अनेकशाखाविततश्चतुर्मुख इवापरः। तत्कोटरकुटीकोटि प्रविष्टानां द्विजन्मनाम्
अनेक फांद्या पसरलेल्या त्या वृक्षाने जणू दुसरा चतुर्मुखच वाटत होता; त्याच्या मुळांजवळ असंख्य द्विजांची झोपडी होती.
श्रूयंते विविधा वाचः सुराणां रक्तचेतसाम्। वनस्पतिरपुष्पोपि पुष्पितश्चोपलक्ष्यते
तिथे आनंदी मनाने देवांच्या विविध आवाजांचा गूंज ऐकू येतो; जरी त्या वृक्षाला फुलं नव्हती, तरी तो फुलल्यासारखा दिसत होता.
जातीचंपकवत्पुष्पैः शाखालग्नैः शुकैः शुभैः। केतकीभिः सुरभिभिरशोभत सरिद्वरा
त्या श्रेष्ठ नदीच्या फांद्यांवर सुंदर पोपट, जाई-चाफ्याची फुलं आणि सुगंधी केतकीच्या फुलांनी तिचं सौंदर्य खुललं होतं.
कोकिलाभिस्स मालेव फेनकैः पुष्पितेव सा। हरेणेव यथा गंगा प्लक्षेणैव हि सा तथा
कोकिळांच्या माळांनी, फेसाच्या फुलांनी, ती नदी जणू फुलल्यासारखी दिसत होती, जशी गंगा शश किंवा प्लक्षवृक्षासोबत शोभते.
तत्रांभस्था तदा देवं प्रोवाचाथ जनार्दनम्। समर्पयस्व तं वह्निं देवादेशं करोम्यहम्
तिथे पाण्यात उभी राहून तिने जनार्दनाला म्हटलं, "तो अग्नी अर्पण कर, मी देवांचा आदेश पाळते."
एवमुक्तेन सा तेन प्रत्युक्ता विष्णुना तदा। न ते दाहभयं त्याज्यस्त्वयायं वह्निराट्स्वयम्
तिच्या या शब्दांना उत्तर देताना विष्णू म्हणाले, "तुला जळण्याची भीती बाळगायची गरज नाही; हा अग्निराज तुला सोडायचा नाही."
पश्चिमं सागरं नेतुं वाडवज्वलनं शुभे। एवं क्रमेण गच्छंत्या तदापं प्राप्स्यते शुभे
पश्चिम समुद्राकडे वडवानल नेण्यासाठी, हे शुभे, अशा प्रकारे पुढे जात जा; मग तुला पाण्यात पोहोचता येईल.
ततस्तं शातकुंभस्थं कृत्वासौ वडवानलं। समर्पयत गोविंदः सरस्वत्या महोदरे
मग गोविंदाने वडवानल सोन्याच्या भांड्यात ठेवून तो सरस्वती या महानदीकडे दिला.
सा तं गृहीत्वा सुश्रोणी प्रतीच्यभिमुखी ययौ। अंतर्द्धानेन संप्राप्ता पुष्करं सा महानदी
ती सुंदर नितंब असलेली सरस्वती तो अग्नी घेऊन पश्चिमेकडे गेली; अदृश्य होऊन ती महानदी पुष्करात पोहोचली.
मर्यादापर्वते तस्मिन्संभूता विमला सरित्। पुष्करारण्यं विपुलं सुरसिद्धनिषेवितम्
त्या मर्यादा पर्वतावर शुद्ध नदी प्रकट झाली; ते विशाल पुष्करारण्य देव आणि सिद्धांनी वावरलेलं होतं.
पितामहेन यत्रासीद्यज्ञसत्रं निषेवितम्। सिध्यर्थं मुनिमुख्यानामागतासौ महानदी
जिथे पितामह ब्रह्मदेवांनी यज्ञसत्र केलं होतं, तिथे श्रेष्ठ ऋषींच्या कल्याणासाठी ती महानदी आली.
येषु तत्र कृतो होमः कुंडेष्वासीद्विरिंचिना। तानि सर्वाणि संप्लाव्य तोयेनाप्युद्गता हि सा२०० 1.18.
ज्या कुण्डांमध्ये ब्रह्मदेवांनी होम केला होता, त्या सर्वांना तिने आपल्या पाण्याने भरून टाकलं आणि मग ती वर आली.
तत्र क्षेत्रे महापुण्या पुष्करे सा तथोत्थिता। तेन तत्पूरणं प्रोक्तं वायुना जगदायुषा
त्या पवित्र क्षेत्रात, पुष्करात, फार पुण्यवान सरस्वती प्रकट झाली. जगाचा प्राण असलेल्या वायूने त्या जागेचे पूरण घडवले, असे सांगितले जाते.
सापि तत्क्षेत्रमासाद्य पुण्यं पुण्या महानदी। सरस्वती स्थिता देवी मर्त्यानां पापनाशिनी
ती पुण्यदायी आणि पावन नदी सरस्वती त्या क्षेत्रात पोहोचून, देवी म्हणून तेथे वास करते आणि माणसांचे पाप नष्ट करणारी ठरते.
तत्र ये शुभकर्माणः पुष्करस्थां सरस्वतीम्। पश्यंति ते न पश्यंति सुघोरां तामधोगतिं
जे पुण्यकर्म करणारे लोक पुष्करातील सरस्वतीचे दर्शन घेतात, त्यांना ती भीषण अधोगती कधीच भोगावी लागत नाही.
