बृहत्तनूदराः केपि केकराक्षास्तथापरे। दीर्घकर्णा विकर्णाश्च कर्णैश्च त्रुटितास्तथा
काहींची शरीरं मोठी होती, काहींचे डोळे बाहेर आलेले होते, काहींचे कान लांब होते, काहींचे कान विकृत होते, तर काहींचे कान फाटलेले होते.
दीर्घफाला विफालाश्च स्नायुचर्मावगुंठिताः। निर्गतं चोदरं तेषां मुनीनां भावितात्मनां१०० 1.18.
काहींचे कपाळ लांब होते, काहींचे वाकडे होते, काहींच्या स्नायू आणि त्वचा दिसत होती, त्या शुद्धचित्त असलेल्या ऋषींची पोटे बाहेर आलेली होती.
दृष्ट्वा तु पुष्करं तीर्थं दीप्यमानं समंततः। तीर्थलोभान्नरव्याघ्र तस्य तीरे व्यवस्थिताः
पुष्कर तीर्थ सर्व बाजूंनी तेजाने उजळलेले पाहून, तीर्थाची ओढ लागलेले नरव्याघ्र त्या काठी एकत्र आले.
वालखिल्या महात्मानो ह्यश्मकुट्टास्तथापरे। दंतोलूखलिनश्चान्ये संप्रक्षालास्तथापरे
तेथे मोठ्या आत्म्याचे वालखिल्य ऋषी होते, काही दगड फोडणारे होते, काही उखळ चावणारे होते, तर काही शुद्धीकरण करणारे होते.
वायुभक्षा जलाहाराः पर्णाहारास्तथापरे। नाना नियमयुक्ताश्च तथा स्थंडिलशायिनः
काही फक्त वाऱ्यावर जगत होते, काही पाण्यावर, काही पानांवर, काहींनी वेगवेगळे नियम पाळले होते, आणि काही जमिनीवर झोपत होते.
सरस्यस्मिन्मुखं दृष्ट्वा सुरूपास्याः क्षणादभुः। किमेतदिति चिंत्याथ निरीक्ष्य च परस्परम्
त्या सरोवरात एक चेहरा दिसल्यावर, ते क्षणात सुंदरमुख झाले; 'हे काय?' असे विचार करत त्यांनी एकमेकांकडे पाहिले.
अस्मिंस्तीर्थे दर्शनेन मुखस्येह सुरूपता। मुखदर्शनमित्येव नाम कृत्वा तु तापसाः
या तीर्थात चेहरा पाहिल्याने त्यांचे चेहरे सुंदर झाले; म्हणून त्या तपस्व्यांनी या ठिकाणाला 'मुखदर्शन' हे नाव दिले.
स्नाता नियमयुक्ताश्च सुरूपास्ते तदाभवन्। देवपुत्रोपमा जाता अनौपम्य गुणान्विताः
स्नान करून आणि नियम पाळून, ते सर्व सुंदर झाले, जणू काही देवांचे पुत्रच, आणि अतुलनीय गुणांनी युक्त झाले.
शोभमाना नरश्रेष्ठ स्थिताः सर्वे वनौकसः। यज्ञोपवीतमात्रेण व्यभजंस्तीर्थमंजसा
हे नरश्रेष्ठ, सर्व वनवासी तिथे तेजस्वीपणे उभे राहिले आणि केवळ यज्ञोपवीताच्या आधारे तीर्थाचे विभाग केले.
जुह्वतश्चाग्निहोत्राणि चक्रुश्च विविधाः क्रियाः। चिंतयंतो हि राजेंद्र तपसा दग्धकिल्बिषाः
ते अग्निहोत्र यज्ञ करत होते, विविध विधी करत होते, आणि राजेंद्र, तपाने पापे जाळून, मनात विचार करत होते.
न यास्यामो परं तीर्थं ज्येष्ठभावेत्विदं सरः। ज्येष्ठपुष्करमित्येव नाम चक्रुर्द्विजातयः
आम्ही दुसऱ्या तीर्थात जाणार नाही; हे सरोवर सर्वांत श्रेष्ठ आहे. म्हणून द्विजांनी त्याला 'ज्येष्ठपुष्कर' असे नाव दिले.
तत्र कुब्जान्बहून्दृष्ट्वा स्थितांस्तीर्थसमीपतः। बभूवुर्विस्मितास्तत्र जना ये च समागताः
त्या तीर्थाजवळ अनेक कुब्ज लोक उभे असलेले पाहून, तिथे जमलेले सर्व लोक आश्चर्यचकित झाले.
दत्वा दानं द्विजातिभ्यो भांडानि विविधानि च। श्रुत्वा सरस्वतीं प्राचीं स्नातुकामा द्विजागताः
विविध वस्तूंची आणि दानांची ब्राह्मणांना देणगी दिल्यावर, त्या ब्राह्मणांनी पूर्व दिशेला वाहणाऱ्या सरस्वतीबद्दल ऐकले आणि स्नान करण्याची इच्छा धरून ते तिथे पोहोचले.
सरस्वतीतीर्थवरा नानाद्विजगणैर्युता। बदरेंगुदकाश्मर्य प्लक्षाश्वत्थविभीतकैः
सरस्वतीच्या तीरावरची ती श्रेष्ठ तीर्थस्थाने अनेक ब्राह्मणांच्या समूहांनी गजबजलेली होती आणि तिथे बोर, इंगळ, काश्मर, पिंपळ, वड, बेहडा यांची झाडे शोभून दिसत होती.
पौलोमैश्च पलाशैश्च करीरैः पीलुभिस्तथा। सरस्वतीतीर्थरुहैर्धन्वनैः स्यंदनैस्तथा
तिथे पॉलोमी, पळस, करिर, पीलू यांची झाडे, तसेच सरस्वतीच्या तीर्थस्थळांवरील दाट झाडी आणि वनराई, आणि स्यंदन वृक्षही होते.
