एवं सा शपथं कृत्वा धेनुर्वै सत्यवादिनी। अनुज्ञाता मृगेंद्रेण प्रयाता पुत्रवत्सला
अशी शपथ घेऊन, सत्य बोलणारी गाय, मृगराजाने परवानगी दिल्यावर, आपल्या वासरावर प्रेम करत निघून गेली.
अश्रुपूर्णमुखीदीना वेपमाना सुदुःखिता। हंभारवं प्रमुंचंती पतिता शोकसागरे
तिचं तोंड अश्रूंनी भरलेलं, ती दुःखी, थरथर कापणारी, फारच व्याकुळ, मोठ्याने हंबरणारी, शोकाच्या सागरात बुडाली होती.
करीव चरणग्राहं गृहीतः सलिलाशये। अशक्ता स्वपरित्राणे विलपंती मुहुर्मुहुः
जसं हत्तीला पाण्यात पाय अडकला की तो स्वतःला वाचवू शकत नाही, तशी ती गाय वारंवार रडत होती.
सा तत्र गोकुलं प्राप्ता हरिन्नद्यास्तटे स्थितम्। श्रुत्वा वत्सं तु क्रोशंतं पर्यधावत संमुखी
ती त्या सुवर्णनदीच्या काठी असलेल्या गोठ्यात पोहोचली; वासरू रडतंय हे ऐकून ती सरळ त्याच्याकडे धावली.
उपसृप्य च तं बालं बाष्पपर्याकुलेक्षणम्। संप्राप्य मातरं वत्सः शंकितः परिपृच्छति
ती आपल्या अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांच्या बाळाजवळ गेली; आईला भेटल्यावर वासरू घाबरत विचारू लागलं.
न ते पश्याम्यहं स्वास्थ्यं धैर्यं नैवाद्य लक्षये। उद्विग्ना चापि ते दृष्टिर्भीता चातीव लक्ष्यसे
आज मला तुझ्यात शांतता दिसत नाही, धीरही नाहीसा वाटतो; तुझी नजर अस्वस्थ आहे आणि तू फार घाबरलेली दिसतेस.
नन्दोवाच। पिब पुत्र स्तनं मेद्य कारणं यदि पृच्छसि। अशक्ताहं तवाख्यातुं कुरु तृप्तिं यथेप्सिताम्
नंद म्हणाली — बाळा, हे पौष्टिक दूध प्यावं. का प्यावं असं विचारशील तर मी तुला कारण सांगू शकत नाही. तू जसा हवं तसा तृप्त हो.
अपश्चिमं तु ते पुत्र दुर्लभं मातृदर्शनम्। एकाहमद्य मे पीत्वा प्रभाते कस्य पास्यसि
पण बाळा, आज आईला पाहायची ही शेवटची आणि दुर्मिळ संधी आहे. आजचं दूध प्यायल्यानंतर, उद्या सकाळी कुणाचं दूध पिणार?
त्वां त्यक्त्वा पुत्र गंतव्यं शपथैरागता ह्यहम्। क्षुत्क्षामस्य च व्याघ्रस्य दातव्यमात्मजीवितम्
बाळा, मी शपथेने बांधली गेले आहे, म्हणून मला तुला सोडून जावंच लागेल. उपाशी आणि तहानलेल्या वाघाला माझं स्वतःचं जीवन द्यावं लागणार आहे.
नंदायाश्च वचः श्रुत्वा वत्सो वचनमब्रवीत्। वत्स उवाच। अहं तत्र गमिष्यामि यत्र त्वं गंतुमिच्छसि
नंदाचं बोलणं ऐकून वासराने उत्तर दिलं — आई, तू जिथे जायचं ठरवशील तिथे मीही येईन.
श्लाघ्यं ममापि मरणं त्वया सह न संशयः। एकाकिनापि मर्तव्यं मयार्तेन त्वया विना
आई, तुझ्यासोबत मरणं हे माझ्यासाठी गौरवास्पद आहे, यात शंका नाही. आणि तुझ्याविना, एकट्यानं, दुःखातही मला शेवटी मरावंच लागेल.
यदि मां संहितं मातर्वने व्याघ्रो हनिष्यति। या गतिर्मातृभक्तानां ध्रुवं सा मे भविष्यति३५० 1.18.
आई, जर वाघानं जंगलात तुलासोबत मलाही मारलं, तर आईवर प्रेम करणाऱ्यांना जी प्राप्ती होते, तीच मला नक्की मिळेल.
तस्मादवश्यं यास्यामि त्वया सह न संशयः। अथवा तिष्ठ मातस्त्वं शपथाः संतु ते मम
म्हणून मी नक्कीच तुझ्यासोबत येईन, यात शंका नाही. किंवा, आई, तूच थांब, आणि त्या शपथा माझ्या नावावर होऊ देत.
जनन्या च वियुक्तस्य जीविते किं प्रयोजनम्। अनाथस्य वने नित्यं को मे नाथो भविष्यति
आईपासून दूर झालेल्या मुलाला जगण्यात काय अर्थ आहे? या जंगलात, कायम अनाथ असताना, माझी काळजी कोण घेईल?
नास्ति मातृसमो बंधुर्बालानां क्षीरजीविनाम्। नास्ति मातृसमो नाथो नास्ति मातृसमा गतिः
दुधावर जगणाऱ्या लेकरांसाठी आईसारखा आप्त कोणी नाही. आईसारखा रक्षक नाही, आईसारखी शरण नाही.
नास्ति मातृसमः स्नेहो नास्ति मातृसमं मुखम्। नास्ति मातृसमो देव इहलोके परत्र च
आईच्या मायेइतकं प्रेम नाही, आईच्या चेहऱ्यासारखं दुसरं कुणाचं नाही. या जगात आणि पुढच्या जन्मातही, आईसारखा देव नाही.
