सरस्वत्यास्तु पर्यायाष्षडेते संप्रकीर्तिताः। ततः प्रभृति यत्रासौ प्राचीभूता सरस्वती
सरस्वतीचे हे सहा पर्यायी नावं सांगितली आहेत. त्या वेळेपासून जिथे ती सरस्वती पूर्वेकडे वाहू लागली—
तत्रस्थं तज्जलं येपि पश्यंति तटसंस्थिताः। तेप्यश्वमेधस्यफलं लभंते नात्र संशयः
त्या काठी उभे राहून ज्या लोकांनी तिथलं पाणी पाहिलं, त्यांनाही अश्वमेध यज्ञाचं फळ मिळतं—यात काहीच शंका नाही.
योवतीर्य पुनस्तत्र कश्चित्स्नानं समाचरेत्। नरः समाधियुक्तो वै ब्रह्मणोनुचरो भवेत्
जो कोणी तिथे नदी ओलांडून पुन्हा मन एकाग्र करून स्नान करतो, तो पुरुष ब्रह्मदेवाचा सेवक होतो.
शाकादिनापि हि पितॄन्यस्तत्रार्चयते नरः। सोप्येति विपुलान्भोगांस्तेषामेवानुभावतः
कोणी तिथे अगदी साध्या भाज्या वगैरेनेही पितरांची पूजा केली, तरी त्यालाही त्यांच्या कृपेने मोठ्या सुखांचा अनुभव येतो.
ये पुनर्विधिना तत्र श्राद्धं कुर्वंति मानवाः। ते नयंति पितॄन्स्वर्गं नरकादपि दुःखदात्
पण जे लोक तिथे विधीपूर्वक श्राद्ध करतात, ते आपल्या पितरांना नरकाच्या दुःखातून सोडवून स्वर्गात नेतात.
तृप्यंति पितरस्तस्य यस्तत्र कुशमिश्रितम्। स्नात्वा प्रयच्छते तोयं पूतं तेषां तिलान्वितम्
जो तिथे स्नान करून कुशा आणि तीळ घालून शुद्ध पाणी पितरांना अर्पण करतो, त्याचे पितर तृप्त होतात.
सर्वेषामेव तीर्थानामिदमेवाधिकं स्मृतम्। आदितीर्थमिदं तस्मात्तीर्थानां भुवि विश्रुतम्
सर्व तीर्थांमध्ये हे तीर्थ श्रेष्ठ मानलं जातं; म्हणूनच हे पहिलं तीर्थ म्हणून पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे.
धर्मापवर्गयोःनक्रीडाननिधिभूतमवस्थितम्। सरस्वत्यानपुनश्चैवनसमेतंनगुणवत्तरम्
धर्म आणि मुक्तीचं खजिना म्हणून हे स्थिर आहे; सरस्वतीच्या या संगमापेक्षा श्रेष्ठ असं दुसरं तीर्थ नाही.
धर्मार्थकाममोक्षाणां चतुर्णामपि दायकम्। येप्यत्र मलनाशाय पुमांसो विविशुर्जलम्
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही पुरुषार्थांचं फळ हे पाणी पाप नष्ट करण्यासाठी जे लोक घेतात, त्यांना मिळतं.
गोप्रदानसमं तेषां सुखेनैव फलं भवेत्। सुवर्णदानेन सममेवमाहुर्मनीषिणः
त्यांना सहजच गायी दान केल्यासारखं फळ मिळतं; आणि सुवर्ण दान केल्यासारखं फळही मिळतं, असं ज्ञानी लोक सांगतात.
तर्पणात्पिण्डदानाच्च नरकेष्वपि संस्थिताः। स्वर्गं प्रयान्ति पितरस्तत्र पुत्रेण तारिताः
तर्पण आणि पिंडदान केल्याने, अगदी नरकात असलेले पितरही तिथे पुत्राच्या कृपेने स्वर्गात जातात.
पुष्करेपि सरस्वत्यां ये पिबन्ति जलं जनाः। ते लभन्तेऽक्षयान्लोकान्ब्रह्मविश्वेशवंदितान्
पुष्करात सरस्वतीचं पाणी जे लोक पितात, त्यांना ब्रह्मा आणि विश्वेश्वर यांनी वंदन केलेली अक्षय लोकं मिळतात.
स्वर्गनिश्रेणिकाभूता पुष्करे च सरस्वती। सा पुण्यवद्भिस्संप्राप्तुं पुंभिश्शक्या महानदी
पुष्करात सरस्वती स्वर्गाकडे नेणारी शिडी होते; पुण्यवान पुरुषांना ती महानदी सहज मिळते.
मुनिभर्धर्मतत्त्वज्ञैस्तत्र तत्र निषेविता। तस्मात्सर्वत्र सा देवी पवित्रा सर्वतस्स्थिता
धर्माचं तत्त्व जाणणारे ऋषी तिथे तिथे तिची सेवा करतात; म्हणून ती देवी सर्वत्र पवित्र आणि सर्वत्र आहे.
पुष्करे तु विशेषेण पूतात्पूततमा हि सा। नदी सरस्वती पुण्या सुलभा जगति स्थिता
पण पुष्करात ती सर्वात पवित्र आहे; सरस्वती ही पुण्यदायिनी नदी जगात सहज सापडते.
