न यास्यामो परं तीर्थं ज्येष्ठभावेत्विदं सरः। ज्येष्ठपुष्करमित्येव नाम चक्रुर्द्विजातयः
आम्ही दुसऱ्या तीर्थात जाणार नाही; हे सरोवर सर्वांत श्रेष्ठ आहे. म्हणून द्विजांनी त्याला 'ज्येष्ठपुष्कर' असे नाव दिले.
तत्र कुब्जान्बहून्दृष्ट्वा स्थितांस्तीर्थसमीपतः। बभूवुर्विस्मितास्तत्र जना ये च समागताः
त्या तीर्थाजवळ अनेक कुब्ज लोक उभे असलेले पाहून, तिथे जमलेले सर्व लोक आश्चर्यचकित झाले.
दत्वा दानं द्विजातिभ्यो भांडानि विविधानि च। श्रुत्वा सरस्वतीं प्राचीं स्नातुकामा द्विजागताः
विविध वस्तूंची आणि दानांची ब्राह्मणांना देणगी दिल्यावर, त्या ब्राह्मणांनी पूर्व दिशेला वाहणाऱ्या सरस्वतीबद्दल ऐकले आणि स्नान करण्याची इच्छा धरून ते तिथे पोहोचले.
सरस्वतीतीर्थवरा नानाद्विजगणैर्युता। बदरेंगुदकाश्मर्य प्लक्षाश्वत्थविभीतकैः
सरस्वतीच्या तीरावरची ती श्रेष्ठ तीर्थस्थाने अनेक ब्राह्मणांच्या समूहांनी गजबजलेली होती आणि तिथे बोर, इंगळ, काश्मर, पिंपळ, वड, बेहडा यांची झाडे शोभून दिसत होती.
पौलोमैश्च पलाशैश्च करीरैः पीलुभिस्तथा। सरस्वतीतीर्थरुहैर्धन्वनैः स्यंदनैस्तथा
तिथे पॉलोमी, पळस, करिर, पीलू यांची झाडे, तसेच सरस्वतीच्या तीर्थस्थळांवरील दाट झाडी आणि वनराई, आणि स्यंदन वृक्षही होते.
कपित्थैः करवीरैश्च बिल्वैराम्लातकैस्तथा। अतिमुक्तकपंडैश्च पारिजातैश्च शोभिता
कपित्थ, करवीर, बेल, आमलटास, अतिमुक्त, कंद आणि पारिजात यांच्या झाडांनी ती जागा शोभून गेली होती.
कदंबवनभूयिष्ठा सर्वसत्वमनोरमा। वाय्वंबुफलपर्णादैर्दंतोलूखलिकैरपि
कदंबाच्या दाट वनांनी भरलेली, सर्व जीवांना मनोहारी वाटणारी, वाऱ्याने आणि पाण्याने हलणारी फुले, पाने आणि फळे असलेली, तसेच दंतोलूखलीक झाडांनीही ती जागा सजली होती.
तथाश्मकुट्टमुख्यैश्च वरिष्ठैर्मुनिभिर्वृता। स्वाध्यायघोषसंघुष्टा मृगयूथशताकुला
तिथे मोठ्या ऋषींचा, विशेषतः दगडाने कुटणारे ऋषी, असा वेढा होता; स्वाध्यायाच्या घोषाने ती जागा निनादत होती आणि शेकडो हरणांच्या कळपांनी ती जागा गजबजली होती.
अहिंसैर्धर्मपरमैस्तथा चातीव शोभिता। सुप्रभा कांचनाख्या च प्राची नंदा विशालका
अहिंसा आणि धर्माला सर्वोच्च मानणाऱ्यांनी ती जागा अधिकच शोभली होती; ती तेजस्वी, कांचन नावाने ओळखली जाणारी, पूर्वेकडील नंदा आणि विशालका अशीही होती.
