किमेभिस्ते वराकैश्च अदितेर्गर्भसंभवैः। दैवतैर्निहतैः सर्वैः पराभूतैश्च सर्वदा
ही अदितीच्या पोटी जन्मलेली देवता, जी नेहमी आमच्याकडून पराभूत आणि मारली जाते, त्यांचा काय उपयोग?
पितामहोसि सर्वेषामस्माकं दैवतैः सह। तव यज्ञसमाप्तौ च पुनरस्मासु दैवतैः
तुम्ही आमचे आणि देवतांचे सगळ्यांचे पितामह आहात; तुमच्या यज्ञाच्या समाप्तीनंतर देवता पुन्हा आमच्याकडे याव्यात.
श्रियं प्रति विरोधश्च भविष्यति न संशयः। इदानीं प्रेक्षणं कुर्मः सहिताः सर्वदानवैः
श्रीसंपत्तीबद्दल निश्चितच संघर्ष होईल; आत्ता मात्र आम्ही सर्व दानव एकत्र येऊन फक्त पाहू.
पुलस्त्य उवाच। सगर्वं तु वचस्तेषां श्रुत्वा देवो जनार्दनः। शक्रेण सहितः शंभुमिदमाह महायशाः
पुलस्त्य म्हणाले— त्यांच्या गर्विष्ठ बोलणे ऐकून, महायशस्वी जनार्दन देव, इंद्रासह, शंभूला असे म्हणाले—
विघ्नं प्रकर्तुं वै रुद्र आयाता दनुपुंगवाः। ब्रह्मणामंत्रिताश्चेह विघ्नार्थं प्रयतंति ते
रुद्रासह हे श्रेष्ठ दानव ब्रह्मदेवांनी बोलावले आहेत, ते येथे विघ्न घालण्यासाठी आले आहेत आणि विघ्न घालण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
अस्माभिस्तु क्षमाकार्या यावद्यज्ञः समाप्यते। समाप्ते तु क्रतावस्मिन्युद्धं कार्यं दिवौकसां
आपण यज्ञ पूर्ण होईपर्यंत संयम ठेवला पाहिजे; यज्ञ संपल्यावर देवांनी युद्ध करावे.
यथानिर्दानवा भूमिस्तथा कार्यं त्वया विभो। जयार्थं चेह शक्रस्य भवता च मया सह
हे महाबळवान, पृथ्वीवर दानवांचा नाश व्हावा आणि इंद्राच्या विजयासाठी, तुझ्या आणि माझ्या सोबत हे कार्य कर.
द्विजानां परिवेष्टारो मरुतः परिकल्पिताः। दानवानां धनं यच्च गृहीत्वा तद्यजामहे
मरुतगण द्विजांच्या सेवेसाठी नेमले आहेत; दानवांचे धन घेऊन आपण ते यज्ञात अर्पण करू.
अत्रागतेषु विप्रेषु दुःखितेषु जनेष्विह। व्ययं तस्य करिष्यामो दासभावे निवेशिताः
ब्राह्मण येथे आले आणि लोक दु:खी झाले की, आपण त्याचा नाश करू, कारण आपण दास्यभावात राहिलो आहोत.
वदंतमेवं तं विष्णुं ब्रह्मा वचनमब्रवीत्। एते दनुसुताः क्रुद्धा युष्माकं कोपनेप्सिताः
विष्णू असे बोलत असताना, ब्रह्मदेव म्हणाले— हे दानुपुत्र रागावले आहेत आणि तुमचा कोप उकळण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
भवता च क्षमा कार्या रुद्रेण सह दैवतैः। कृते युगावसाने तु समाप्तिं चक्रतौ गते
तुम्ही रुद्र आणि देवतांसह संयम ठेवावा; यज्ञ पूर्ण होऊन युगाचा अंत आला की, मग कृती करावी.
मया च प्रेषिता यूयमेते च दनुपुंगवाः। संधिर्वा विग्रहो वापि सर्वैः कार्यस्तदैव हि
मी तुम्हा सर्वांना आणि या श्रेष्ठ दानवांनाही पाठवले आहे; तेव्हा शांतता असो वा संघर्ष, सर्वांनी त्या वेळी तसेच वागावे.
पुलस्त्य उवाच। पुनस्तान्दानवान्ब्रह्मा वाक्यमाह स्वयंप्रभुः। दानवैर्न विरोधोत्र यज्ञे मम कथंचन
पुलस्त्य म्हणाले— मग ब्रह्मदेव स्वतः दानवांना म्हणाले— 'माझ्या यज्ञात देवतांशी कोणताही संघर्ष होऊ नये.'
मैत्रभावस्थिता यूयमस्मत्कार्ये च नित्यशः। दानवा ऊचुः। सर्वमेतत्करिष्यामः शासनं ते पितामह
'तुम्ही नेहमी मैत्रीभावाने राहा आणि माझ्या कार्यात साथ द्या.' दानव म्हणाले— 'पितामह, आम्ही तुमच्या आज्ञेप्रमाणे सर्व काही करू.'
अस्माकमनुजा देवा भयं तेषां न विद्यते। पुलस्त्य उवाच। एतच्छुत्वा तदा तेषां परितुष्टः पितामहः
देव हे आमचे वंशज आहेत, त्यांना काहीही भीती नाही. पुलस्त्य म्हणाले, हे ऐकून त्यांचे आजोबा अत्यंत आनंदी झाले.