कपित्थैः करवीरैश्च बिल्वैराम्लातकैस्तथा। अतिमुक्तकपंडैश्च पारिजातैश्च शोभिता
कपित्थ, करवीर, बेल, आमलटास, अतिमुक्त, कंद आणि पारिजात यांच्या झाडांनी ती जागा शोभून गेली होती.
कदंबवनभूयिष्ठा सर्वसत्वमनोरमा। वाय्वंबुफलपर्णादैर्दंतोलूखलिकैरपि
कदंबाच्या दाट वनांनी भरलेली, सर्व जीवांना मनोहारी वाटणारी, वाऱ्याने आणि पाण्याने हलणारी फुले, पाने आणि फळे असलेली, तसेच दंतोलूखलीक झाडांनीही ती जागा सजली होती.
तथाश्मकुट्टमुख्यैश्च वरिष्ठैर्मुनिभिर्वृता। स्वाध्यायघोषसंघुष्टा मृगयूथशताकुला
तिथे मोठ्या ऋषींचा, विशेषतः दगडाने कुटणारे ऋषी, असा वेढा होता; स्वाध्यायाच्या घोषाने ती जागा निनादत होती आणि शेकडो हरणांच्या कळपांनी ती जागा गजबजली होती.
अहिंसैर्धर्मपरमैस्तथा चातीव शोभिता। सुप्रभा कांचनाख्या च प्राची नंदा विशालका
अहिंसा आणि धर्माला सर्वोच्च मानणाऱ्यांनी ती जागा अधिकच शोभली होती; ती तेजस्वी, कांचन नावाने ओळखली जाणारी, पूर्वेकडील नंदा आणि विशालका अशीही होती.
स्रोतोभिः पंचभिस्तत्र वर्तते पुष्करे नदी। पितामहस्य सदसि वर्त्तमाने महीतले
पुष्कर येथे त्या नदीचे पाच प्रवाह वाहत होते, आणि पृथ्वीवर ब्रह्मदेवांची सभा भरलेली होती.
वितते यज्ञवाटे तु स्वागतेषु द्विजादिषु। पुण्याहघोषैर्विततैर्देवानां नियमैस्तथा
यज्ञमंडप तयार झाल्यावर, ब्राह्मण आणि इतर मंडळी आले; पुण्यदिवसाची घोषणा झाली आणि देवांच्या नियमांचे पालन करण्यात आले.
देवेषु चैव व्यग्रेषु तस्मिन्यज्ञविधौ तथा। तत्र चैव महाराज दीक्षिते च पितामहे
त्या यज्ञकर्मात देव सर्वस्वी मग्न होते आणि तेथेच ब्रह्मदेवांनी दीक्षा घेतली होती, हे राजन.
यजतस्तस्य सत्रेण सर्वकामसमृद्धिना। मनसा चिंतिता ह्यर्था धर्मार्थकुशलास्तथा
त्यांनी जेव्हा यज्ञ केला, तेव्हा त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या; मनात जे जे विचार केले, धर्म आणि अर्थात कुशल असलेली ती सर्व साधने त्यांना प्राप्त झाली.
उपतिष्ठंति राजेंद्र द्विजातींस्तत्र तत्र ह। जगुश्च देवगंधर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः
राजेंद्र, तिथे तिथे द्विज लोक त्यांची सेवा करत होते; देव आणि गंधर्व गात होते, आणि अप्सरांचा समूह नृत्य करत होता.
वादित्राणि च दिव्यानि वादयामासुरंजसा। तस्य यज्ञस्य संपत्या तुतुषुदेर्वता अपि
दिव्य वाद्ये मोठ्या उत्साहाने वाजवली गेली; त्या यज्ञाच्या यशामुळे देवताही संतुष्ट झाल्या.
विस्मयं परमं जग्मुः किमु मानुषयोनयः। वर्तमाने तथा यज्ञे पुष्करस्थे पितामहे
त्यांना परम आश्चर्य वाटले—मग माणसांचे काय? पुष्कर येथे ब्रह्मदेवांच्या उपस्थितीत यज्ञ सुरू असताना.
अब्रुवन्नृषयो भीष्म तदा तुष्टास्सरस्वतीम्। सुप्रभां नाम राजेंद्र नाम्ना चैव सरस्वतीम्
त्या वेळी, भीष्मा, ऋषींनी समाधानाने सरस्वतीला 'सुप्रभा' आणि 'सरस्वती' या नावांनी संबोधले.
ते दृष्ट्वा मुनयः सर्वे वेगयुक्तां सरस्वतीम्। पितामहं भासयंतीं क्रतुं ते बहु मेनिरे
सर्व ऋषींनी वेगाने वाहणाऱ्या आणि ब्रह्मदेवांच्या यज्ञावर तेजाने प्रकाश टाकणाऱ्या सरस्वतीला पाहून तिला फार मोठे महत्त्व दिले.
एवमेषा सरिच्छ्रेष्ठा पुष्करेषु सरस्वती। पितामहार्थं सम्भूता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम्
अशी ही श्रेष्ठ सरस्वती नदी पुष्कर येथे ब्रह्मदेवाच्या कार्यासाठी आणि ज्ञानी लोकांच्या समाधानासाठी प्रकट झाली.
पुण्यस्य पुण्यताकारि पंचस्रोतास्सरस्वती। सुप्रभा नाम राजेंन्द्र नाम्ना चैव सरस्वती
पाच प्रवाहांनी युक्त असलेली सरस्वती पुण्याला अधिक पावन करणारी आहे; राजेंद्र, तिला 'सुप्रभा' आणि 'सरस्वती' ही नावे आहेत.