पितामहेन यत्रासीद्यज्ञसत्रं निषेवितम्। सिध्यर्थं मुनिमुख्यानामागतासौ महानदी
जिथे पितामह ब्रह्मदेवांनी यज्ञसत्र केलं होतं, तिथे श्रेष्ठ ऋषींच्या कल्याणासाठी ती महानदी आली.
येषु तत्र कृतो होमः कुंडेष्वासीद्विरिंचिना। तानि सर्वाणि संप्लाव्य तोयेनाप्युद्गता हि सा२०० 1.18.
ज्या कुण्डांमध्ये ब्रह्मदेवांनी होम केला होता, त्या सर्वांना तिने आपल्या पाण्याने भरून टाकलं आणि मग ती वर आली.
तत्र क्षेत्रे महापुण्या पुष्करे सा तथोत्थिता। तेन तत्पूरणं प्रोक्तं वायुना जगदायुषा
त्या पवित्र क्षेत्रात, पुष्करात, फार पुण्यवान सरस्वती प्रकट झाली. जगाचा प्राण असलेल्या वायूने त्या जागेचे पूरण घडवले, असे सांगितले जाते.
सापि तत्क्षेत्रमासाद्य पुण्यं पुण्या महानदी। सरस्वती स्थिता देवी मर्त्यानां पापनाशिनी
ती पुण्यदायी आणि पावन नदी सरस्वती त्या क्षेत्रात पोहोचून, देवी म्हणून तेथे वास करते आणि माणसांचे पाप नष्ट करणारी ठरते.
तत्र ये शुभकर्माणः पुष्करस्थां सरस्वतीम्। पश्यंति ते न पश्यंति सुघोरां तामधोगतिं
जे पुण्यकर्म करणारे लोक पुष्करातील सरस्वतीचे दर्शन घेतात, त्यांना ती भीषण अधोगती कधीच भोगावी लागत नाही.
यः पुनस्तत्र भावेन नरः स्नानं समाचरेत्। स ब्रह्मलोकमासाद्य ब्रह्मणा सह मोदते
जो कोणी श्रद्धेने तिथे स्नान करतो, तो ब्रह्मलोकात पोहोचतो आणि ब्रह्मासोबत आनंद उपभोगतो.
यस्तु दद्यात्तत्र दधि ब्राह्मणाय मनोरमम्। सोप्यग्निलोकमासाद्य भुंक्ते भोगान्सुशोभनान्
जो कोणी तिथे ब्राह्मणाला आनंददायी दही दान करतो, तो अग्निलोकात जाऊन सुंदर सुखांचा अनुभव घेतो.
वरं प्रावरणं योपि भक्त्या दद्याद्द्विजातये। सोपि सद्वस्त्रदानस्य फलं दशगुणं लभेत्
जो कोणी श्रद्धेने तिथे द्विजाला उत्तम वस्त्र देतो, त्याला वस्त्रदानाचे दहा पटीने अधिक फळ मिळते.
ज्येष्ठकुंडे नरः स्नात्वा यः संतर्पयते पितॄन्। स तानुद्धरते सर्वान्नरकादपि शुद्धधीः
ज्येष्ठकुंडात स्नान करून, जो शुद्ध मनाने पितरांना तर्पण करतो, तो त्यांना नरकातूनही उध्दरतो.
क्षेत्रे पैतामहे पूते पुण्यां प्राप्य सरस्वतीम्। नरः किं प्रार्थयेदन्यत्तीर्थं ब्रह्मसुतोब्रवीत्
त्या पवित्र पितृक्षेत्रात, पुण्य सरस्वती मिळाल्यावर, माणसाने दुसरे कोणते तीर्थ का मागावे? असे ब्रह्मपुत्राने सांगितले.
तस्मात्सर्वेषु तीर्थेषु स्नातः प्राप्नोति यत्फलम्। तत्सर्वं प्राप्नुयान्मर्त्यो ज्येष्ठकुंडे सकृत्प्लुतः
म्हणून, सर्व तीर्थांमध्ये स्नानाने जे फळ मिळते, ते सर्व फळ मनुष्याला फक्त एकदा ज्येष्ठकुंडात स्नान केल्याने मिळते.
किमत्र बहुनोक्तेन क्षेत्रं तीर्थं गतिश्शुभा। येनैतत्त्रितयं प्राप्तं प्राप्ता तेन गतिः परा
यात जास्त बोलण्याची गरज नाही. क्षेत्र, तीर्थ आणि शुभ मार्ग—हे तिन्ही ज्याने मिळवले, त्यानेच श्रेष्ठ अवस्था प्राप्त केली.
काले क्षेत्रे तथा तीर्थे स्नात्वा हुत्वापि तत्र यः। प्रयच्छते द्विजायार्थं सोनंतं सुखमश्नुते
योग्य वेळी, त्या क्षेत्रात आणि तीर्थात, जो स्नान करतो, होम करतो आणि ब्राह्मणाला काही देतो, तो अनंत सुखाचा अनुभव घेतो.
कार्त्तिके मासि शुक्ले च वैशाखे शशिभूषणे। चंद्रसूर्योपरागे च काले च कुरुजांगले
कार्तिक महिन्यात, शुद्ध पक्षात, चंद्राने शोभलेला वैशाखात, चंद्रसूर्यग्रहणाच्या वेळी, आणि कुरुक्षेत्रात—
क्षेत्रेष्वेतेषु तीर्थानि यान्युक्तानि मुनीश्वरैः। तेषां पुण्यतमं तीर्थमिदमाह पितामहः
या सर्व क्षेत्रांमध्ये, जे तीर्थ महर्षींनी सांगितले आहेत, त्यात पितामहाने हे तीर्थ सर्वात पुण्यवान असल्याचे म्हटले.
