कुतर्कहेतुवृत्तांतैरज्ञानावृतचेतसः। मोहयंति नराः क्षुद्रा आगमानविशारदाः
चुकीच्या युक्त्या आणि गोष्टी सांगून, अज्ञानाने झाकलेल्या मनाने, हे क्षुद्र लोक, जे शास्त्रात निपुण नाहीत, इतरांना फसवतात.
अतथ्यान्यपि तथ्यानि दर्शयंत्यतिपेशलाः। समे निम्नोन्नतानीव चित्रकर्मविदो जनाः
खूप चतुर लोक असत्य गोष्टीही सत्यासारख्या दाखवतात, जसं चित्रकार सपाट गोष्टी उंच-खाली दाखवतात.
प्रायः कृतार्थो लोकोयं मन्यते नोपकारिणम्। वत्सः क्षीरक्षयं दृष्ट्वा परित्यजति मातरम्
बहुतेक लोक आपलं काम झालं की उपकार करणाऱ्याची आठवण ठेवत नाहीत; जसं वासरू दूध संपल्यावर आईला सोडून देतं.
न तं पश्यामि लोकेस्मिन्कृते प्रतिकरोति यः। सर्वस्य हि कृतार्थस्य मतिरन्या प्रवर्तते
या जगात मी असा कुणी पाहिलं नाही की जो केलेल्या उपकाराचं फेड करतो; कारण ज्याचं काम झालं त्याचं मन दुसरीकडे वळतं.
ऋषिदेवासुरनरैः शपथाः कार्यसिद्धये। कृताः परस्परं पूर्वं तान्न मन्यामहे वयम्
पूर्वी ऋषी, देव, दैत्य आणि माणसं आपलं काम साधण्यासाठी शपथा घेत असत, पण आता आपण त्यांना महत्त्व देत नाही.
सत्येनापि शपेद्यस्तु देवाग्निगुरुसन्निधौ। तस्य वैवस्वतो राजा धर्मस्यार्द्धं निकृंतति
जो माणूस देव, अग्नी किंवा गुरु यांच्या साक्षीने सत्याचीही शपथ घेतो, त्याचं पुण्य यमराज अर्धं कमी करतो.
मा ते बुद्धिर्भवेदेवं शपथैरेष वंचितः। त्वयैव दर्शितं सर्वं यथेष्टं कुरु सांप्रतं
अशा शपथांनी तुझं मन फसवू नये; तू स्वतः सर्व काही दाखवलं आहेस — आता जसं वाटतं तसं कर.
नंदोवाच। एवमेव महासाधो कस्त्वां वंचयितुं क्षमः। आत्मैव वंचितस्तेन यः परं वंचयिष्यति
नंद म्हणाले: खरंच आहे, महात्म्या! तुला फसवायला कोण समर्थ आहे? जो दुसऱ्याला फसवतो, तो स्वतःलाच फसवतो.
द्वीप्युवाच। धेनुके पश्य गच्छ त्वं पुत्रकं पुत्रवत्सले। पाययित्वा स्तनं वत्समवलिह्य च मूर्द्धनि
व्याघ्र म्हणाला: गायी, जा आणि तुझ्या वासराला भेट, तू मुलावर प्रेम करणारी आहेस; त्याला दूध पाज आणि त्याच्या डोक्यावरून तुझ्या जिभेने लाव.
मातरं भ्रातरं दृष्ट्वा सखीस्वजनबांधवान्। सत्यमेवाग्रतः कृत्वा शीघ्रमागमनं कुरु
आई, भाऊ, सख्या आणि नातेवाईकांना भेटून, सत्याला पुढे ठेवून, लवकर परत ये.
एवं सा शपथं कृत्वा धेनुर्वै सत्यवादिनी। अनुज्ञाता मृगेंद्रेण प्रयाता पुत्रवत्सला
अशी शपथ घेऊन, सत्य बोलणारी गाय, मृगराजाने परवानगी दिल्यावर, आपल्या वासरावर प्रेम करत निघून गेली.
अश्रुपूर्णमुखीदीना वेपमाना सुदुःखिता। हंभारवं प्रमुंचंती पतिता शोकसागरे
तिचं तोंड अश्रूंनी भरलेलं, ती दुःखी, थरथर कापणारी, फारच व्याकुळ, मोठ्याने हंबरणारी, शोकाच्या सागरात बुडाली होती.
करीव चरणग्राहं गृहीतः सलिलाशये। अशक्ता स्वपरित्राणे विलपंती मुहुर्मुहुः
जसं हत्तीला पाण्यात पाय अडकला की तो स्वतःला वाचवू शकत नाही, तशी ती गाय वारंवार रडत होती.
सा तत्र गोकुलं प्राप्ता हरिन्नद्यास्तटे स्थितम्। श्रुत्वा वत्सं तु क्रोशंतं पर्यधावत संमुखी
ती त्या सुवर्णनदीच्या काठी असलेल्या गोठ्यात पोहोचली; वासरू रडतंय हे ऐकून ती सरळ त्याच्याकडे धावली.
उपसृप्य च तं बालं बाष्पपर्याकुलेक्षणम्। संप्राप्य मातरं वत्सः शंकितः परिपृच्छति
ती आपल्या अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांच्या बाळाजवळ गेली; आईला भेटल्यावर वासरू घाबरत विचारू लागलं.
