कुत्सितं न करिष्यामि वियोनिकरणं महत्। कुर्वता मांसलोभेन मृगयां परिधावता
'मी पुन्हा असा नीच प्रकार करणार नाही, मोठे दुःख कोणालाही देणार नाही; मांसाच्या लालसेने मी शिकार करत सुटलो होतो.'
आपदासहितं प्राप्तं मानुषाणां भयावहम्। दर्शनं दुःखदं मह्यं मृगाणां मानुषैः सह
'माझ्यावर संकट आले, ज्यामुळे माणसांना भीती वाटते; हरिणी आणि माणसे एकत्र दिसली की मला फार दुःख होते.'
पापेन पापतां नीतो ह्यपापेऽपि सतां कुले। उत्पन्नो विकृतिं नीतः पश्य कालस्य पर्ययम्
'पापामुळे मी पापी झालो, जरी मी सन्मान्य कुटुंबात जन्मलो; माणूस म्हणून जन्म घेऊनही असा दुर्दैवी झालो—हे बघ, काळाचे फेरे कसे असतात.'
तस्मान्मे सुकृतं नास्ति हिंसाप्येका विगर्हिता। तया तु प्राप्यते दुःखं न च मोक्षो भविष्यति
'म्हणूनच माझ्या कडे पुण्य नाही; एकही हिंसा निंदनीय आहे. त्यातून फक्त दुःख मिळते आणि मुक्ती मिळणार नाही.'
कथं मे भविता मोक्षः कथं सत्या मृगी भवेत्। गते वर्षशते तस्य वसतस्तद्वने तदा
माझ्या मुक्तीचं कसं होईल? ती हरिणी खरी कशी ठरेल? जेव्हा त्या वनात त्याला शंभर वर्षं पूर्ण होतील, तेव्हा—
आयातं गोकुलं काले यवसोदककारणात्। गोवाटवाटीसंस्थानं तत्तत्र समवस्थितम्
त्या वेळी, ज्वारी आणि पाण्याच्या शोधात, तो गोकुळात गेला, जिथे गायींच्या वाड्या आणि कुंपणं होती, आणि तिथेच थांबला.
वनोपकण्ठे मंथानरवेणापूरितं च यत्। क्षीबैर्गोपैः समाकीर्णं पादपैरपितद्वनम्
त्या वनाच्या कडेला, मंथनाच्या आवाजांनी भरलेलं, मद्यधुंद गवळ्यांनी गजबजलेलं, झाडांच्या सावलीत ते वन होतं.
निशिवंशरवोपेतं गोपीनां च शुभप्रदम्। एवं तु वसतस्तस्य खर्जूरवनसंसदि
रात्रीच्या पक्ष्यांच्या आवाजांनी गूंजणारं, गवळणींसाठी शुभ असं, अशा रीतीने तो खर्जूराच्या बनात राहत होता.
हृष्टा तुष्टा च पुष्टा च नंदा वै नाम नामतः। गोमंडलस्य सामुख्या हंसवर्णा घटस्रवा
त्या गायींच्या कळपात नंदा नावाची एक गाय होती, ती नेहमी आनंदी, समाधानी आणि पुष्ट, कळपातली मुख्य, हंसासारखी शुभ्र आणि चालताना तिची गती सुंदर होती.
दीर्घघोणा विभक्तांगी बंधुरांगी तनुत्वचा। नीलकंठा शुभग्रीवा घंटाली मधुरस्वना
तिची सोंड लांब, अंग बांधेसूद, शरीर सडपातळ, गळा निळसर, मान सुंदर, गळ्यात घंटा आणि आवाज मधुर होता.
सा च यूथस्य सर्वस्य पुरश्चरति निर्भया। घासस्थानं चरेच्छन्नं गत्वैका च यथासुखम्
ती गाय सगळ्या कळपाच्या पुढे निर्भयपणे फिरायची, हवी तशी गवताच्या जागी जायची, आणि कधी कधी एकटीच मनमुराद भटकायची.
यथेष्टकामा सुरभी छन्नं चरति वै तृणम्। रोहितो नाम तत्रान्यः पर्वतः सरितस्तटे
सुरभी नावाची गाय जशी हवी तशी गुपचूप गवत खात होती, तिथेच नदीच्या काठावर रोहित नावाचा एक डोंगर होता.
अनेककंदरदरी गुहासत्व निषेवितः। तस्य पूर्वोत्तरेभागे घोरे तृणसमाकुले
त्या डोंगरात अनेक गुहा आणि कपारी होत्या, जिथे वेगवेगळे प्राणी राहत, आणि त्याच्या पूर्वोत्तर भागात, दाट गवत असलेल्या भयंकर जागी—
संकटे विषमे दुर्गे भैरवे लोमहर्षणे। मृगसिंहसमाकीर्णे बहु श्वापद सेविते
ती जागा अरुंद, खडतर, कठीण आणि भीतीदायक होती, तिथे हरणं आणि सिंह भरपूर होते, आणि अनेक वन्य प्राणी नेहमी फिरायचे.
वल्लीवृक्षादिगहने शिवाशत निनादिते। दुर्गेस्मिन्वसते रौद्रः कामरूपी भयंकरः
वेलींनी आणि झाडांनी घनदाट झालेल्या त्या जंगलात, शेकडो कोल्ह्यांच्या डरकाळ्यांनी आसमंत भरलेला, त्या दुर्गम ठिकाणी एक भयंकर, रूप बदलणारा जीव राहत होता.
