यः स्नात्वा प्रयतो नित्यं ततः पश्येत्पितामहम्। अनुलोमविलोमाभ्यां तथा व्यस्तसमस्तयोः
जो रोज स्नान करून शुद्ध होतो आणि मग पितामहांना समोरासमोर, उलटसुलट, वेगळं आणि एकत्र अशा सर्व प्रकारे पाहतो.
स्नातव्यं पुष्करे नित्यं ब्रह्मलोकमभीप्सिता। त्रीणि शृंगाणि शुभ्राणि त्रीणि प्रस्रवणानि च
जो ब्रह्मलोकाची इच्छा करतो त्याने पुष्करमध्ये रोज स्नान करावं. तिथे तीन शुभ्र शिखरं आणि तीन पवित्र झरे आहेत.
पुष्कराणि प्रसिद्धानि न विद्मस्तत्र कारणं। कनीयांसं मध्यमं च तृतीयं ज्येष्ठपुष्करं
ती पुष्करं प्रसिद्ध आहेत, पण तिथे त्याचं कारण आपल्याला माहीत नाही. एक लहान, एक मध्यम आणि तिसरं मोठं ज्येष्ठ पुष्कर असं आहे.
शृंगशद्बाभिधानानि शुभप्रस्रवणानि च। धर्मार्थकाममोक्षाणां संकल्पैरफलं नरः
त्यांना शिखरांची आणि शुभ्र झऱ्यांची नावं आहेत. जो धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यासाठी संकल्प करतो त्याला नक्कीच फळ मिळतं.
यस्तत्र संत्यजेद्देहं मोक्षं प्राप्नोत्यसंशयम्। प्रयतः संयतस्तस्यां स्नात्वा दद्याद्विजे शुभाम्
जो तिथे देह सोडतो, त्याला नक्कीच मोक्ष मिळतो. तिथे शुद्ध होऊन, संयम ठेवून स्नान केल्यावर ब्राह्मणाला शुभ दान द्यावं.
गामेकां मंत्रपूतां च लोकानाप्नोतिमोक्षदान्। किमत्र बहुनोक्तेन रात्रावपि हि योर्थिने
मंत्राने शुद्ध केलेली एक गाय दिली तर माणूस विविध लोक मिळवतो आणि मोक्षही मिळतो. यावर जास्त बोलण्याची गरज नाही, कारण इच्छुकाला रात्रीही हे फळ मिळू शकतं.
अर्थं प्रयच्छते स्नात्वा सोनन्तं सुखमश्नुते। तत्र दानं प्रशंसंति तिलानां मुनिसत्तमाः
जो स्नान करून संपत्ती दान करतो, तो अनंत सुख उपभोगतो. तिथे तिळाचं दान केल्याचं ऋषी नेहमी स्तुती करतात.
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नानं च विहितं सदा। पिण्याकेन गुडेनापि पिंडं योत्र प्रयच्छति
कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला नेहमी स्नान करावं. आणि जो तिथे पिठाचा किंवा गुळाचा पिंड अर्पण करतो.
पितॄणां प्रयतो भूत्वा पितृलोकं स यछति। पुष्करारण्यमासाद्य पुनस्तस्मात्सरस्वती
पितरांसाठी शुद्ध होऊन जो माणूस तिथे करतो, तो पितृलोक मिळवतो. पुष्कराचं अरण्य गाठून, तिथून पुढे सरस्वतीला जातो.
अंतर्द्धानं गता गंतुं प्रवृत्तागपश्चिमामुखी। नातिदूरे ततस्तस्य पुष्करस्य सुशोभना
ती लपून राहून पश्चिमेकडे तोंड करून निघाली. त्या पुष्कराच्या जवळच फार सुंदर जागा आहे.
खर्जूरवनमासाद्य फलपुष्पोपशोभितं। तत्रोषित्वा पुनर्देवी वने मुनिमनोरमे
ती फळांनी आणि फुलांनी सजलेल्या खजुराच्या वनात पोहोचली. तिथे काही काळ राहून, ती देवी पुन्हा ऋषींच्या आवडत्या वनात गेली.
सर्वर्तुकुसुमाकीर्णे सिद्धचारणसेविते। नंदा नाम सरिच्छ्रेष्ठा त्रिषुलोकेषु विश्रुता२५० 1.18.
सर्व ऋतूंच्या फुलांनी भरलेली, सिद्ध आणि चारणांनी सेविलेली, नंदा नावाची ही श्रेष्ठ नदी तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे.
मीननक्रझषोपेता विमलोदकपूरिता। सूत उवाच। अथ देवव्रतःप्राह किमन्या सा सरिद्वरा
माशांनी, मगरांनी आणि विविध जलचरांनी भरलेली, स्वच्छ पाण्याने ओसंडून वाहणारी आहे. सूत म्हणाला: मग देवव्रताने विचारले, 'ती दुसरी कोणती श्रेष्ठ नदी आहे?'
एतन्मे कौतुकं ब्रह्मन्नंदा शब्दा सरस्वती। यथाभूता येन कृता कारणेन सरिद्वरा
हे ब्राह्मण, मला नंदा या सरस्वती नावाच्या नदीबद्दल कुतूहल आहे. ती कशी निर्माण झाली आणि ती श्रेष्ठ नदी का समजली जाते?
एवमुक्ते पुलस्त्यः स भीष्मायैतत्पुरातनं। आख्यातुमुपचक्राम नंदा नाम यतस्स्मृतं
हे ऐकल्यावर पुलस्त्य ऋषींनी भीष्माला तो प्राचीन प्रसंग सांगायला सुरुवात केली, की नंदा हे नाव तिला कसं मिळालं.
