तर्पणात्पिण्डदानाच्च नरकेष्वपि संस्थिताः। स्वर्गं प्रयान्ति पितरस्तत्र पुत्रेण तारिताः
तर्पण आणि पिंडदान केल्याने, अगदी नरकात असलेले पितरही तिथे पुत्राच्या कृपेने स्वर्गात जातात.
पुष्करेपि सरस्वत्यां ये पिबन्ति जलं जनाः। ते लभन्तेऽक्षयान्लोकान्ब्रह्मविश्वेशवंदितान्
पुष्करात सरस्वतीचं पाणी जे लोक पितात, त्यांना ब्रह्मा आणि विश्वेश्वर यांनी वंदन केलेली अक्षय लोकं मिळतात.
स्वर्गनिश्रेणिकाभूता पुष्करे च सरस्वती। सा पुण्यवद्भिस्संप्राप्तुं पुंभिश्शक्या महानदी
पुष्करात सरस्वती स्वर्गाकडे नेणारी शिडी होते; पुण्यवान पुरुषांना ती महानदी सहज मिळते.
मुनिभर्धर्मतत्त्वज्ञैस्तत्र तत्र निषेविता। तस्मात्सर्वत्र सा देवी पवित्रा सर्वतस्स्थिता
धर्माचं तत्त्व जाणणारे ऋषी तिथे तिथे तिची सेवा करतात; म्हणून ती देवी सर्वत्र पवित्र आणि सर्वत्र आहे.
पुष्करे तु विशेषेण पूतात्पूततमा हि सा। नदी सरस्वती पुण्या सुलभा जगति स्थिता
पण पुष्करात ती सर्वात पवित्र आहे; सरस्वती ही पुण्यदायिनी नदी जगात सहज सापडते.
दुर्लभा सा कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा। तत्तीर्थं सर्वतीर्थानां प्रवरं विहितं भुवि
ती कुरुक्षेत्र, प्रभास आणि पुष्कर या ठिकाणी दुर्मिळ आहे; हे तीर्थ पृथ्वीवर सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ मानलं जातं.
धर्मार्थकाममोक्षाणां चतुर्णामपि साधकम्। प्राचीं सरस्वतीं प्राप्य योन्यत्तीर्थं हि मार्गते
पूर्वेकडील सरस्वती गाठल्यावर धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही गोष्टी साधता येतात; जो कोणी तिथे पोहोचून दुसरं तीर्थ शोधतो—
स करस्थं समुत्सृज्य ह्यमृतं विषमिच्छति। ज्येष्ठे ज्येष्ठा प्रयागस्य मध्यमे मध्यमा स्मृता
तो जणू हातातलं अमृत सोडून विषाची इच्छा करतो; तीर्थांमध्ये पूर्वेकडील तीर्थ श्रेष्ठ, मधले मध्यम मानलं जातं.
प्रदक्षिणं ततो गच्छेत्कनीयांसं विचक्षणः। त्रिष्वप्येतेषु स्नायीत कुर्याच्चापि प्रदक्षिणम्
मग शहाणा माणूस लहान पूष्कर उजव्या बाजूला ठेवून त्याची प्रदक्षिणा करावी. या तिन्हीमध्ये स्नान करावं आणि प्रदक्षिणाही करावी.
प्रयच्छति पितृभ्यो यस्तोयं तेषां तिलान्वितम्। तेपि तुष्टाः पुनस्तस्य प्रयच्छंत्यमितं फलम्
जो माणूस तिळांसकट पाणी पितरांना अर्पण करतो, त्यावेळी पितर संतुष्ट झाले की त्याला अमर्याद फळ परत देतात.
यः स्नात्वा प्रयतो नित्यं ततः पश्येत्पितामहम्। अनुलोमविलोमाभ्यां तथा व्यस्तसमस्तयोः
जो रोज स्नान करून शुद्ध होतो आणि मग पितामहांना समोरासमोर, उलटसुलट, वेगळं आणि एकत्र अशा सर्व प्रकारे पाहतो.
स्नातव्यं पुष्करे नित्यं ब्रह्मलोकमभीप्सिता। त्रीणि शृंगाणि शुभ्राणि त्रीणि प्रस्रवणानि च
जो ब्रह्मलोकाची इच्छा करतो त्याने पुष्करमध्ये रोज स्नान करावं. तिथे तीन शुभ्र शिखरं आणि तीन पवित्र झरे आहेत.
पुष्कराणि प्रसिद्धानि न विद्मस्तत्र कारणं। कनीयांसं मध्यमं च तृतीयं ज्येष्ठपुष्करं
ती पुष्करं प्रसिद्ध आहेत, पण तिथे त्याचं कारण आपल्याला माहीत नाही. एक लहान, एक मध्यम आणि तिसरं मोठं ज्येष्ठ पुष्कर असं आहे.
शृंगशद्बाभिधानानि शुभप्रस्रवणानि च। धर्मार्थकाममोक्षाणां संकल्पैरफलं नरः
त्यांना शिखरांची आणि शुभ्र झऱ्यांची नावं आहेत. जो धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यासाठी संकल्प करतो त्याला नक्कीच फळ मिळतं.
यस्तत्र संत्यजेद्देहं मोक्षं प्राप्नोत्यसंशयम्। प्रयतः संयतस्तस्यां स्नात्वा दद्याद्विजे शुभाम्
जो तिथे देह सोडतो, त्याला नक्कीच मोक्ष मिळतो. तिथे शुद्ध होऊन, संयम ठेवून स्नान केल्यावर ब्राह्मणाला शुभ दान द्यावं.
