भवता च क्षमा कार्या रुद्रेण सह दैवतैः। कृते युगावसाने तु समाप्तिं चक्रतौ गते
तुम्ही रुद्र आणि देवतांसह संयम ठेवावा; यज्ञ पूर्ण होऊन युगाचा अंत आला की, मग कृती करावी.
मया च प्रेषिता यूयमेते च दनुपुंगवाः। संधिर्वा विग्रहो वापि सर्वैः कार्यस्तदैव हि
मी तुम्हा सर्वांना आणि या श्रेष्ठ दानवांनाही पाठवले आहे; तेव्हा शांतता असो वा संघर्ष, सर्वांनी त्या वेळी तसेच वागावे.
पुलस्त्य उवाच। पुनस्तान्दानवान्ब्रह्मा वाक्यमाह स्वयंप्रभुः। दानवैर्न विरोधोत्र यज्ञे मम कथंचन
पुलस्त्य म्हणाले— मग ब्रह्मदेव स्वतः दानवांना म्हणाले— 'माझ्या यज्ञात देवतांशी कोणताही संघर्ष होऊ नये.'
मैत्रभावस्थिता यूयमस्मत्कार्ये च नित्यशः। दानवा ऊचुः। सर्वमेतत्करिष्यामः शासनं ते पितामह
'तुम्ही नेहमी मैत्रीभावाने राहा आणि माझ्या कार्यात साथ द्या.' दानव म्हणाले— 'पितामह, आम्ही तुमच्या आज्ञेप्रमाणे सर्व काही करू.'
अस्माकमनुजा देवा भयं तेषां न विद्यते। पुलस्त्य उवाच। एतच्छुत्वा तदा तेषां परितुष्टः पितामहः
देव हे आमचे वंशज आहेत, त्यांना काहीही भीती नाही. पुलस्त्य म्हणाले, हे ऐकून त्यांचे आजोबा अत्यंत आनंदी झाले.
मुहूर्तं तिष्ठतां तेषामृषिकोटिरुपागता। श्रुत्वा पैतामहं यज्ञं तेषां पूजां तु केशवः
ते थोडा वेळ तिथे उभे असताना, अनेक ऋषी तिथे आले. त्यांच्या वडिलांच्या यज्ञाची बातमी ऐकून केशवाने त्यांची पूजा स्वीकारली.
आसनानि ददौ तेषां तदा देवः पिनाकधृत्। वसिष्ठोर्घं ददौ तेषां ब्रह्मणा परिचोदितः
मग पिनाकधारी देवाने त्यांना बसायला आसने दिली. ब्रह्मदेवाच्या सांगण्यावरून वसिष्ठांनी त्यांना अर्घ्य दिले.
गामर्घं च ततो दत्वा पृष्ट्वा कुशलमव्ययम्। निवेशं पुष्करे दत्वा स्थीयतामिति चाब्रवीत्
मग गायींचे अर्घ्य देऊन, त्यांची सदैवची कुशल विचारली आणि पुष्कर येथे त्यांना निवास द्यावा असे सांगितले, 'इथेच राहा' असेही म्हटले.
ततस्ते ऋषयः सर्वे जटाजिनधरास्तथा। शोभयंतः सरःश्रेष्ठं गङ्गामिव दिवौकसः
तेव्हा सर्व ऋषी, जटा आणि मृगचर्म धारण करून, त्या उत्तम सरोवराला शोभा देऊ लागले, जणू काही देवगण गंगेची शोभा वाढवत आहेत.
मुंडाः काषायिणश्चैके दीर्घश्मश्रुधराः परे। विरलैर्दशनैः केचिच्चिपिटाक्षास्तथा परे
काही मुंडके होते, काही भगवे वस्त्र घातलेले होते, काहींच्या लांब दाढ्या होत्या, काहींचे दात विरळ होते, तर काहींच्या डोळ्यांत उभेपणा होता.