द्वीपी शोणित दिग्धांसो घोरदंष्ट्रानखायुधः। नंदो नाम स धर्मात्मा स च गोपीहिते रतः
तो बिबट्या, ज्याच्या जबड्याला रक्त लागलेलं, भयंकर दात आणि नखं त्याची शस्त्रं, त्याचं नाव नंद होतं, तो धर्मशील आणि गवळणींच्या भल्यासाठी नेहमी तत्पर होता.
अच्छिन्नाग्रैस्तृणैर्दीर्घैर्गोधनं परिरक्षति। तस्य यूथपरिभ्रष्टा सानंदा तृणलिप्सया
तो बिबट्या लांब, अखंड गवताच्या पातींनी गायींच्या कळपाचं रक्षण करायचा; त्याच्या कळपातून नंदा गवत खाण्याच्या इच्छेने वेगळी पडली.
चरंती व्याघ्रपुरतः सा धेनुः प्रत्युपस्थिता। अभ्यद्रवच्च तां द्वीपी तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्
ती गाय वाघासमोर गवत खात असताना पुढे आली; तेव्हा बिबट्या तिच्या मागे धावला आणि म्हणाला, 'थांब, थांब!'
त्वमद्य विहितो भक्षः स्वयं प्राप्तासि धेनुके। द्वीपिनश्च वचः श्रुत्वा निष्ठुरं रोमहर्षणं
'आज तूच माझं अन्न आहेस, स्वतःहून आलीस गायी!' बिबट्याचे ते कठोर आणि अंगावर काटा आणणारे शब्द ऐकून—
शुक्लरूपान्वितं बालं भद्रमिंदुसमप्रभम्। वत्सं स्मरति सा धेनुः स्नेहाक्ता गद्गदाक्षरम्
ती गाय आपल्या पांढऱ्या, शुभ्र, चंद्रासारख्या तेजस्वी वासराचं आठवण काढू लागली, आणि मायेने भरून, तिने गदगदलेल्या आवाजात बोलायला सुरुवात केली.
दह्यंती पुत्रशोकेन नंदा सा पुत्रवत्सला। रुदंती करुणं चैव निराशा पुत्रदर्शने
पुत्रशोकाने होरपळणारी, वासरावर जीव ओवाळणारी नंदा, मुलाचं दर्शन होणार नाही या निराशेत, करूण रडू लागली.
द्वीपी दृष्ट्वा तु तां धेनुं क्रंदमानां सुदुःखिताम्। उवाच वचनं घोरं धेनुके किं प्ररुद्यते
ती गाय अश्रू ढाळत, फार दुःखी होऊन ओरडताना पाहून, बिबट्याने तिला भीतीदायक शब्दांत विचारलं, 'गायी, तू का रडतेस?'
दैवात्सुखोपपन्नासि भक्षस्त्वं मे यदृच्छया। रुदंत्या वा हसंत्या वा तवात्तं जीवितं भवेत्
नशीबाने तू माझ्या हाती सहज लागली आहेस, आणि मी तुला खाणारच. तू रडलीस किंवा हसलीस, तरी तुझे प्राण मीच घेणार.
विहितं भुज्यते लोके स्वयंप्राप्तासि धेनुके। मृत्युस्ते विहितोद्यैव वृथा किमनुशोचसि
जगात ज्याचे जे ठरले आहे तेच प्रत्येकाला मिळते; तू आपोआप माझ्याकडे आलीस, गायीच्या पिल्ला. आजच तुझा मृत्यू ठरलेला आहे, मग उगाच का दुःख करतेस?
पप्रच्छ तां पुनर्द्वीपी किमर्थं रुदितं त्वया। कौतुकं चात्र मे जातं महन्मे कथयस्व वै
त्या वाघाने तिला पुन्हा विचारले, 'तू का रडतेस? मला याचे कुतूहल वाटते, मला ते कारण सांग, ते माझ्यासाठी मोठे आहे.'
व्याघ्रस्य वचनं श्रुत्वा नंदा वाक्यमथाब्रवीत्। क्षंतुमर्हसि मे नाथ कामरूपिन्नमोस्तु ते
वाघाचे बोल ऐकून नंदा म्हणाली, 'माझी चूक माफ करा, प्रभु. इच्छेप्रमाणे रूप धारण करणाऱ्या स्वामी, तुम्हाला नमस्कार.'
त्वां समासाद्य लोकस्य परित्राणं न विद्यते। जीवितार्थं न शोचामि प्राप्तव्यं मरणं मया
तुम्हाला भेटल्यावर कुणाच्याही सुटकेचा मार्ग नाही. मी माझ्या जीवासाठी दुःख करत नाही—माझा मृत्यू ठरलेलाच आहे.
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च। तस्मादपरिहार्येर्थे न शोचामि मृगाधिप
ज्याचा जन्म झाला आहे त्याचा मृत्यू निश्चित आहे, आणि जो मेला त्याचा जन्मही ठरलेला आहे. म्हणून, टाळता न येणाऱ्या गोष्टीसाठी मी दुःख करत नाही, मृगांचा राजा.
देवैरपि यथा सर्वैर्मर्त्तव्यमवशैर्ध्रुवम्। तस्मात्तु नाहमेवैका व्याघ्र शोचामि जीवितम्
सर्व देवतांनाही, जरी ते नको असले तरी, मृत्यूला सामोरे जावेच लागते. म्हणून, वाघा, मीच एकटीच जीवासाठी दुःख करते असे नाही.
किंतु स्नेहेन वै साधो दुःखेन रुदितं मया। अस्ति मे हृदि संतापस्तं च त्वं श्रोतुमर्हसि
पण, सज्जना, मी प्रेम आणि दुःखामुळे रडले आहे. माझ्या मनात खूप वेदना आहे, ती तुला ऐकायला हवी.