स्रोतोभिः पंचभिस्तत्र वर्तते पुष्करे नदी। पितामहस्य सदसि वर्त्तमाने महीतले
पुष्कर येथे त्या नदीचे पाच प्रवाह वाहत होते, आणि पृथ्वीवर ब्रह्मदेवांची सभा भरलेली होती.
वितते यज्ञवाटे तु स्वागतेषु द्विजादिषु। पुण्याहघोषैर्विततैर्देवानां नियमैस्तथा
यज्ञमंडप तयार झाल्यावर, ब्राह्मण आणि इतर मंडळी आले; पुण्यदिवसाची घोषणा झाली आणि देवांच्या नियमांचे पालन करण्यात आले.
देवेषु चैव व्यग्रेषु तस्मिन्यज्ञविधौ तथा। तत्र चैव महाराज दीक्षिते च पितामहे
त्या यज्ञकर्मात देव सर्वस्वी मग्न होते आणि तेथेच ब्रह्मदेवांनी दीक्षा घेतली होती, हे राजन.
यजतस्तस्य सत्रेण सर्वकामसमृद्धिना। मनसा चिंतिता ह्यर्था धर्मार्थकुशलास्तथा
त्यांनी जेव्हा यज्ञ केला, तेव्हा त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या; मनात जे जे विचार केले, धर्म आणि अर्थात कुशल असलेली ती सर्व साधने त्यांना प्राप्त झाली.
उपतिष्ठंति राजेंद्र द्विजातींस्तत्र तत्र ह। जगुश्च देवगंधर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः
राजेंद्र, तिथे तिथे द्विज लोक त्यांची सेवा करत होते; देव आणि गंधर्व गात होते, आणि अप्सरांचा समूह नृत्य करत होता.
वादित्राणि च दिव्यानि वादयामासुरंजसा। तस्य यज्ञस्य संपत्या तुतुषुदेर्वता अपि
दिव्य वाद्ये मोठ्या उत्साहाने वाजवली गेली; त्या यज्ञाच्या यशामुळे देवताही संतुष्ट झाल्या.
विस्मयं परमं जग्मुः किमु मानुषयोनयः। वर्तमाने तथा यज्ञे पुष्करस्थे पितामहे
त्यांना परम आश्चर्य वाटले—मग माणसांचे काय? पुष्कर येथे ब्रह्मदेवांच्या उपस्थितीत यज्ञ सुरू असताना.
अब्रुवन्नृषयो भीष्म तदा तुष्टास्सरस्वतीम्। सुप्रभां नाम राजेंद्र नाम्ना चैव सरस्वतीम्
त्या वेळी, भीष्मा, ऋषींनी समाधानाने सरस्वतीला 'सुप्रभा' आणि 'सरस्वती' या नावांनी संबोधले.
ते दृष्ट्वा मुनयः सर्वे वेगयुक्तां सरस्वतीम्। पितामहं भासयंतीं क्रतुं ते बहु मेनिरे
सर्व ऋषींनी वेगाने वाहणाऱ्या आणि ब्रह्मदेवांच्या यज्ञावर तेजाने प्रकाश टाकणाऱ्या सरस्वतीला पाहून तिला फार मोठे महत्त्व दिले.
एवमेषा सरिच्छ्रेष्ठा पुष्करेषु सरस्वती। पितामहार्थं सम्भूता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम्
अशी ही श्रेष्ठ सरस्वती नदी पुष्कर येथे ब्रह्मदेवाच्या कार्यासाठी आणि ज्ञानी लोकांच्या समाधानासाठी प्रकट झाली.
पुण्यस्य पुण्यताकारि पंचस्रोतास्सरस्वती। सुप्रभा नाम राजेंन्द्र नाम्ना चैव सरस्वती
पाच प्रवाहांनी युक्त असलेली सरस्वती पुण्याला अधिक पावन करणारी आहे; राजेंद्र, तिला 'सुप्रभा' आणि 'सरस्वती' ही नावे आहेत.