बृहत्तनूदराः केपि केकराक्षास्तथापरे। दीर्घकर्णा विकर्णाश्च कर्णैश्च त्रुटितास्तथा
काहींची शरीरं मोठी होती, काहींचे डोळे बाहेर आलेले होते, काहींचे कान लांब होते, काहींचे कान विकृत होते, तर काहींचे कान फाटलेले होते.
दीर्घफाला विफालाश्च स्नायुचर्मावगुंठिताः। निर्गतं चोदरं तेषां मुनीनां भावितात्मनां१०० 1.18.
काहींचे कपाळ लांब होते, काहींचे वाकडे होते, काहींच्या स्नायू आणि त्वचा दिसत होती, त्या शुद्धचित्त असलेल्या ऋषींची पोटे बाहेर आलेली होती.
दृष्ट्वा तु पुष्करं तीर्थं दीप्यमानं समंततः। तीर्थलोभान्नरव्याघ्र तस्य तीरे व्यवस्थिताः
पुष्कर तीर्थ सर्व बाजूंनी तेजाने उजळलेले पाहून, तीर्थाची ओढ लागलेले नरव्याघ्र त्या काठी एकत्र आले.
वालखिल्या महात्मानो ह्यश्मकुट्टास्तथापरे। दंतोलूखलिनश्चान्ये संप्रक्षालास्तथापरे
तेथे मोठ्या आत्म्याचे वालखिल्य ऋषी होते, काही दगड फोडणारे होते, काही उखळ चावणारे होते, तर काही शुद्धीकरण करणारे होते.
वायुभक्षा जलाहाराः पर्णाहारास्तथापरे। नाना नियमयुक्ताश्च तथा स्थंडिलशायिनः
काही फक्त वाऱ्यावर जगत होते, काही पाण्यावर, काही पानांवर, काहींनी वेगवेगळे नियम पाळले होते, आणि काही जमिनीवर झोपत होते.
सरस्यस्मिन्मुखं दृष्ट्वा सुरूपास्याः क्षणादभुः। किमेतदिति चिंत्याथ निरीक्ष्य च परस्परम्
त्या सरोवरात एक चेहरा दिसल्यावर, ते क्षणात सुंदरमुख झाले; 'हे काय?' असे विचार करत त्यांनी एकमेकांकडे पाहिले.
अस्मिंस्तीर्थे दर्शनेन मुखस्येह सुरूपता। मुखदर्शनमित्येव नाम कृत्वा तु तापसाः
या तीर्थात चेहरा पाहिल्याने त्यांचे चेहरे सुंदर झाले; म्हणून त्या तपस्व्यांनी या ठिकाणाला 'मुखदर्शन' हे नाव दिले.
स्नाता नियमयुक्ताश्च सुरूपास्ते तदाभवन्। देवपुत्रोपमा जाता अनौपम्य गुणान्विताः
स्नान करून आणि नियम पाळून, ते सर्व सुंदर झाले, जणू काही देवांचे पुत्रच, आणि अतुलनीय गुणांनी युक्त झाले.
शोभमाना नरश्रेष्ठ स्थिताः सर्वे वनौकसः। यज्ञोपवीतमात्रेण व्यभजंस्तीर्थमंजसा
हे नरश्रेष्ठ, सर्व वनवासी तिथे तेजस्वीपणे उभे राहिले आणि केवळ यज्ञोपवीताच्या आधारे तीर्थाचे विभाग केले.
जुह्वतश्चाग्निहोत्राणि चक्रुश्च विविधाः क्रियाः। चिंतयंतो हि राजेंद्र तपसा दग्धकिल्बिषाः
ते अग्निहोत्र यज्ञ करत होते, विविध विधी करत होते, आणि राजेंद्र, तपाने पापे जाळून, मनात विचार करत होते.
न यास्यामो परं तीर्थं ज्येष्ठभावेत्विदं सरः। ज्येष्ठपुष्करमित्येव नाम चक्रुर्द्विजातयः
आम्ही दुसऱ्या तीर्थात जाणार नाही; हे सरोवर सर्वांत श्रेष्ठ आहे. म्हणून द्विजांनी त्याला 'ज्येष्ठपुष्कर' असे नाव दिले.