क्षत्रव्रतधरो नित्यमासीद्राजा प्रभंजनः। प्रवृत्तोसौ मृगान्हंतुं वने तस्मिन्महाबलः
प्रभंजन नावाचा एक राजा नेहमी क्षत्रिय धर्म पाळणारा होता. तो अत्यंत बलवान आणि त्या वनात नेहमी शिकार करायला जात असे.
स ददर्श ततस्तस्मिन्मृगीं गुल्मांतरे स्थितां। मार्गणेन सुतीक्ष्णेन तां विव्याध पुरोगतां
त्यावेळी त्याने त्या झुडपात उभी असलेली हरिणी पाहिली आणि पुढे चाललेल्या तिला तीक्ष्ण बाणाने मारले.
सा विलोक्य दिशः सर्वास्तं दृष्ट्वा शरपाणिनं। आह किं ते कृतं मूढ त्वयैतत्कर्मदुष्करं
ती हरिणी सर्व दिशांना पाहू लागली, हातात बाण असलेला त्याला पाहून म्हणाली, 'अरे मूर्खा, हे कठीण कृत्य तू का केलेस?'
स्तनं तावत्प्रयच्छामि सुतस्याधोमुखी स्थिता। मांसलोभेन विद्धाहं तरसा ह्यकुतोभया
मी फक्त माझ्या पिल्लाला दूध पाजण्यासाठी खाली वाकून उभी होते; पण तू मांसाच्या लालसेने मला वेगाने बाण मारलास, निर्भयपणे.
पिबंतं गुप्तवत्सं च गूढमैथुनमागतं। एवंविधं मृगं राजन्न हन्यात्प्राङ्मया श्रुतं
राजा, अशी हरिणी जी पिल्लाला लपून दूध पाजत आहे किंवा गुप्त संगात आहे, तिला मारू नये—हे मी पूर्वी ऐकले आहे.
स्तनं तु तनयस्यास्य प्रयच्छंती त्वया हता। बाणेनाशनिकल्पेन निर्दोषा वनमागता
या माझ्या पिल्लाला दूध देत असताना, मी निष्पाप असूनही, तू मला वीजेसारख्या बाणाने मारलेस आणि मी वनात आले होते.
तस्मात्त्वमपि दुर्बुद्धे क्रव्यादत्वमवाप्स्यसि। वनेस्मिन्कंटकाकीर्णे व्याघ्ररूपं त्वमाप्नुहि
म्हणून, वाईट बुद्धी असलेल्या तुही आता मांसाहारी होशील; या काटेरी जंगलात वाघाचे रूप घे.
शापप्रदानं श्रुत्वैवं स राजापुरतः स्थितः। प्रोवाच प्रांजलिर्भूत्वा तां मृगीं व्यथितेन्द्रियः
असा शाप ऐकून राजा तिच्यासमोर उभा राहिला; त्याचे मन अस्वस्थ झाले आणि हात जोडून त्याने त्या हरिणीला म्हटले.
स्तनं तु तनयस्येह प्रयच्छंती न मे मता। अज्ञानेन हता भद्रे प्रसीद सुसमाधिना
'या पिल्लाला दूध देणाऱ्या तुला मारण्याचा माझा हेतू नव्हता; अज्ञानाने मी हे केले, सोज्ज्वळे, कृपा कर आणि शांत मनाने मला माफ कर.'
व्याघ्ररूपमहं त्यक्त्वा प्राप्स्यामि मानुषं कदा। एवंविधस्य शापस्य विमोक्षं शंस मे मृगि
'मी वाघाचे रूप सोडून पुन्हा माणूस कधी होईन? असा शाप सुटण्यासाठी मार्ग काय, हे मला सांग, हरिणी.'
एवमुक्ते मृगी तस्य प्रोवाच वचनं शुभम्। राजन्नब्दशतांते तु शापस्यागतया गवा
तेव्हा हरिणीने त्याला शुभ शब्द सांगितले, 'राजा, शंभर वर्षे पूर्ण झाल्यावर, जेव्हा शापाची वेळ संपेल, तेव्हा तुझे नंदा हिच्याशी संवाद होईल.'
नंदया सह संवादमासाद्यांतो भविष्यति। मृग्योक्ते वचने राजा व्याघ्र एवाभवत्तदा
'नंदासोबत संवाद झाल्यावर तुझे मुक्तीचे क्षण येतील.' असे हरिणीने सांगितल्यावर, राजा लगेच वाघ झाला.
नखदंष्ट्रायुधोपेतो व्याघ्ररूपोति भीषणः। तत्रासौ भक्षयन्नास्ते मृगान्हत्वा चतुष्पदः
नखं आणि दात असलेल्या, भीषण वाघाच्या रूपात तो तिथे राहू लागला आणि चौपायांना मारून त्यांचे मांस खात राहिला.
द्विपदानपि तत्रस्थान्कालेन क्रमयोजितान्। एवं तत्र वने तस्य संवत्सरशतं गतम्
काळानुसार, तिथे राहणाऱ्या दोन पायांच्या प्राण्यांनाही त्याने खाल्ले; अशा प्रकारे त्या जंगलात त्याची शंभर वर्षे गेली.
आत्मानं निंदमानस्य मृगमांसानि खादतः। कदाहं मानुषं भावं गमिष्यामीदृशं पुनः
हरिणांचे मांस खात असताना तो स्वतःला दोष देत म्हणू लागला, 'मी पुन्हा कधी माणूस होईन?'