एवं वै परमो धर्मः प्रजापतिविनिर्मितः। ये तिष्ठंति सदा पुत्रास्ते यांति परमां गतिम्
असं म्हणून, प्रजापतीने घालून दिलेला हा श्रेष्ठ धर्म आहे — जे पुत्र नेहमी आईसोबत राहतात, त्यांना सर्वोच्च स्थिती मिळते.
नंदोवाच। ममैव विहितो मृत्युर्न त्वं पुत्रागमिष्यसि। न चायमन्यजीवानां मृत्युः स्यादन्यमृत्युना
नंद म्हणाली — माझा मृत्यू ठरलेला आहे; बाळा, तू येऊ नकोस. एकाच जीवासाठी ठरलेला मृत्यू दुसऱ्याला होत नाही.
अपश्चिममिमं पुत्र मातृसंदेशमुत्तमम्। अत्रातिष्ठस्व मद्वाक्यात्ततः शुशूषणं पुनः
बाळा, हा तुझ्यासाठी आईचा शेवटचा आणि श्रेष्ठ संदेश आहे. माझं म्हणणं ऐकून इथेच थांब, नंतर पुन्हा माझी सेवा कर.
जलेस्थले च विचरन्प्रमादं तात मा कुरु। प्रमादात्सर्वभूतानि विनश्यंति न संशयः
पाण्यात किंवा जमिनीवर कुठेही असलास तरी, बाळा, अजिबात बेफिकीर होऊ नकोस. बेफिकीरीमुळे सर्व जीव नष्ट होतात, यात शंका नाही.
न च लोभेन चर्तव्यं विषमस्थं तॄणं क्वचित्। लोभाद्विनाशः सर्वेषामिहलोके परत्र च
आणि कधीही, लोभामुळे धोकादायक ठिकाणी गवत तोडू नकोस. लोभामुळे या जगात आणि पुढच्या जन्मात सर्वांचा नाश होतो.
समुद्रमटवीं पुत्र विशंति लोभमोहिताः। लोभादकार्यमत्युग्रं विद्वानपि समाचरेत्
लोभाने फसलेले लोक समुद्रात किंवा जंगलात शिरतात. अगदी ज्ञानी माणसाही लोभामुळे भयंकर कृत्य करू शकतो.
लोभात्प्रमादाद्विस्रंभात्त्रिभिर्नाशो भवेन्नॄणाम्। तस्माल्लोभं न कुर्वीत न प्रमादं न विश्वसेत्
लोभ, बेफिकीरी आणि अतीविश्वास — या तिघांमुळे माणसाचा नाश होतो. म्हणून, लोभ करू नकोस, बेफिकीर होऊ नकोस, आणि कुणावरही अतीविश्वास ठेवू नकोस.
आत्मा हि सततं पुत्र रक्षितव्यः प्रयत्नः। सर्वेभ्यः श्वापदेभ्यश्च म्लेच्छचोरादिसंकटात्
बाळा, स्वतःचं रक्षण नेहमी काळजीपूर्वक करावं लागतं — सर्व हिंस्र प्राण्यांपासून, आणि म्लेच्छ, चोर, अशा सर्व संकटांपासून.
तिरश्चां पापयोनीनामेकत्र वसतामपि। विपरीतानि चित्तानि विज्ञायंते न पुत्रक
पापी जन्म घेतलेल्या प्राण्यांनी एकत्र राहिलं तरी त्यांची मनं एकमेकांशी जुळत नाहीत, मुला.
नखिनां च नदीनां च शृंगिणां शस्त्रधारिणाम्। न विश्वासस्त्वया कार्यः स्त्रीणां प्रेष्यजनस्य च
नख असलेल्यांवर, नद्यांवर, शिंग असलेल्यांवर, शस्त्र धारण करणाऱ्यांवर, स्त्रियांवर आणि नोकरांवर कधीच विश्वास ठेवू नकोस.
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्तेनाति विश्वसेत्। विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृंतति
जो विश्वासास पात्र नाही त्याच्यावर विश्वास ठेवू नकोस, आणि जो विश्वासास पात्र आहे त्याच्यावरही अती विश्वास ठेवू नकोस; कारण विश्वासातून भीती निर्माण होते आणि ती मुळांसुद्धा छाटू शकते.
न विश्वसेत्स्वदेहेपि बलिष्ठे भीतचेतसि। वक्ष्यंति गूढमत्यर्थं सुप्तं मत्तं प्रमादतः
आपलं शरीर जरी बळकट असलं तरी घाबरलेल्या मनाने त्यावरही विश्वास ठेवू नये; कारण माणसं झोपेत, नशेत किंवा बेफिकिरीने गुपितं सांगून टाकतात.
गंधः सर्वत्र सततमाघ्रातव्यः प्रयत्नतः। गावः पश्यंति गंधेन राजानश्चारचक्षुषा
सुगंध सर्वत्र आणि नेहमी काळजीपूर्वक ओळखावा; कारण गायींना वासाने कळतं आणि राजांना त्यांच्या गुप्तहेरांच्या नजरेतून.
नैकस्तिष्ठेद्वनेघोरे धर्ममेकं च चिंतयेत्। नचोद्वेगस्त्वयाकार्यः सर्वस्य मरणं ध्रुवं
कोणीही भीषण जंगलात एकट्याने राहू नये; तिथे फक्त धर्माचाच विचार करावा आणि मृत्यू सर्वांना निश्चित आहे म्हणून मनात घबराट ठेवू नये.