गामेकां मंत्रपूतां च लोकानाप्नोतिमोक्षदान्। किमत्र बहुनोक्तेन रात्रावपि हि योर्थिने
मंत्राने शुद्ध केलेली एक गाय दिली तर माणूस विविध लोक मिळवतो आणि मोक्षही मिळतो. यावर जास्त बोलण्याची गरज नाही, कारण इच्छुकाला रात्रीही हे फळ मिळू शकतं.
अर्थं प्रयच्छते स्नात्वा सोनन्तं सुखमश्नुते। तत्र दानं प्रशंसंति तिलानां मुनिसत्तमाः
जो स्नान करून संपत्ती दान करतो, तो अनंत सुख उपभोगतो. तिथे तिळाचं दान केल्याचं ऋषी नेहमी स्तुती करतात.
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नानं च विहितं सदा। पिण्याकेन गुडेनापि पिंडं योत्र प्रयच्छति
कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला नेहमी स्नान करावं. आणि जो तिथे पिठाचा किंवा गुळाचा पिंड अर्पण करतो.
पितॄणां प्रयतो भूत्वा पितृलोकं स यछति। पुष्करारण्यमासाद्य पुनस्तस्मात्सरस्वती
पितरांसाठी शुद्ध होऊन जो माणूस तिथे करतो, तो पितृलोक मिळवतो. पुष्कराचं अरण्य गाठून, तिथून पुढे सरस्वतीला जातो.
अंतर्द्धानं गता गंतुं प्रवृत्तागपश्चिमामुखी। नातिदूरे ततस्तस्य पुष्करस्य सुशोभना
ती लपून राहून पश्चिमेकडे तोंड करून निघाली. त्या पुष्कराच्या जवळच फार सुंदर जागा आहे.
खर्जूरवनमासाद्य फलपुष्पोपशोभितं। तत्रोषित्वा पुनर्देवी वने मुनिमनोरमे
ती फळांनी आणि फुलांनी सजलेल्या खजुराच्या वनात पोहोचली. तिथे काही काळ राहून, ती देवी पुन्हा ऋषींच्या आवडत्या वनात गेली.
सर्वर्तुकुसुमाकीर्णे सिद्धचारणसेविते। नंदा नाम सरिच्छ्रेष्ठा त्रिषुलोकेषु विश्रुता२५० 1.18.
सर्व ऋतूंच्या फुलांनी भरलेली, सिद्ध आणि चारणांनी सेविलेली, नंदा नावाची ही श्रेष्ठ नदी तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे.
मीननक्रझषोपेता विमलोदकपूरिता। सूत उवाच। अथ देवव्रतःप्राह किमन्या सा सरिद्वरा
माशांनी, मगरांनी आणि विविध जलचरांनी भरलेली, स्वच्छ पाण्याने ओसंडून वाहणारी आहे. सूत म्हणाला: मग देवव्रताने विचारले, 'ती दुसरी कोणती श्रेष्ठ नदी आहे?'
एतन्मे कौतुकं ब्रह्मन्नंदा शब्दा सरस्वती। यथाभूता येन कृता कारणेन सरिद्वरा
हे ब्राह्मण, मला नंदा या सरस्वती नावाच्या नदीबद्दल कुतूहल आहे. ती कशी निर्माण झाली आणि ती श्रेष्ठ नदी का समजली जाते?
एवमुक्ते पुलस्त्यः स भीष्मायैतत्पुरातनं। आख्यातुमुपचक्राम नंदा नाम यतस्स्मृतं
हे ऐकल्यावर पुलस्त्य ऋषींनी भीष्माला तो प्राचीन प्रसंग सांगायला सुरुवात केली, की नंदा हे नाव तिला कसं मिळालं.
क्षत्रव्रतधरो नित्यमासीद्राजा प्रभंजनः। प्रवृत्तोसौ मृगान्हंतुं वने तस्मिन्महाबलः
प्रभंजन नावाचा एक राजा नेहमी क्षत्रिय धर्म पाळणारा होता. तो अत्यंत बलवान आणि त्या वनात नेहमी शिकार करायला जात असे.
स ददर्श ततस्तस्मिन्मृगीं गुल्मांतरे स्थितां। मार्गणेन सुतीक्ष्णेन तां विव्याध पुरोगतां
त्यावेळी त्याने त्या झुडपात उभी असलेली हरिणी पाहिली आणि पुढे चाललेल्या तिला तीक्ष्ण बाणाने मारले.
सा विलोक्य दिशः सर्वास्तं दृष्ट्वा शरपाणिनं। आह किं ते कृतं मूढ त्वयैतत्कर्मदुष्करं
ती हरिणी सर्व दिशांना पाहू लागली, हातात बाण असलेला त्याला पाहून म्हणाली, 'अरे मूर्खा, हे कठीण कृत्य तू का केलेस?'
स्तनं तावत्प्रयच्छामि सुतस्याधोमुखी स्थिता। मांसलोभेन विद्धाहं तरसा ह्यकुतोभया
मी फक्त माझ्या पिल्लाला दूध पाजण्यासाठी खाली वाकून उभी होते; पण तू मांसाच्या लालसेने मला वेगाने बाण मारलास, निर्भयपणे.
पिबंतं गुप्तवत्सं च गूढमैथुनमागतं। एवंविधं मृगं राजन्न हन्यात्प्राङ्मया श्रुतं
राजा, अशी हरिणी जी पिल्लाला लपून दूध पाजत आहे किंवा गुप्त संगात आहे, तिला मारू नये—हे मी पूर्वी ऐकले आहे.