मुहूर्तं तिष्ठतां तेषामृषिकोटिरुपागता। श्रुत्वा पैतामहं यज्ञं तेषां पूजां तु केशवः
ते थोडा वेळ तिथे उभे असताना, अनेक ऋषी तिथे आले. त्यांच्या वडिलांच्या यज्ञाची बातमी ऐकून केशवाने त्यांची पूजा स्वीकारली.
आसनानि ददौ तेषां तदा देवः पिनाकधृत्। वसिष्ठोर्घं ददौ तेषां ब्रह्मणा परिचोदितः
मग पिनाकधारी देवाने त्यांना बसायला आसने दिली. ब्रह्मदेवाच्या सांगण्यावरून वसिष्ठांनी त्यांना अर्घ्य दिले.
गामर्घं च ततो दत्वा पृष्ट्वा कुशलमव्ययम्। निवेशं पुष्करे दत्वा स्थीयतामिति चाब्रवीत्
मग गायींचे अर्घ्य देऊन, त्यांची सदैवची कुशल विचारली आणि पुष्कर येथे त्यांना निवास द्यावा असे सांगितले, 'इथेच राहा' असेही म्हटले.
ततस्ते ऋषयः सर्वे जटाजिनधरास्तथा। शोभयंतः सरःश्रेष्ठं गङ्गामिव दिवौकसः
तेव्हा सर्व ऋषी, जटा आणि मृगचर्म धारण करून, त्या उत्तम सरोवराला शोभा देऊ लागले, जणू काही देवगण गंगेची शोभा वाढवत आहेत.
मुंडाः काषायिणश्चैके दीर्घश्मश्रुधराः परे। विरलैर्दशनैः केचिच्चिपिटाक्षास्तथा परे
काही मुंडके होते, काही भगवे वस्त्र घातलेले होते, काहींच्या लांब दाढ्या होत्या, काहींचे दात विरळ होते, तर काहींच्या डोळ्यांत उभेपणा होता.
बृहत्तनूदराः केपि केकराक्षास्तथापरे। दीर्घकर्णा विकर्णाश्च कर्णैश्च त्रुटितास्तथा
काहींची शरीरं मोठी होती, काहींचे डोळे बाहेर आलेले होते, काहींचे कान लांब होते, काहींचे कान विकृत होते, तर काहींचे कान फाटलेले होते.
दीर्घफाला विफालाश्च स्नायुचर्मावगुंठिताः। निर्गतं चोदरं तेषां मुनीनां भावितात्मनां१०० 1.18.
काहींचे कपाळ लांब होते, काहींचे वाकडे होते, काहींच्या स्नायू आणि त्वचा दिसत होती, त्या शुद्धचित्त असलेल्या ऋषींची पोटे बाहेर आलेली होती.
दृष्ट्वा तु पुष्करं तीर्थं दीप्यमानं समंततः। तीर्थलोभान्नरव्याघ्र तस्य तीरे व्यवस्थिताः
पुष्कर तीर्थ सर्व बाजूंनी तेजाने उजळलेले पाहून, तीर्थाची ओढ लागलेले नरव्याघ्र त्या काठी एकत्र आले.
वालखिल्या महात्मानो ह्यश्मकुट्टास्तथापरे। दंतोलूखलिनश्चान्ये संप्रक्षालास्तथापरे
तेथे मोठ्या आत्म्याचे वालखिल्य ऋषी होते, काही दगड फोडणारे होते, काही उखळ चावणारे होते, तर काही शुद्धीकरण करणारे होते.
वायुभक्षा जलाहाराः पर्णाहारास्तथापरे। नाना नियमयुक्ताश्च तथा स्थंडिलशायिनः
काही फक्त वाऱ्यावर जगत होते, काही पाण्यावर, काही पानांवर, काहींनी वेगवेगळे नियम पाळले होते, आणि काही जमिनीवर झोपत होते.
सरस्यस्मिन्मुखं दृष्ट्वा सुरूपास्याः क्षणादभुः। किमेतदिति चिंत्याथ निरीक्ष्य च परस्परम्
त्या सरोवरात एक चेहरा दिसल्यावर, ते क्षणात सुंदरमुख झाले; 'हे काय?' असे विचार करत त्यांनी एकमेकांकडे पाहिले.
अस्मिंस्तीर्थे दर्शनेन मुखस्येह सुरूपता। मुखदर्शनमित्येव नाम कृत्वा तु तापसाः
या तीर्थात चेहरा पाहिल्याने त्यांचे चेहरे सुंदर झाले; म्हणून त्या तपस्व्यांनी या ठिकाणाला 'मुखदर्शन' हे नाव दिले.
स्नाता नियमयुक्ताश्च सुरूपास्ते तदाभवन्। देवपुत्रोपमा जाता अनौपम्य गुणान्विताः
स्नान करून आणि नियम पाळून, ते सर्व सुंदर झाले, जणू काही देवांचे पुत्रच, आणि अतुलनीय गुणांनी युक्त झाले.
शोभमाना नरश्रेष्ठ स्थिताः सर्वे वनौकसः। यज्ञोपवीतमात्रेण व्यभजंस्तीर्थमंजसा
हे नरश्रेष्ठ, सर्व वनवासी तिथे तेजस्वीपणे उभे राहिले आणि केवळ यज्ञोपवीताच्या आधारे तीर्थाचे विभाग केले.
जुह्वतश्चाग्निहोत्राणि चक्रुश्च विविधाः क्रियाः। चिंतयंतो हि राजेंद्र तपसा दग्धकिल्बिषाः
ते अग्निहोत्र यज्ञ करत होते, विविध विधी करत होते, आणि राजेंद्र, तपाने पापे जाळून, मनात विचार करत होते.