यः पुनस्तत्र भावेन नरः स्नानं समाचरेत्। स ब्रह्मलोकमासाद्य ब्रह्मणा सह मोदते
जो कोणी श्रद्धेने तिथे स्नान करतो, तो ब्रह्मलोकात पोहोचतो आणि ब्रह्मासोबत आनंद उपभोगतो.
यस्तु दद्यात्तत्र दधि ब्राह्मणाय मनोरमम्। सोप्यग्निलोकमासाद्य भुंक्ते भोगान्सुशोभनान्
जो कोणी तिथे ब्राह्मणाला आनंददायी दही दान करतो, तो अग्निलोकात जाऊन सुंदर सुखांचा अनुभव घेतो.
वरं प्रावरणं योपि भक्त्या दद्याद्द्विजातये। सोपि सद्वस्त्रदानस्य फलं दशगुणं लभेत्
जो कोणी श्रद्धेने तिथे द्विजाला उत्तम वस्त्र देतो, त्याला वस्त्रदानाचे दहा पटीने अधिक फळ मिळते.
ज्येष्ठकुंडे नरः स्नात्वा यः संतर्पयते पितॄन्। स तानुद्धरते सर्वान्नरकादपि शुद्धधीः
ज्येष्ठकुंडात स्नान करून, जो शुद्ध मनाने पितरांना तर्पण करतो, तो त्यांना नरकातूनही उध्दरतो.
क्षेत्रे पैतामहे पूते पुण्यां प्राप्य सरस्वतीम्। नरः किं प्रार्थयेदन्यत्तीर्थं ब्रह्मसुतोब्रवीत्
त्या पवित्र पितृक्षेत्रात, पुण्य सरस्वती मिळाल्यावर, माणसाने दुसरे कोणते तीर्थ का मागावे? असे ब्रह्मपुत्राने सांगितले.
तस्मात्सर्वेषु तीर्थेषु स्नातः प्राप्नोति यत्फलम्। तत्सर्वं प्राप्नुयान्मर्त्यो ज्येष्ठकुंडे सकृत्प्लुतः
म्हणून, सर्व तीर्थांमध्ये स्नानाने जे फळ मिळते, ते सर्व फळ मनुष्याला फक्त एकदा ज्येष्ठकुंडात स्नान केल्याने मिळते.
किमत्र बहुनोक्तेन क्षेत्रं तीर्थं गतिश्शुभा। येनैतत्त्रितयं प्राप्तं प्राप्ता तेन गतिः परा
यात जास्त बोलण्याची गरज नाही. क्षेत्र, तीर्थ आणि शुभ मार्ग—हे तिन्ही ज्याने मिळवले, त्यानेच श्रेष्ठ अवस्था प्राप्त केली.
काले क्षेत्रे तथा तीर्थे स्नात्वा हुत्वापि तत्र यः। प्रयच्छते द्विजायार्थं सोनंतं सुखमश्नुते
योग्य वेळी, त्या क्षेत्रात आणि तीर्थात, जो स्नान करतो, होम करतो आणि ब्राह्मणाला काही देतो, तो अनंत सुखाचा अनुभव घेतो.
कार्त्तिके मासि शुक्ले च वैशाखे शशिभूषणे। चंद्रसूर्योपरागे च काले च कुरुजांगले
कार्तिक महिन्यात, शुद्ध पक्षात, चंद्राने शोभलेला वैशाखात, चंद्रसूर्यग्रहणाच्या वेळी, आणि कुरुक्षेत्रात—
क्षेत्रेष्वेतेषु तीर्थानि यान्युक्तानि मुनीश्वरैः। तेषां पुण्यतमं तीर्थमिदमाह पितामहः
या सर्व क्षेत्रांमध्ये, जे तीर्थ महर्षींनी सांगितले आहेत, त्यात पितामहाने हे तीर्थ सर्वात पुण्यवान असल्याचे म्हटले.
कुंडे तु मध्यमे स्नात्वा कार्तिक्यां यः पुमान्द्विजे। प्रयच्छते चापि द्रव्यं सोश्वमेधमवाप्नुयात्
कार्तिक महिन्यात मधल्या कुंडात स्नान करून, जो ब्राह्मणाला धन देतो, त्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.
एवं कनिष्ठकेप्यत्र कुंडे स्नात्वा समाधिना। यः प्रयच्छति विप्राय सुरूपामपि शालिकाम्
त्याचप्रमाणे, कनिष्ठ कुंडातही, जो एकाग्रतेने स्नान करून ब्राह्मणाला सुंदर तांदूळ देतो,
स प्रयाति नरः क्षिप्रमग्निलोकं मनोरमम्। त्रिःसप्तकुलसंयुक्तो भुंक्ते तत्र महाफलम्
तो मनुष्य लवकरच रमणीय अग्निलोकात पोहोचतो आणि एकवीस पिढ्यांसह तेथे मोठे फळ भोगतो.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गमनाय मतिः स्थिरा। पुरुषेण तु कर्तव्या पुष्करावाप्तये शुभा
म्हणून, सर्व प्रयत्नांनी, मनुष्याने शुभ पुष्कर क्षेत्रात जाण्याचा निश्चय पक्का करावा.
पुष्करारण्यमासाद्य प्राची यत्र सरस्वती। मतिः स्मृतिः शुभा प्रज्ञा मेधा बुद्धिर्दयापरा
पुष्कर अरण्यात पोहोचून, जिथे पूर्वेकडून सरस्वती वाहते, तिथे शुद्ध बुद्धी, स्मरणशक्ती, विवेक, मेधा आणि श्रेष्ठ दया प्राप्त होते.