खर्जूरवनमासाद्य फलपुष्पोपशोभितं। तत्रोषित्वा पुनर्देवी वने मुनिमनोरमे
ती फळांनी आणि फुलांनी सजलेल्या खजुराच्या वनात पोहोचली. तिथे काही काळ राहून, ती देवी पुन्हा ऋषींच्या आवडत्या वनात गेली.
सर्वर्तुकुसुमाकीर्णे सिद्धचारणसेविते। नंदा नाम सरिच्छ्रेष्ठा त्रिषुलोकेषु विश्रुता२५० 1.18.
सर्व ऋतूंच्या फुलांनी भरलेली, सिद्ध आणि चारणांनी सेविलेली, नंदा नावाची ही श्रेष्ठ नदी तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे.
मीननक्रझषोपेता विमलोदकपूरिता। सूत उवाच। अथ देवव्रतःप्राह किमन्या सा सरिद्वरा
माशांनी, मगरांनी आणि विविध जलचरांनी भरलेली, स्वच्छ पाण्याने ओसंडून वाहणारी आहे. सूत म्हणाला: मग देवव्रताने विचारले, 'ती दुसरी कोणती श्रेष्ठ नदी आहे?'
एतन्मे कौतुकं ब्रह्मन्नंदा शब्दा सरस्वती। यथाभूता येन कृता कारणेन सरिद्वरा
हे ब्राह्मण, मला नंदा या सरस्वती नावाच्या नदीबद्दल कुतूहल आहे. ती कशी निर्माण झाली आणि ती श्रेष्ठ नदी का समजली जाते?
एवमुक्ते पुलस्त्यः स भीष्मायैतत्पुरातनं। आख्यातुमुपचक्राम नंदा नाम यतस्स्मृतं
हे ऐकल्यावर पुलस्त्य ऋषींनी भीष्माला तो प्राचीन प्रसंग सांगायला सुरुवात केली, की नंदा हे नाव तिला कसं मिळालं.
क्षत्रव्रतधरो नित्यमासीद्राजा प्रभंजनः। प्रवृत्तोसौ मृगान्हंतुं वने तस्मिन्महाबलः
प्रभंजन नावाचा एक राजा नेहमी क्षत्रिय धर्म पाळणारा होता. तो अत्यंत बलवान आणि त्या वनात नेहमी शिकार करायला जात असे.
स ददर्श ततस्तस्मिन्मृगीं गुल्मांतरे स्थितां। मार्गणेन सुतीक्ष्णेन तां विव्याध पुरोगतां
त्यावेळी त्याने त्या झुडपात उभी असलेली हरिणी पाहिली आणि पुढे चाललेल्या तिला तीक्ष्ण बाणाने मारले.
सा विलोक्य दिशः सर्वास्तं दृष्ट्वा शरपाणिनं। आह किं ते कृतं मूढ त्वयैतत्कर्मदुष्करं
ती हरिणी सर्व दिशांना पाहू लागली, हातात बाण असलेला त्याला पाहून म्हणाली, 'अरे मूर्खा, हे कठीण कृत्य तू का केलेस?'
स्तनं तावत्प्रयच्छामि सुतस्याधोमुखी स्थिता। मांसलोभेन विद्धाहं तरसा ह्यकुतोभया
मी फक्त माझ्या पिल्लाला दूध पाजण्यासाठी खाली वाकून उभी होते; पण तू मांसाच्या लालसेने मला वेगाने बाण मारलास, निर्भयपणे.
पिबंतं गुप्तवत्सं च गूढमैथुनमागतं। एवंविधं मृगं राजन्न हन्यात्प्राङ्मया श्रुतं
राजा, अशी हरिणी जी पिल्लाला लपून दूध पाजत आहे किंवा गुप्त संगात आहे, तिला मारू नये—हे मी पूर्वी ऐकले आहे.
स्तनं तु तनयस्यास्य प्रयच्छंती त्वया हता। बाणेनाशनिकल्पेन निर्दोषा वनमागता
या माझ्या पिल्लाला दूध देत असताना, मी निष्पाप असूनही, तू मला वीजेसारख्या बाणाने मारलेस आणि मी वनात आले होते.
तस्मात्त्वमपि दुर्बुद्धे क्रव्यादत्वमवाप्स्यसि। वनेस्मिन्कंटकाकीर्णे व्याघ्ररूपं त्वमाप्नुहि
म्हणून, वाईट बुद्धी असलेल्या तुही आता मांसाहारी होशील; या काटेरी जंगलात वाघाचे रूप घे.
शापप्रदानं श्रुत्वैवं स राजापुरतः स्थितः। प्रोवाच प्रांजलिर्भूत्वा तां मृगीं व्यथितेन्द्रियः
असा शाप ऐकून राजा तिच्यासमोर उभा राहिला; त्याचे मन अस्वस्थ झाले आणि हात जोडून त्याने त्या हरिणीला म्हटले.
स्तनं तु तनयस्येह प्रयच्छंती न मे मता। अज्ञानेन हता भद्रे प्रसीद सुसमाधिना
'या पिल्लाला दूध देणाऱ्या तुला मारण्याचा माझा हेतू नव्हता; अज्ञानाने मी हे केले, सोज्ज्वळे, कृपा कर आणि शांत मनाने मला माफ कर.'
व्याघ्ररूपमहं त्यक्त्वा प्राप्स्यामि मानुषं कदा। एवंविधस्य शापस्य विमोक्षं शंस मे मृगि
'मी वाघाचे रूप सोडून पुन्हा माणूस कधी होईन? असा शाप सुटण्यासाठी मार्ग काय, हे मला सांग, हरिणी.'