न ते पश्याम्यहं स्वास्थ्यं धैर्यं नैवाद्य लक्षये। उद्विग्ना चापि ते दृष्टिर्भीता चातीव लक्ष्यसे
आज मला तुझ्यात शांतता दिसत नाही, धीरही नाहीसा वाटतो; तुझी नजर अस्वस्थ आहे आणि तू फार घाबरलेली दिसतेस.
नन्दोवाच। पिब पुत्र स्तनं मेद्य कारणं यदि पृच्छसि। अशक्ताहं तवाख्यातुं कुरु तृप्तिं यथेप्सिताम्
नंद म्हणाली — बाळा, हे पौष्टिक दूध प्यावं. का प्यावं असं विचारशील तर मी तुला कारण सांगू शकत नाही. तू जसा हवं तसा तृप्त हो.
अपश्चिमं तु ते पुत्र दुर्लभं मातृदर्शनम्। एकाहमद्य मे पीत्वा प्रभाते कस्य पास्यसि
पण बाळा, आज आईला पाहायची ही शेवटची आणि दुर्मिळ संधी आहे. आजचं दूध प्यायल्यानंतर, उद्या सकाळी कुणाचं दूध पिणार?
त्वां त्यक्त्वा पुत्र गंतव्यं शपथैरागता ह्यहम्। क्षुत्क्षामस्य च व्याघ्रस्य दातव्यमात्मजीवितम्
बाळा, मी शपथेने बांधली गेले आहे, म्हणून मला तुला सोडून जावंच लागेल. उपाशी आणि तहानलेल्या वाघाला माझं स्वतःचं जीवन द्यावं लागणार आहे.
नंदायाश्च वचः श्रुत्वा वत्सो वचनमब्रवीत्। वत्स उवाच। अहं तत्र गमिष्यामि यत्र त्वं गंतुमिच्छसि
नंदाचं बोलणं ऐकून वासराने उत्तर दिलं — आई, तू जिथे जायचं ठरवशील तिथे मीही येईन.
श्लाघ्यं ममापि मरणं त्वया सह न संशयः। एकाकिनापि मर्तव्यं मयार्तेन त्वया विना
आई, तुझ्यासोबत मरणं हे माझ्यासाठी गौरवास्पद आहे, यात शंका नाही. आणि तुझ्याविना, एकट्यानं, दुःखातही मला शेवटी मरावंच लागेल.
यदि मां संहितं मातर्वने व्याघ्रो हनिष्यति। या गतिर्मातृभक्तानां ध्रुवं सा मे भविष्यति३५० 1.18.
आई, जर वाघानं जंगलात तुलासोबत मलाही मारलं, तर आईवर प्रेम करणाऱ्यांना जी प्राप्ती होते, तीच मला नक्की मिळेल.
तस्मादवश्यं यास्यामि त्वया सह न संशयः। अथवा तिष्ठ मातस्त्वं शपथाः संतु ते मम
म्हणून मी नक्कीच तुझ्यासोबत येईन, यात शंका नाही. किंवा, आई, तूच थांब, आणि त्या शपथा माझ्या नावावर होऊ देत.
जनन्या च वियुक्तस्य जीविते किं प्रयोजनम्। अनाथस्य वने नित्यं को मे नाथो भविष्यति
आईपासून दूर झालेल्या मुलाला जगण्यात काय अर्थ आहे? या जंगलात, कायम अनाथ असताना, माझी काळजी कोण घेईल?
नास्ति मातृसमो बंधुर्बालानां क्षीरजीविनाम्। नास्ति मातृसमो नाथो नास्ति मातृसमा गतिः
दुधावर जगणाऱ्या लेकरांसाठी आईसारखा आप्त कोणी नाही. आईसारखा रक्षक नाही, आईसारखी शरण नाही.
नास्ति मातृसमः स्नेहो नास्ति मातृसमं मुखम्। नास्ति मातृसमो देव इहलोके परत्र च
आईच्या मायेइतकं प्रेम नाही, आईच्या चेहऱ्यासारखं दुसरं कुणाचं नाही. या जगात आणि पुढच्या जन्मातही, आईसारखा देव नाही.
एवं वै परमो धर्मः प्रजापतिविनिर्मितः। ये तिष्ठंति सदा पुत्रास्ते यांति परमां गतिम्
असं म्हणून, प्रजापतीने घालून दिलेला हा श्रेष्ठ धर्म आहे — जे पुत्र नेहमी आईसोबत राहतात, त्यांना सर्वोच्च स्थिती मिळते.
नंदोवाच। ममैव विहितो मृत्युर्न त्वं पुत्रागमिष्यसि। न चायमन्यजीवानां मृत्युः स्यादन्यमृत्युना
नंद म्हणाली — माझा मृत्यू ठरलेला आहे; बाळा, तू येऊ नकोस. एकाच जीवासाठी ठरलेला मृत्यू दुसऱ्याला होत नाही.
अपश्चिममिमं पुत्र मातृसंदेशमुत्तमम्। अत्रातिष्ठस्व मद्वाक्यात्ततः शुशूषणं पुनः
बाळा, हा तुझ्यासाठी आईचा शेवटचा आणि श्रेष्ठ संदेश आहे. माझं म्हणणं ऐकून इथेच थांब, नंतर पुन्हा माझी सेवा कर.
जलेस्थले च विचरन्प्रमादं तात मा कुरु। प्रमादात्सर्वभूतानि विनश्यंति न संशयः
पाण्यात किंवा जमिनीवर कुठेही असलास तरी, बाळा, अजिबात बेफिकीर होऊ नकोस. बेफिकीरीमुळे सर्व जीव नष्ट होतात, यात शंका नाही.