा वास घेत, त्याच्या शिरावरून हलकेच चाटत, मोठ्या दुःखाने भरून, डोळ्यांत अश्रू घेऊन उभी होती.
विनिःश्वसंती नागीव दीर्घमुष्णं मुहुर्मुहुः। पुत्रहीनं जगच्छून्यं प्रपश्यंतीव साऽभवत्
ती वारंवार, सर्पासारखी, दीर्घ आणि उष्ण श्वास घेत होती; आणि मुलाशिवाय जग तिला अगदी रिकामं वाटत होतं.
महापंकनिमग्नेव तिष्ठंती चावसीदती। विलप्य नंदिनी पुत्रमुवाचेदं पुनर्वचः
ती जणू काही खोल चिखलात बुडाल्यासारखी उभी होती, खचलेली होती, आणि रडत-रडत नंदिनीने पुन्हा आपल्या मुलाला हे शब्द सांगितले.
नास्ति पुत्रसमः स्नेहो नास्तिपुत्रसमं सुखं। नास्ति पुत्रसमा प्रीतिर्नास्ति पुत्रसमा गतिः
मुलासारखा स्नेह नाही, मुलासारखं सुख नाही, मुलासारखी प्रीती नाही आणि मुलासारखी गतीही नाही.
अपुत्रस्य जगच्छून्यमपुत्रस्य गृहेऽसुखम्। पुत्रेण लभते लोकमपुत्रो नरकं व्रजेत्
ज्याला मुलगा नाही त्याला हे जग रिकामं वाटतं; ज्याला मुलगा नाही त्याच्या घरात सुख नसतं; मुलामुळे लोक मिळतात आणि मुलाविना नरक मिळतो.
लोको वदति वाक्यानि चंदनं किल शीतलं। पुत्रगात्रपरिष्वंगश्चंदनादतिशीतलः
लोक म्हणतात चंदन थंड असतं, पण मुलाच्या अंगाचं आलिंगन चंदनापेक्षा जास्त थंडगार असतं.
इति पुत्रगुणानुक्त्वा निरीक्ष्य च पुनःपुनः। स्वमातरं सखीर्गोपीस्त्वरमाणा च पृच्छति
मुलाच्या गुणांची स्तुती करून, पुन्हा पुन्हा आपल्या आईकडे, मैत्रिणीकडे आणि गवळणींकडे पाहत, तिने घाईने विचारलं.
यूथस्याग्रे चरंतीं मामाससाद मृगाधिपः। मुक्ताहं तेन शपथैः पुनर्यास्यामि तत्र वै
मेंढपाळीच्या पुढे चालताना मला वनराज भेटला; त्याने शपथ घेऊन मला सोडलं आणि मी पुन्हा तिथे परत जाणार आहे.
सुतं च मातरं चैव सखीर्द्रष्टुं च गोकुलं। आगता सत्यवाक्येन पुनर्यास्यामि तत्र वै
मी माझ्या मुलाला, आईला, मैत्रिणींना आणि गोकुळाला पाहण्यासाठी, सत्य बोलण्याच्या बळावर इथे आले आहे; मी पुन्हा तिथे परत जाणार आहे.
मातः क्षमस्व तत्सर्वं दौःशील्यादि कृतं मम। बालस्तवायं दौहित्रः किमत्रान्यद्ब्रवीम्यहं
आई, मी केलेल्या सर्व वाईट गोष्टी आणि दोष क्षमा कर; हा तुझा नातू आहे—यापेक्षा मी काय सांगू?
विपुले चंपके मातर्भद्रे सुरभि मानिनि। वसुधारे प्रियानंदे महानंदे घटस्रवे
विपुला, चंपका, मातर्भद्रा, सुरभी, मानिनी, वसुधारा, प्रियांदा, महानंदा, घटश्रवा — या सर्व मातांनो, मी तुम्हांला वंदन करतो.
अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि यदुक्तं किंचिदप्रियं। तत्क्षमध्वं महाभागा यच्चान्यच्च कृतं मया
माझ्याकडून अज्ञानाने किंवा जाणूनबुजून काही अप्रिय बोलले गेले असेल, तर हे भाग्यवती मातांनो, ते कृपया मला माफ करा. मी अजून काही केले असेल, तेही क्षमा करा.
सर्वाः सर्वगुणोपेताः सर्वा लोकस्य मातरः। सर्वाः सर्वप्रदा नित्यं रक्षध्वं मम बालकं
तुम्ही सर्व गुणांनी संपन्न आहात, जगाच्या मातां आहात, सर्व काही देणाऱ्या आहात. माझ्या मुलाचे नेहमी रक्षण करा.
अनाथं विकलं दीनं रक्षध्वं मम पुत्रकं। मातृशोकाभिसंतप्तं भगिन्यः पालयिष्यथ
माझा मुलगा अनाथ, असहाय आणि दुःखी आहे, आईच्या विरहाने त्याचे मन जळत आहे. बहिणींनो, त्याची काळजी घ्या, त्याचे रक्षण करा.