यत्र ते मुनयश्शान्ता नानास्वाध्यायवादिनः। ते समागत्य ऋषयस्सस्मरुर्वै सरस्वतीम्
तेथे शांत, विविध शिकवणी सांगणारे ऋषी एकत्र जमले आणि त्यांनी सरस्वती देवीचे स्मरण केले.
साभिध्याता महाभागा ऋषिभिः सत्रयाजिभिः। समास्थिता दिशं पूर्वां भक्तिप्रीता महानदी
त्या मोठ्या यज्ञ करणाऱ्या ऋषींनी भक्तीभावाने हाक दिल्यावर, पूर्व दिशेला भक्तिपूर्ण आणि प्रेमळ सरस्वती नदी प्रकट झाली.
प्राची पूर्वावहा नाम्ना मुनिवंद्या सरस्वती। इदमन्यन्महाराज शृण्वाश्चर्यवरं भुवि
पूर्वेकडे वाहणारी, ऋषींच्या पूजेची सरस्वती असे तिचे नाव आहे; आता, राजन, पृथ्वीवरील दुसरे अद्भुत कथानक ऐक.
क्षतो मंकणको विप्रः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम्। क्षतात्किल करे तस्य राजन्शाकरसोस्रवत्
मंकणक नावाचा ब्राह्मण कुशाच्या पात्याने जखमी झाला, असे आम्ही ऐकले आहे; त्या जखमेतून, राजन, त्याच्या हातातून ऊसाचा रस वाहू लागला.
स वै शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टः प्रनृत्तवान्। ततस्तस्मिन्प्रनृत्ते तु स्थावरं जंगमं च यत्
तो ऊसाचा रस पाहून तो अत्यंत आनंदित झाला आणि नाचू लागला; त्याच्या नृत्यावर तिथले सर्व स्थावर-जंगम देखील—
प्रानृत्यत जगत्सर्वं तेजसा तस्य मोहितम्। शक्रादिभिस्सुरै राजन्नृषिभिश्च तपोधनैः
—त्याच्या तेजाने मोहित होऊन, सगळे जग नाचू लागले; राजन, इंद्रासारखे देव आणि तपस्वी ऋषी सुद्धा आश्चर्यचकित झाले.
विज्ञप्तस्तत्र वै ब्रह्मा नायं नृत्येत्तथा कुरु। आदिष्टो ब्रह्मणा रुद्र ऋषेरर्थे नराधिप
तेथे ब्रह्मदेवाला सांगण्यात आले की, 'हा असे नाचू नये.' मग ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने, राजन, त्या ऋषीसाठी रुद्राला पाठवले.
नायं नृत्येद्यथा भीम तथा त्वं वक्तुमर्हसि। गत्वा रुद्रो मुनिं दृष्ट्वा हर्षाविष्टमतीव हि
'हा इतक्या भीषणपणे नाचू नये; तू त्याला हे सांग,' असे ब्रह्मदेवाने सांगितले. मग रुद्र गेला आणि अत्यंत आनंदित झालेल्या त्या ऋषीला पाहिले—
भो भो विप्रर्षभ त्वं हि नृत्यसे केन हेतुना। नृत्यमानेन भवता जगत्सर्वं च नृत्यति
'अहो श्रेष्ठ ब्राह्मण, तू कोणत्या कारणाने नाचतोस? तुझ्या नृत्यावर सगळे जग नाचते,' असे त्याने विचारले.
तेनायं वारितः प्राह नृत्यन्वै मुनिसत्तमः। मुनिरुवाच। किं न पश्यसि मे देव कराच्छाकरसोस्रवत्
त्याने थांबवले तरीही तो उत्तम ऋषी नाचतच राहिला आणि म्हणाला, 'देवा, तुला दिसत नाही का, माझ्या हातातून ऊसाचा रस वाहतोय?'