यत्र ते मुनयश्शान्ता नानास्वाध्यायवादिनः। ते समागत्य ऋषयस्सस्मरुर्वै सरस्वतीम्
तेथे शांत, विविध शिकवणी सांगणारे ऋषी एकत्र जमले आणि त्यांनी सरस्वती देवीचे स्मरण केले.
साभिध्याता महाभागा ऋषिभिः सत्रयाजिभिः। समास्थिता दिशं पूर्वां भक्तिप्रीता महानदी
त्या मोठ्या यज्ञ करणाऱ्या ऋषींनी भक्तीभावाने हाक दिल्यावर, पूर्व दिशेला भक्तिपूर्ण आणि प्रेमळ सरस्वती नदी प्रकट झाली.
प्राची पूर्वावहा नाम्ना मुनिवंद्या सरस्वती। इदमन्यन्महाराज शृण्वाश्चर्यवरं भुवि
पूर्वेकडे वाहणारी, ऋषींच्या पूजेची सरस्वती असे तिचे नाव आहे; आता, राजन, पृथ्वीवरील दुसरे अद्भुत कथानक ऐक.
क्षतो मंकणको विप्रः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम्। क्षतात्किल करे तस्य राजन्शाकरसोस्रवत्
मंकणक नावाचा ब्राह्मण कुशाच्या पात्याने जखमी झाला, असे आम्ही ऐकले आहे; त्या जखमेतून, राजन, त्याच्या हातातून ऊसाचा रस वाहू लागला.
स वै शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टः प्रनृत्तवान्। ततस्तस्मिन्प्रनृत्ते तु स्थावरं जंगमं च यत्
तो ऊसाचा रस पाहून तो अत्यंत आनंदित झाला आणि नाचू लागला; त्याच्या नृत्यावर तिथले सर्व स्थावर-जंगम देखील—
प्रानृत्यत जगत्सर्वं तेजसा तस्य मोहितम्। शक्रादिभिस्सुरै राजन्नृषिभिश्च तपोधनैः
—त्याच्या तेजाने मोहित होऊन, सगळे जग नाचू लागले; राजन, इंद्रासारखे देव आणि तपस्वी ऋषी सुद्धा आश्चर्यचकित झाले.
विज्ञप्तस्तत्र वै ब्रह्मा नायं नृत्येत्तथा कुरु। आदिष्टो ब्रह्मणा रुद्र ऋषेरर्थे नराधिप
तेथे ब्रह्मदेवाला सांगण्यात आले की, 'हा असे नाचू नये.' मग ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने, राजन, त्या ऋषीसाठी रुद्राला पाठवले.
नायं नृत्येद्यथा भीम तथा त्वं वक्तुमर्हसि। गत्वा रुद्रो मुनिं दृष्ट्वा हर्षाविष्टमतीव हि
'हा इतक्या भीषणपणे नाचू नये; तू त्याला हे सांग,' असे ब्रह्मदेवाने सांगितले. मग रुद्र गेला आणि अत्यंत आनंदित झालेल्या त्या ऋषीला पाहिले—
भो भो विप्रर्षभ त्वं हि नृत्यसे केन हेतुना। नृत्यमानेन भवता जगत्सर्वं च नृत्यति
'अहो श्रेष्ठ ब्राह्मण, तू कोणत्या कारणाने नाचतोस? तुझ्या नृत्यावर सगळे जग नाचते,' असे त्याने विचारले.
तेनायं वारितः प्राह नृत्यन्वै मुनिसत्तमः। मुनिरुवाच। किं न पश्यसि मे देव कराच्छाकरसोस्रवत्
त्याने थांबवले तरीही तो उत्तम ऋषी नाचतच राहिला आणि म्हणाला, 'देवा, तुला दिसत नाही का, माझ्या हातातून ऊसाचा रस वाहतोय?'
तं तु दृष्ट्वाप्र नृत्तोहं हर्षेण महतावृतः। तं प्रहस्याब्रवीद्देवो मुनिं रागेण मोहितम्
'हे पाहून मी मोठ्या आनंदाने नाचू लागलो,' असे तो म्हणाला; तेव्हा देवाने हसून त्या मोहग्रस्त ऋषीला उत्तर दिले.
अहं न विस्मयं विप्र गच्छामीह प्रपश्य मां। एवमुक्तो मुनिश्रेष्ठो महादेवेन कौरव
'ब्राह्मण, मला याचे काहीही आश्चर्य वाटत नाही; इथे माझ्याकडे पाहा,' असे महादेवाने त्याला सांगितले, हे कौरवा.
ध्यायमानस्तदा कोयं प्रतिषिद्धोस्मि येन हि। अंगुल्यग्रेण राजेंद्र स्वांगुष्ठस्ताडितस्तथा
मग तो ऋषी ध्यानात मग्न होऊन विचार करू लागला, 'हा कोण आहे ज्याने मला थांबवले?' आणि मग, राजेंद्र, त्याने आपल्या बोटाच्या टोकाने अंगठ्याला मारले.
ततो भस्मक्षताद्राजन्निर्गतं हिमपांडुरं। तद्दृष्ट्वा व्रीडितश्चासौ प्राह तत्पादयोः पतन्
त्या जखमेतून, राजन, बर्फासारखा पांढरा भस्म बाहेर पडला; ते पाहून तो लाजला आणि त्याच्या पायांवर पडून म्हणाला—
नान्यद्देवादहं मन्ये रुद्रात्परतरं महत्। चराचरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृत्
'देवा, मी रुद्राहून श्रेष्ठ दुसरा कोणताही मानत नाही; त्रिशूळधारी, तूच स्थावर-जंगम जगाचा आधार आहेस.'