यस्मादनाथमबलं पुत्रवत्पालयिष्यथ। क्षमध्वं च महाभागा यास्यामि सत्यसंश्रयात्
तुम्ही हा अनाथ आणि दुर्बल मुलगा स्वतःच्या मुलासारखा सांभाळणार आहात, हे भाग्यवती मातांनो, म्हणून मला क्षमा करा. मी आता सत्यावर विश्वास ठेवून निघणार आहे.
न चिंता महती कार्या सखीभिश्च कथंचन। प्रथमस्यास्य जातस्य स्थितं मरणमग्रतः
माझ्या मैत्रिणींनी काहीही मोठी चिंता करू नये, कारण या पहिल्या जन्मलेल्या मुलासमोर मृत्यू उभा आहे.
श्रुत्वा तु नंदावचनं माता सख्यश्च दुःखिताः। विषादं परमं जग्मुरिदमूचुश्च विस्मिताः
नंदेचे शब्द ऐकून आई आणि तिच्या मैत्रिणी दुःखी झाल्या, त्या फारच खचल्या आणि आश्चर्याने म्हणू लागल्या—
अहोऽत्र महदाश्चर्यं यद्व्याघ्रवचनं त्वया। प्रकर्तुमुद्यतं भीमं नंदा त्वं सत्यवादिनी
अहो, हे किती मोठे आश्चर्य! नंदे, तू सत्य बोलणारी असूनही, वाघाने सांगितलेली भीषण गोष्ट पूर्ण करण्यासाठी तयार झाली आहेस.
शपथैः सत्यवाक्येन वंचयित्वा महाभयं। नाशनीयं प्रयत्नेन न गंतव्यं कथंचन
शपथ घेऊन आणि सत्य बोलून मोठ्या संकटाला फसवता येते, पण प्रयत्नपूर्वक स्वतःचा नाश करू नये.
नंदे न चैव गंतव्यमधर्मः क्रियते त्वया। यद्बालं स्वसुतं त्यक्त्वा सत्यलोभेन गम्यते
नंदे, तुला जाऊ नये; स्वतःच्या मुलाला सोडून आणि केवळ सत्याच्या मोहाने जाणे हे अन्याय आहे.
अत्र गाथा पुरा प्रोक्ता ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः। प्राणत्यागे समुत्पन्ने शपथैर्नास्ति पातकं
यावर पूर्वी ब्रह्मज्ञानी ऋषींनी एक गाथा सांगितली आहे — जेव्हा प्राणत्यागाची वेळ येते, तेव्हा शपथ मोडण्यात पाप लागत नाही.
उक्त्वानृतं भवेद्यत्र प्राणिनां प्राणरक्षणं। अनृतं तत्र सत्यं स्यात्सत्यमप्यनृतं भवेत्
जिथे असत्य बोलल्याने जीवांचे रक्षण होते, तिथे असत्य हेच सत्य होते आणि सत्य देखील असत्य ठरू शकते.
कामिनीषु विवाहेषु गवां मुक्तौ तथैव च। ब्राह्मणानां विपत्तौ च शपथैर्नास्ति पातकं
स्त्रियांच्या बाबतीत, लग्नात, गायी सोडवताना आणि ब्राह्मणांवर संकट आले असता, शपथ मोडण्यात काहीही पाप नाही.
नंदोवाच। परेषां प्राणरक्षार्थं वदाम्येवानृतं वचः। नात्मार्थमुत्सहे वक्तुं जीवितार्थे कथंचन
नंदा म्हणाली — दुसऱ्यांचे प्राण वाचवण्यासाठी मी नक्कीच असत्य बोलेन; पण स्वतःच्या जीवासाठी मी कधीही असत्य बोलू शकत नाही.
एकः संश्लिष्यते गर्भे मरणे भरणे तथा। भुंक्ते चैकः सुखं दुःखमतः सत्यं वदाम्यहम्
माणूस गर्भात, मृत्यूच्या वेळी आणि दुःख-सुख भोगताना एकटाच असतो, म्हणून मी नेहमी सत्यच बोलते.
सत्ये प्रतिष्ठिता लोका धर्मः सत्ये प्रतिष्ठितः। उदधिस्सत्यवाक्येन मर्यादां न विलंघते
संपूर्ण जग सत्यावर उभे आहे, धर्मही सत्यावर टिकून आहे; समुद्र सत्याच्या सामर्थ्याने आपली मर्यादा ओलांडत नाही.
विष्णवे पृथिवीं दत्वा बलि पातालमाश्रितः। छद्मनापि बलिर्बद्धः सत्यवाक्यं न चात्यजत्
विष्णूला पृथ्वी दिल्यावर बळी पाताळात गेला; फसवणूक झाली तरी बळीने आपले सत्य वचन सोडले नाही.
प्रवर्धमानः शैलेंद्रः शतशृंगः समुत्थितः। सत्येन संस्थितो विंध्यः प्रबन्धं नातिवर्तते
शेकडो शिखरांनी सजलेला विंध्य पर्वत वाढत असूनही सत्यावर स्थिर आहे, तो कधीच आपली मर्यादा ओलांडत नाही.