दुर्लभा सा कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा। तत्तीर्थं सर्वतीर्थानां प्रवरं विहितं भुवि
ती कुरुक्षेत्र, प्रभास आणि पुष्कर या ठिकाणी दुर्मिळ आहे; हे तीर्थ पृथ्वीवर सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ मानलं जातं.
धर्मार्थकाममोक्षाणां चतुर्णामपि साधकम्। प्राचीं सरस्वतीं प्राप्य योन्यत्तीर्थं हि मार्गते
पूर्वेकडील सरस्वती गाठल्यावर धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही गोष्टी साधता येतात; जो कोणी तिथे पोहोचून दुसरं तीर्थ शोधतो—
स करस्थं समुत्सृज्य ह्यमृतं विषमिच्छति। ज्येष्ठे ज्येष्ठा प्रयागस्य मध्यमे मध्यमा स्मृता
तो जणू हातातलं अमृत सोडून विषाची इच्छा करतो; तीर्थांमध्ये पूर्वेकडील तीर्थ श्रेष्ठ, मधले मध्यम मानलं जातं.
प्रदक्षिणं ततो गच्छेत्कनीयांसं विचक्षणः। त्रिष्वप्येतेषु स्नायीत कुर्याच्चापि प्रदक्षिणम्
मग शहाणा माणूस लहान पूष्कर उजव्या बाजूला ठेवून त्याची प्रदक्षिणा करावी. या तिन्हीमध्ये स्नान करावं आणि प्रदक्षिणाही करावी.
प्रयच्छति पितृभ्यो यस्तोयं तेषां तिलान्वितम्। तेपि तुष्टाः पुनस्तस्य प्रयच्छंत्यमितं फलम्
जो माणूस तिळांसकट पाणी पितरांना अर्पण करतो, त्यावेळी पितर संतुष्ट झाले की त्याला अमर्याद फळ परत देतात.
यः स्नात्वा प्रयतो नित्यं ततः पश्येत्पितामहम्। अनुलोमविलोमाभ्यां तथा व्यस्तसमस्तयोः
जो रोज स्नान करून शुद्ध होतो आणि मग पितामहांना समोरासमोर, उलटसुलट, वेगळं आणि एकत्र अशा सर्व प्रकारे पाहतो.
स्नातव्यं पुष्करे नित्यं ब्रह्मलोकमभीप्सिता। त्रीणि शृंगाणि शुभ्राणि त्रीणि प्रस्रवणानि च
जो ब्रह्मलोकाची इच्छा करतो त्याने पुष्करमध्ये रोज स्नान करावं. तिथे तीन शुभ्र शिखरं आणि तीन पवित्र झरे आहेत.
पुष्कराणि प्रसिद्धानि न विद्मस्तत्र कारणं। कनीयांसं मध्यमं च तृतीयं ज्येष्ठपुष्करं
ती पुष्करं प्रसिद्ध आहेत, पण तिथे त्याचं कारण आपल्याला माहीत नाही. एक लहान, एक मध्यम आणि तिसरं मोठं ज्येष्ठ पुष्कर असं आहे.
शृंगशद्बाभिधानानि शुभप्रस्रवणानि च। धर्मार्थकाममोक्षाणां संकल्पैरफलं नरः
त्यांना शिखरांची आणि शुभ्र झऱ्यांची नावं आहेत. जो धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यासाठी संकल्प करतो त्याला नक्कीच फळ मिळतं.
यस्तत्र संत्यजेद्देहं मोक्षं प्राप्नोत्यसंशयम्। प्रयतः संयतस्तस्यां स्नात्वा दद्याद्विजे शुभाम्
जो तिथे देह सोडतो, त्याला नक्कीच मोक्ष मिळतो. तिथे शुद्ध होऊन, संयम ठेवून स्नान केल्यावर ब्राह्मणाला शुभ दान द्यावं.
गामेकां मंत्रपूतां च लोकानाप्नोतिमोक्षदान्। किमत्र बहुनोक्तेन रात्रावपि हि योर्थिने
मंत्राने शुद्ध केलेली एक गाय दिली तर माणूस विविध लोक मिळवतो आणि मोक्षही मिळतो. यावर जास्त बोलण्याची गरज नाही, कारण इच्छुकाला रात्रीही हे फळ मिळू शकतं.
अर्थं प्रयच्छते स्नात्वा सोनन्तं सुखमश्नुते। तत्र दानं प्रशंसंति तिलानां मुनिसत्तमाः
जो स्नान करून संपत्ती दान करतो, तो अनंत सुख उपभोगतो. तिथे तिळाचं दान केल्याचं ऋषी नेहमी स्तुती करतात.
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नानं च विहितं सदा। पिण्याकेन गुडेनापि पिंडं योत्र प्रयच्छति
कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला नेहमी स्नान करावं. आणि जो तिथे पिठाचा किंवा गुळाचा पिंड अर्पण करतो.
पितॄणां प्रयतो भूत्वा पितृलोकं स यछति। पुष्करारण्यमासाद्य पुनस्तस्मात्सरस्वती
पितरांसाठी शुद्ध होऊन जो माणूस तिथे करतो, तो पितृलोक मिळवतो. पुष्कराचं अरण्य गाठून, तिथून पुढे सरस्वतीला जातो.
अंतर्द्धानं गता गंतुं प्रवृत्तागपश्चिमामुखी। नातिदूरे ततस्तस्य पुष्करस्य सुशोभना
ती लपून राहून पश्चिमेकडे तोंड करून निघाली. त्या पुष्कराच्या जवळच फार सुंदर जागा आहे.