तत्र कुब्जान्बहून्दृष्ट्वा स्थितांस्तीर्थसमीपतः। बभूवुर्विस्मितास्तत्र जना ये च समागताः
त्या तीर्थाजवळ अनेक कुब्ज लोक उभे असलेले पाहून, तिथे जमलेले सर्व लोक आश्चर्यचकित झाले.
दत्वा दानं द्विजातिभ्यो भांडानि विविधानि च। श्रुत्वा सरस्वतीं प्राचीं स्नातुकामा द्विजागताः
विविध वस्तूंची आणि दानांची ब्राह्मणांना देणगी दिल्यावर, त्या ब्राह्मणांनी पूर्व दिशेला वाहणाऱ्या सरस्वतीबद्दल ऐकले आणि स्नान करण्याची इच्छा धरून ते तिथे पोहोचले.
सरस्वतीतीर्थवरा नानाद्विजगणैर्युता। बदरेंगुदकाश्मर्य प्लक्षाश्वत्थविभीतकैः
सरस्वतीच्या तीरावरची ती श्रेष्ठ तीर्थस्थाने अनेक ब्राह्मणांच्या समूहांनी गजबजलेली होती आणि तिथे बोर, इंगळ, काश्मर, पिंपळ, वड, बेहडा यांची झाडे शोभून दिसत होती.
पौलोमैश्च पलाशैश्च करीरैः पीलुभिस्तथा। सरस्वतीतीर्थरुहैर्धन्वनैः स्यंदनैस्तथा
तिथे पॉलोमी, पळस, करिर, पीलू यांची झाडे, तसेच सरस्वतीच्या तीर्थस्थळांवरील दाट झाडी आणि वनराई, आणि स्यंदन वृक्षही होते.
कपित्थैः करवीरैश्च बिल्वैराम्लातकैस्तथा। अतिमुक्तकपंडैश्च पारिजातैश्च शोभिता
कपित्थ, करवीर, बेल, आमलटास, अतिमुक्त, कंद आणि पारिजात यांच्या झाडांनी ती जागा शोभून गेली होती.
कदंबवनभूयिष्ठा सर्वसत्वमनोरमा। वाय्वंबुफलपर्णादैर्दंतोलूखलिकैरपि
कदंबाच्या दाट वनांनी भरलेली, सर्व जीवांना मनोहारी वाटणारी, वाऱ्याने आणि पाण्याने हलणारी फुले, पाने आणि फळे असलेली, तसेच दंतोलूखलीक झाडांनीही ती जागा सजली होती.
तथाश्मकुट्टमुख्यैश्च वरिष्ठैर्मुनिभिर्वृता। स्वाध्यायघोषसंघुष्टा मृगयूथशताकुला
तिथे मोठ्या ऋषींचा, विशेषतः दगडाने कुटणारे ऋषी, असा वेढा होता; स्वाध्यायाच्या घोषाने ती जागा निनादत होती आणि शेकडो हरणांच्या कळपांनी ती जागा गजबजली होती.
अहिंसैर्धर्मपरमैस्तथा चातीव शोभिता। सुप्रभा कांचनाख्या च प्राची नंदा विशालका
अहिंसा आणि धर्माला सर्वोच्च मानणाऱ्यांनी ती जागा अधिकच शोभली होती; ती तेजस्वी, कांचन नावाने ओळखली जाणारी, पूर्वेकडील नंदा आणि विशालका अशीही होती.
स्रोतोभिः पंचभिस्तत्र वर्तते पुष्करे नदी। पितामहस्य सदसि वर्त्तमाने महीतले
पुष्कर येथे त्या नदीचे पाच प्रवाह वाहत होते, आणि पृथ्वीवर ब्रह्मदेवांची सभा भरलेली होती.