कुंडे तु मध्यमे स्नात्वा कार्तिक्यां यः पुमान्द्विजे। प्रयच्छते चापि द्रव्यं सोश्वमेधमवाप्नुयात्
कार्तिक महिन्यात मधल्या कुंडात स्नान करून, जो ब्राह्मणाला धन देतो, त्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.
एवं कनिष्ठकेप्यत्र कुंडे स्नात्वा समाधिना। यः प्रयच्छति विप्राय सुरूपामपि शालिकाम्
त्याचप्रमाणे, कनिष्ठ कुंडातही, जो एकाग्रतेने स्नान करून ब्राह्मणाला सुंदर तांदूळ देतो,
स प्रयाति नरः क्षिप्रमग्निलोकं मनोरमम्। त्रिःसप्तकुलसंयुक्तो भुंक्ते तत्र महाफलम्
तो मनुष्य लवकरच रमणीय अग्निलोकात पोहोचतो आणि एकवीस पिढ्यांसह तेथे मोठे फळ भोगतो.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गमनाय मतिः स्थिरा। पुरुषेण तु कर्तव्या पुष्करावाप्तये शुभा
म्हणून, सर्व प्रयत्नांनी, मनुष्याने शुभ पुष्कर क्षेत्रात जाण्याचा निश्चय पक्का करावा.
पुष्करारण्यमासाद्य प्राची यत्र सरस्वती। मतिः स्मृतिः शुभा प्रज्ञा मेधा बुद्धिर्दयापरा
पुष्कर अरण्यात पोहोचून, जिथे पूर्वेकडून सरस्वती वाहते, तिथे शुद्ध बुद्धी, स्मरणशक्ती, विवेक, मेधा आणि श्रेष्ठ दया प्राप्त होते.
सरस्वत्यास्तु पर्यायाष्षडेते संप्रकीर्तिताः। ततः प्रभृति यत्रासौ प्राचीभूता सरस्वती
सरस्वतीचे हे सहा पर्यायी नावं सांगितली आहेत. त्या वेळेपासून जिथे ती सरस्वती पूर्वेकडे वाहू लागली—
तत्रस्थं तज्जलं येपि पश्यंति तटसंस्थिताः। तेप्यश्वमेधस्यफलं लभंते नात्र संशयः
त्या काठी उभे राहून ज्या लोकांनी तिथलं पाणी पाहिलं, त्यांनाही अश्वमेध यज्ञाचं फळ मिळतं—यात काहीच शंका नाही.
योवतीर्य पुनस्तत्र कश्चित्स्नानं समाचरेत्। नरः समाधियुक्तो वै ब्रह्मणोनुचरो भवेत्
जो कोणी तिथे नदी ओलांडून पुन्हा मन एकाग्र करून स्नान करतो, तो पुरुष ब्रह्मदेवाचा सेवक होतो.
शाकादिनापि हि पितॄन्यस्तत्रार्चयते नरः। सोप्येति विपुलान्भोगांस्तेषामेवानुभावतः
कोणी तिथे अगदी साध्या भाज्या वगैरेनेही पितरांची पूजा केली, तरी त्यालाही त्यांच्या कृपेने मोठ्या सुखांचा अनुभव येतो.
ये पुनर्विधिना तत्र श्राद्धं कुर्वंति मानवाः। ते नयंति पितॄन्स्वर्गं नरकादपि दुःखदात्
पण जे लोक तिथे विधीपूर्वक श्राद्ध करतात, ते आपल्या पितरांना नरकाच्या दुःखातून सोडवून स्वर्गात नेतात.
तृप्यंति पितरस्तस्य यस्तत्र कुशमिश्रितम्। स्नात्वा प्रयच्छते तोयं पूतं तेषां तिलान्वितम्
जो तिथे स्नान करून कुशा आणि तीळ घालून शुद्ध पाणी पितरांना अर्पण करतो, त्याचे पितर तृप्त होतात.
सर्वेषामेव तीर्थानामिदमेवाधिकं स्मृतम्। आदितीर्थमिदं तस्मात्तीर्थानां भुवि विश्रुतम्
सर्व तीर्थांमध्ये हे तीर्थ श्रेष्ठ मानलं जातं; म्हणूनच हे पहिलं तीर्थ म्हणून पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे.
धर्मापवर्गयोःनक्रीडाननिधिभूतमवस्थितम्। सरस्वत्यानपुनश्चैवनसमेतंनगुणवत्तरम्
धर्म आणि मुक्तीचं खजिना म्हणून हे स्थिर आहे; सरस्वतीच्या या संगमापेक्षा श्रेष्ठ असं दुसरं तीर्थ नाही.
धर्मार्थकाममोक्षाणां चतुर्णामपि दायकम्। येप्यत्र मलनाशाय पुमांसो विविशुर्जलम्
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही पुरुषार्थांचं फळ हे पाणी पाप नष्ट करण्यासाठी जे लोक घेतात, त्यांना मिळतं.
गोप्रदानसमं तेषां सुखेनैव फलं भवेत्। सुवर्णदानेन सममेवमाहुर्मनीषिणः
त्यांना सहजच गायी दान केल्यासारखं फळ मिळतं; आणि सुवर्ण दान केल्यासारखं फळही मिळतं, असं ज्ञानी लोक सांगतात.