वितते यज्ञवाटे तु स्वागतेषु द्विजादिषु। पुण्याहघोषैर्विततैर्देवानां नियमैस्तथा
यज्ञमंडप तयार झाल्यावर, ब्राह्मण आणि इतर मंडळी आले; पुण्यदिवसाची घोषणा झाली आणि देवांच्या नियमांचे पालन करण्यात आले.
देवेषु चैव व्यग्रेषु तस्मिन्यज्ञविधौ तथा। तत्र चैव महाराज दीक्षिते च पितामहे
त्या यज्ञकर्मात देव सर्वस्वी मग्न होते आणि तेथेच ब्रह्मदेवांनी दीक्षा घेतली होती, हे राजन.
यजतस्तस्य सत्रेण सर्वकामसमृद्धिना। मनसा चिंतिता ह्यर्था धर्मार्थकुशलास्तथा
त्यांनी जेव्हा यज्ञ केला, तेव्हा त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या; मनात जे जे विचार केले, धर्म आणि अर्थात कुशल असलेली ती सर्व साधने त्यांना प्राप्त झाली.
उपतिष्ठंति राजेंद्र द्विजातींस्तत्र तत्र ह। जगुश्च देवगंधर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः
राजेंद्र, तिथे तिथे द्विज लोक त्यांची सेवा करत होते; देव आणि गंधर्व गात होते, आणि अप्सरांचा समूह नृत्य करत होता.
वादित्राणि च दिव्यानि वादयामासुरंजसा। तस्य यज्ञस्य संपत्या तुतुषुदेर्वता अपि
दिव्य वाद्ये मोठ्या उत्साहाने वाजवली गेली; त्या यज्ञाच्या यशामुळे देवताही संतुष्ट झाल्या.
विस्मयं परमं जग्मुः किमु मानुषयोनयः। वर्तमाने तथा यज्ञे पुष्करस्थे पितामहे
त्यांना परम आश्चर्य वाटले—मग माणसांचे काय? पुष्कर येथे ब्रह्मदेवांच्या उपस्थितीत यज्ञ सुरू असताना.
अब्रुवन्नृषयो भीष्म तदा तुष्टास्सरस्वतीम्। सुप्रभां नाम राजेंद्र नाम्ना चैव सरस्वतीम्
त्या वेळी, भीष्मा, ऋषींनी समाधानाने सरस्वतीला 'सुप्रभा' आणि 'सरस्वती' या नावांनी संबोधले.
ते दृष्ट्वा मुनयः सर्वे वेगयुक्तां सरस्वतीम्। पितामहं भासयंतीं क्रतुं ते बहु मेनिरे
सर्व ऋषींनी वेगाने वाहणाऱ्या आणि ब्रह्मदेवांच्या यज्ञावर तेजाने प्रकाश टाकणाऱ्या सरस्वतीला पाहून तिला फार मोठे महत्त्व दिले.
एवमेषा सरिच्छ्रेष्ठा पुष्करेषु सरस्वती। पितामहार्थं सम्भूता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम्
अशी ही श्रेष्ठ सरस्वती नदी पुष्कर येथे ब्रह्मदेवाच्या कार्यासाठी आणि ज्ञानी लोकांच्या समाधानासाठी प्रकट झाली.
पुण्यस्य पुण्यताकारि पंचस्रोतास्सरस्वती। सुप्रभा नाम राजेंन्द्र नाम्ना चैव सरस्वती
पाच प्रवाहांनी युक्त असलेली सरस्वती पुण्याला अधिक पावन करणारी आहे; राजेंद्र, तिला 'सुप्रभा' आणि 'सरस्वती' ही नावे आहेत.
यत्र ते मुनयश्शान्ता नानास्वाध्यायवादिनः। ते समागत्य ऋषयस्सस्मरुर्वै सरस्वतीम्
तेथे शांत, विविध शिकवणी सांगणारे ऋषी एकत्र जमले आणि त्यांनी सरस्वती देवीचे स्मरण केले.
साभिध्याता महाभागा ऋषिभिः सत्रयाजिभिः। समास्थिता दिशं पूर्वां भक्तिप्रीता महानदी
त्या मोठ्या यज्ञ करणाऱ्या ऋषींनी भक्तीभावाने हाक दिल्यावर, पूर्व दिशेला भक्तिपूर्ण आणि प्रेमळ सरस्वती नदी प्रकट झाली.
प्राची पूर्वावहा नाम्ना मुनिवंद्या सरस्वती। इदमन्यन्महाराज शृण्वाश्चर्यवरं भुवि
पूर्वेकडे वाहणारी, ऋषींच्या पूजेची सरस्वती असे तिचे नाव आहे; आता, राजन, पृथ्वीवरील दुसरे अद्भुत कथानक ऐक.
क्षतो मंकणको विप्रः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम्। क्षतात्किल करे तस्य राजन्शाकरसोस्रवत्
मंकणक नावाचा ब्राह्मण कुशाच्या पात्याने जखमी झाला, असे आम्ही ऐकले आहे; त्या जखमेतून, राजन, त्याच्या हातातून ऊसाचा रस वाहू लागला.
स वै शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टः प्रनृत्तवान्। ततस्तस्मिन्प्रनृत्ते तु स्थावरं जंगमं च यत्
तो ऊसाचा रस पाहून तो अत्यंत आनंदित झाला आणि नाचू लागला; त्याच्या नृत्यावर तिथले सर्व स्थावर-जंगम देखील—
प्रानृत्यत जगत्सर्वं तेजसा तस्य मोहितम्। शक्रादिभिस्सुरै राजन्नृषिभिश्च तपोधनैः
—त्याच्या तेजाने मोहित होऊन, सगळे जग नाचू लागले; राजन, इंद्रासारखे देव आणि तपस्वी ऋषी सुद्धा आश्चर्यचकित झाले.