त्वया सृष्टमिदं सर्वं वदंतीह मनीषिणः। त्वामेव सर्वं विशति पुनरेव युगक्षये
'सर्व काही तुझ्याच कडून निर्माण झाले, असे ज्ञानी लोक सांगतात; युगाच्या शेवटी सर्व काही पुन्हा तुझ्यात विलीन होते.'
देवैरपि न शक्यस्त्वं परिज्ञातुं मया कुतः। त्वयि सर्वे च दृश्यन्ते सुरा ब्रह्मादयोपि ये
'देवतांना सुद्धा तुला पूर्णपणे समजणे शक्य नाही—मग मला कसे शक्य आहे? तुझ्यातच सर्व देव, ब्रह्मादि सुद्धा, दिसतात.'
सर्वस्त्वमसि देवानां कर्ता कारयिता च यः। त्वत्प्रसादात्सुराः सर्वे भवंतीहाकुतोभयाः
'तूच सर्व देवांचा निर्माण करणारा आणि कारण आहेस; तुझ्या कृपेने सर्व देव येथे निर्भय होतात.'
एवं स्तुत्वा महादेवमृषिश्च प्रणतोब्रवीत्। भगवंस्त्वत्प्रसादेन तपो न क्षीयते त्विह
महर्षीने महादेवाची स्तुती करून, नम्रपणे म्हणाले, "भगवंत, तुमच्या कृपेने माझं तप इथे कमी होत नाही."
ततो देवः प्रीतमनास्तमृषिं पुनरब्रवीत्। तपस्ते वर्द्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा
तेव्हा देव आनंदी मनाने त्या ऋषींना पुन्हा म्हणाले, "माझ्या कृपेने तुझं तप हजारपट वाढो, ब्राह्मणांनो."
प्राचीमेवेह वत्स्यामि त्वया सार्द्धमहं सदा। सरस्वती महापुण्या क्षेत्रे चास्मिन्विशेषतः
मी इथे पूर्वेकडे, या पवित्र सरस्वतीच्या क्षेत्रात, नेहमी तुझ्यासोबत राहीन.
न तस्य दुर्लर्भं किंचिदिह लोके परत्र च। सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम्१५० 1.18.
जो कोणी सरस्वतीच्या उत्तरेकडील काठावर आपलं शरीर सोडतो, त्याला या जगात किंवा पुढच्या जन्मात काहीही अशक्य राहत नाही.
प्राचीतटे जाप्यपरो न चेह म्रियते पुनः। आप्लुतो वाजिमेधस्य फलमाप्स्यति पुष्कलं
पूर्वेकडील काठावर जपात मग्न असलेला माणूस पुन्हा इथे मरत नाही; स्नान केल्यावर त्याला अश्वमेध यज्ञाचं मोठं फळ मिळतं.
नियमैश्चोपवासैश्च कर्शयन्देहमात्मनः। जलाहारो वायुभक्षः पर्णाहारश्च तापसः
व्रतं आणि उपवासांनी स्वतःचं शरीर कृश करणारा तपस्वी पाण्यावर, वाऱ्यावर किंवा पानांवर जगतो.
तथा स्थंडिलशायी च ये चान्ये नियमाः पृथक्। करोति यो द्विजश्रेष्ठो नियमांस्तान्व्रतानि च
जे जमिनीवर झोपतात किंवा इतर वेगवेगळ्या नियमांचं पालन करतात—द्विजश्रेष्ठ जे जे नियम आणि व्रते पाळतो,
स याति शुद्धदेहश्च ब्रह्मणः परमं पदं। तस्मिंस्तीर्थे तु यैर्दत्तं तिलमात्रं तु कांचनं
तो शुद्ध देहाने ब्रह्माचं परम स्थान मिळवतो; आणि त्या तीर्थात दिलेलं अगदी तिळाचं कण किंवा सोनं,
मेरुदानसमं तत्स्यात्पुरा प्राह प्रजापतिः। तस्मिंस्तीर्थे तु ये श्राद्धं करिष्यंति हि मानवाः
ते मेरू पर्वताएवढं दान मानलं जातं, असं प्रजापतीने पूर्वी सांगितलं आहे; आणि त्या पवित्र स्थळी जे लोक श्राद्ध करतात,
एकविंशकुलोपेताः स्वर्गं यास्यंति ते नराः। पितॄणां च शुभं तीर्थं पिंडेनैकेन तर्पिताः
ते लोक एकवीस पिढ्यांसह स्वर्गात जातात; आणि त्या तीर्थात एका पिंडाने तृप्त झालेले पितर,
ब्रह्मलोकं गमिष्यंति स्वपुत्रेणेह तारिताः। भूयश्चान्नं न चेच्छंति मोक्षमार्गं व्रजंति ते
आपल्या मुलाने इथे तारण केल्यावर ब्रह्मलोकाला जातात; आणि पुन्हा जेवणाची इच्छा नसेल, तर ते मुक्तीच्या मार्गाला लागतात.
प्राचीनत्वं सरस्वत्या यथा भूतं शृणुष्व तत्। सरस्वती पुरा प्रोक्ता देवैः सर्वैः सवासवैः
सरस्वतीचा प्राचीन इतिहास, जसा खरा आहे, तो आता ऐक; पूर्वी सर्व देवांनी आणि वसूंनी सरस्वतीचं वर्णन केलं होतं.