एवमुक्ते मृगी तस्य प्रोवाच वचनं शुभम्। राजन्नब्दशतांते तु शापस्यागतया गवा
तेव्हा हरिणीने त्याला शुभ शब्द सांगितले, 'राजा, शंभर वर्षे पूर्ण झाल्यावर, जेव्हा शापाची वेळ संपेल, तेव्हा तुझे नंदा हिच्याशी संवाद होईल.'
नंदया सह संवादमासाद्यांतो भविष्यति। मृग्योक्ते वचने राजा व्याघ्र एवाभवत्तदा
'नंदासोबत संवाद झाल्यावर तुझे मुक्तीचे क्षण येतील.' असे हरिणीने सांगितल्यावर, राजा लगेच वाघ झाला.
नखदंष्ट्रायुधोपेतो व्याघ्ररूपोति भीषणः। तत्रासौ भक्षयन्नास्ते मृगान्हत्वा चतुष्पदः
नखं आणि दात असलेल्या, भीषण वाघाच्या रूपात तो तिथे राहू लागला आणि चौपायांना मारून त्यांचे मांस खात राहिला.
द्विपदानपि तत्रस्थान्कालेन क्रमयोजितान्। एवं तत्र वने तस्य संवत्सरशतं गतम्
काळानुसार, तिथे राहणाऱ्या दोन पायांच्या प्राण्यांनाही त्याने खाल्ले; अशा प्रकारे त्या जंगलात त्याची शंभर वर्षे गेली.
आत्मानं निंदमानस्य मृगमांसानि खादतः। कदाहं मानुषं भावं गमिष्यामीदृशं पुनः
हरिणांचे मांस खात असताना तो स्वतःला दोष देत म्हणू लागला, 'मी पुन्हा कधी माणूस होईन?'
कुत्सितं न करिष्यामि वियोनिकरणं महत्। कुर्वता मांसलोभेन मृगयां परिधावता
'मी पुन्हा असा नीच प्रकार करणार नाही, मोठे दुःख कोणालाही देणार नाही; मांसाच्या लालसेने मी शिकार करत सुटलो होतो.'
आपदासहितं प्राप्तं मानुषाणां भयावहम्। दर्शनं दुःखदं मह्यं मृगाणां मानुषैः सह
'माझ्यावर संकट आले, ज्यामुळे माणसांना भीती वाटते; हरिणी आणि माणसे एकत्र दिसली की मला फार दुःख होते.'
पापेन पापतां नीतो ह्यपापेऽपि सतां कुले। उत्पन्नो विकृतिं नीतः पश्य कालस्य पर्ययम्
'पापामुळे मी पापी झालो, जरी मी सन्मान्य कुटुंबात जन्मलो; माणूस म्हणून जन्म घेऊनही असा दुर्दैवी झालो—हे बघ, काळाचे फेरे कसे असतात.'
तस्मान्मे सुकृतं नास्ति हिंसाप्येका विगर्हिता। तया तु प्राप्यते दुःखं न च मोक्षो भविष्यति
'म्हणूनच माझ्या कडे पुण्य नाही; एकही हिंसा निंदनीय आहे. त्यातून फक्त दुःख मिळते आणि मुक्ती मिळणार नाही.'
कथं मे भविता मोक्षः कथं सत्या मृगी भवेत्। गते वर्षशते तस्य वसतस्तद्वने तदा
माझ्या मुक्तीचं कसं होईल? ती हरिणी खरी कशी ठरेल? जेव्हा त्या वनात त्याला शंभर वर्षं पूर्ण होतील, तेव्हा—
आयातं गोकुलं काले यवसोदककारणात्। गोवाटवाटीसंस्थानं तत्तत्र समवस्थितम्
त्या वेळी, ज्वारी आणि पाण्याच्या शोधात, तो गोकुळात गेला, जिथे गायींच्या वाड्या आणि कुंपणं होती, आणि तिथेच थांबला.
वनोपकण्ठे मंथानरवेणापूरितं च यत्। क्षीबैर्गोपैः समाकीर्णं पादपैरपितद्वनम्
त्या वनाच्या कडेला, मंथनाच्या आवाजांनी भरलेलं, मद्यधुंद गवळ्यांनी गजबजलेलं, झाडांच्या सावलीत ते वन होतं.
निशिवंशरवोपेतं गोपीनां च शुभप्रदम्। एवं तु वसतस्तस्य खर्जूरवनसंसदि
रात्रीच्या पक्ष्यांच्या आवाजांनी गूंजणारं, गवळणींसाठी शुभ असं, अशा रीतीने तो खर्जूराच्या बनात राहत होता.
हृष्टा तुष्टा च पुष्टा च नंदा वै नाम नामतः। गोमंडलस्य सामुख्या हंसवर्णा घटस्रवा
त्या गायींच्या कळपात नंदा नावाची एक गाय होती, ती नेहमी आनंदी, समाधानी आणि पुष्ट, कळपातली मुख्य, हंसासारखी शुभ्र आणि चालताना तिची गती सुंदर होती.
दीर्घघोणा विभक्तांगी बंधुरांगी तनुत्वचा। नीलकंठा शुभग्रीवा घंटाली मधुरस्वना
तिची सोंड लांब, अंग बांधेसूद, शरीर सडपातळ, गळा निळसर, मान सुंदर, गळ्यात घंटा आणि आवाज मधुर होता.