विज्ञप्तस्तत्र वै ब्रह्मा नायं नृत्येत्तथा कुरु। आदिष्टो ब्रह्मणा रुद्र ऋषेरर्थे नराधिप
तेथे ब्रह्मदेवाला सांगण्यात आले की, 'हा असे नाचू नये.' मग ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने, राजन, त्या ऋषीसाठी रुद्राला पाठवले.
नायं नृत्येद्यथा भीम तथा त्वं वक्तुमर्हसि। गत्वा रुद्रो मुनिं दृष्ट्वा हर्षाविष्टमतीव हि
'हा इतक्या भीषणपणे नाचू नये; तू त्याला हे सांग,' असे ब्रह्मदेवाने सांगितले. मग रुद्र गेला आणि अत्यंत आनंदित झालेल्या त्या ऋषीला पाहिले—
भो भो विप्रर्षभ त्वं हि नृत्यसे केन हेतुना। नृत्यमानेन भवता जगत्सर्वं च नृत्यति
'अहो श्रेष्ठ ब्राह्मण, तू कोणत्या कारणाने नाचतोस? तुझ्या नृत्यावर सगळे जग नाचते,' असे त्याने विचारले.
तेनायं वारितः प्राह नृत्यन्वै मुनिसत्तमः। मुनिरुवाच। किं न पश्यसि मे देव कराच्छाकरसोस्रवत्
त्याने थांबवले तरीही तो उत्तम ऋषी नाचतच राहिला आणि म्हणाला, 'देवा, तुला दिसत नाही का, माझ्या हातातून ऊसाचा रस वाहतोय?'
तं तु दृष्ट्वाप्र नृत्तोहं हर्षेण महतावृतः। तं प्रहस्याब्रवीद्देवो मुनिं रागेण मोहितम्
'हे पाहून मी मोठ्या आनंदाने नाचू लागलो,' असे तो म्हणाला; तेव्हा देवाने हसून त्या मोहग्रस्त ऋषीला उत्तर दिले.
अहं न विस्मयं विप्र गच्छामीह प्रपश्य मां। एवमुक्तो मुनिश्रेष्ठो महादेवेन कौरव
'ब्राह्मण, मला याचे काहीही आश्चर्य वाटत नाही; इथे माझ्याकडे पाहा,' असे महादेवाने त्याला सांगितले, हे कौरवा.
ध्यायमानस्तदा कोयं प्रतिषिद्धोस्मि येन हि। अंगुल्यग्रेण राजेंद्र स्वांगुष्ठस्ताडितस्तथा
मग तो ऋषी ध्यानात मग्न होऊन विचार करू लागला, 'हा कोण आहे ज्याने मला थांबवले?' आणि मग, राजेंद्र, त्याने आपल्या बोटाच्या टोकाने अंगठ्याला मारले.
ततो भस्मक्षताद्राजन्निर्गतं हिमपांडुरं। तद्दृष्ट्वा व्रीडितश्चासौ प्राह तत्पादयोः पतन्
त्या जखमेतून, राजन, बर्फासारखा पांढरा भस्म बाहेर पडला; ते पाहून तो लाजला आणि त्याच्या पायांवर पडून म्हणाला—
नान्यद्देवादहं मन्ये रुद्रात्परतरं महत्। चराचरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृत्
'देवा, मी रुद्राहून श्रेष्ठ दुसरा कोणताही मानत नाही; त्रिशूळधारी, तूच स्थावर-जंगम जगाचा आधार आहेस.'
त्वया सृष्टमिदं सर्वं वदंतीह मनीषिणः। त्वामेव सर्वं विशति पुनरेव युगक्षये
'सर्व काही तुझ्याच कडून निर्माण झाले, असे ज्ञानी लोक सांगतात; युगाच्या शेवटी सर्व काही पुन्हा तुझ्यात विलीन होते.'
देवैरपि न शक्यस्त्वं परिज्ञातुं मया कुतः। त्वयि सर्वे च दृश्यन्ते सुरा ब्रह्मादयोपि ये
'देवतांना सुद्धा तुला पूर्णपणे समजणे शक्य नाही—मग मला कसे शक्य आहे? तुझ्यातच सर्व देव, ब्रह्मादि सुद्धा, दिसतात.'
सर्वस्त्वमसि देवानां कर्ता कारयिता च यः। त्वत्प्रसादात्सुराः सर्वे भवंतीहाकुतोभयाः
'तूच सर्व देवांचा निर्माण करणारा आणि कारण आहेस; तुझ्या कृपेने सर्व देव येथे निर्भय होतात.'
एवं स्तुत्वा महादेवमृषिश्च प्रणतोब्रवीत्। भगवंस्त्वत्प्रसादेन तपो न क्षीयते त्विह
महर्षीने महादेवाची स्तुती करून, नम्रपणे म्हणाले, "भगवंत, तुमच्या कृपेने माझं तप इथे कमी होत नाही."
ततो देवः प्रीतमनास्तमृषिं पुनरब्रवीत्। तपस्ते वर्द्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा
तेव्हा देव आनंदी मनाने त्या ऋषींना पुन्हा म्हणाले, "माझ्या कृपेने तुझं तप हजारपट वाढो, ब्राह्मणांनो."