पुलस्त्य उवाच। यजतः पुष्करे तस्य देवस्य परमेष्ठिनः। शृणुराजन्निदं चित्रं पूर्वमेव यथाकृतम्
पुलस्त्य म्हणाले: राजन, परमेष्ठी देव पुष्करात यज्ञ करत असताना, याआधी काय घडले ते अद्भुत कथानक ऐक.
आदौ कृतयुगे तस्मिन्यजमाने पितामहे। मरीचिरंगिराश्चैव पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः
त्या कृतयुगाच्या सुरुवातीला, ब्रह्मा यज्ञ करत असताना, मरीची, अंगिरस, पुलस्त्य, पुलह, आणि क्रतू—
दक्षः प्रजापतिश्चैव नमस्कारं प्रचक्रिरे। विद्योतमानाः पुरुषाः सर्वाभरणभूषिताः
आणि दक्ष प्रजापती—हे सर्व पुरुष सर्व अलंकारांनी सजलेले, तेजाने झळकत, नमस्कार करत होते.
उपनृत्यंति देवेशं विष्णुमप्सरसां गणाः। ततो गंधर्वतूर्यैस्तु प्रतिनंद्य विहायसि
अप्सरांचा समूह देवांचा देव विष्णू समोर नृत्य करत होता; मग गंधर्वांच्या वाद्यांसह आकाशात आनंद करत होते.
बहुभिः सह गंधर्वैः प्रगायति च तुंबरुः। महाश्रुतिश्चित्रसेन ऊर्णायुरनघस्तथा
अनेक गंधर्वांसोबत तुम्बुरू गात होता; त्याच्याबरोबर महाश्रुती, चित्रसेन, ऊर्णायू आणि अनघ हेदेखील गायन करत होते.
गोमायुस्सूर्यवर्चाश्च सोमवर्चाश्च कौरव। युगपच्च तृणायुश्च नंदिश्चित्ररथस्तथा
गोपाळ, सूर्यवर्चस, सोमवर्चस, तृणायू, नंदी आणि चित्ररथ हे सर्व एकत्र होते.
त्रयोदशः शालिशिराः पर्जन्यश्च चतुर्दशः। कलिः पंचदशश्चात्र तारकश्चात्र षोडशः
त्यात तेरावा शालिशिरा, चौदावा पर्जन्य, पंधरावा कलि आणि सोळावा तारक होता.
हाहाहूहूश्च गंधर्वो हंसश्चैव महाद्युतिः। इत्येते देवगंधर्वा उपगायंति ते विभुम्
हाहा आणि हूहू हे गंधर्व, तसेच तेजस्वी हंस—हे सर्व दिव्य गंधर्व प्रभूचे गाणे गात होते.
तथैवाप्सरसो दिव्या उपनृत्यंति तं विभुं। धातार्यमा च सविता वरुणोंशो भगस्तथा
त्याचप्रमाणे, दिव्य अप्सरा त्या प्रभूसमोर नृत्य करत होत्या; धाता, अर्यमन, सविता, वरुण, अंश आणि भग हेही होते.
इंद्रो विवस्वान्पूषा च त्वष्टा पर्जन्य एव च। इत्येते द्वादशादित्या ज्वलंतो दीप्ततेजसः
इंद्र, विवस्वान, पूषा, त्वष्टा आणि पर्जन्य—हे बारा आदित्य तेजाने झळकत होते.
चक्रुरस्मिन्सुरेशाश्च नमस्कारं पितामहे। मृगव्याधश्च शर्वश्च निर्ऋतिश्च महायशाः
सुरेश्वरांनी ब्रह्माला नमस्कार केले; मृगव्याध, शर्व आणि कीर्तीमान निरृति हेही होते.
अजैकपादहिर्बुध्न्यः पिनाकी चापराजितः। भवो विश्वेश्वरश्चैव कपर्दी च विशांपते
अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, पिनाकी, अपराजित, भव, विश्वेश्वर आणि कपर्दी—हे सर्व, राजन, तिथे उपस्थित होते.
स्थाणुर्भगश्च भगवान्रुद्रास्तत्रावतस्थिरे। अश्विनौ वसवश्चाष्टौ मरुतश्च महाबलाः
तेथे पावन स्थाणु, भग, आणि रुद्र उभे होते. अश्विनी कुमार, आठ वसु आणि बलाढ्य मरुतगणही तेथे उपस्थित होते.
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च तस्मै प्रांजलयः स्थिताः। शेषाद्यास्तु महानागा वासुकिप्रमुखाहयः
विश्वदेव आणि साध्य देवता हात जोडून त्यांच्यासमोर उभ्या होत्या. शेष, वासुकी यांच्या पुढाकाराने महानागही तेथे आले होते.
काश्यपः कंबलश्चापि तक्षकश्च महाबलः। एते नागा महात्मानस्तस्मै प्रांजलयः स्थिताः
काश्यप, कंबळ आणि बलाढ्य तक्षक हे महानागही हात जोडून त्यांच्यासमोर उभे राहिले.
तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च गरुडश्च महाबलः। वारुणिश्चैवारुणिश्च वैनतेया व्यवस्थिताः
तार्क्ष्य, अरिष्टनेमि, बलाढ्य गरुड, तसेच वारुणी, आरुणी आणि विनता यांची मुलेही तेथे उपस्थित होती.
नारायणश्च भगवान्स्वयमागत्य लोकवान्। प्राह लोकगुरुं श्रीमान्सहसर्वैर्महर्षिभिः
भगवान नारायण स्वतः सर्व लोकांचे स्वामी येऊन, सर्व महर्षींसह लोकगुरूला, त्या तेजस्वी ब्रह्मदेवाला, संबोधून बोलले.
त्वया ततमिदं सर्वं त्वया सृष्टं जगत्पते। तस्माल्लोकेश्वरश्चासि पद्मयोने नमोस्तु ते
हे जग सर्व तुझ्यामुळे व्यापले आहे; हे जगाच्या अधिपती, तूच याची निर्मिती केली आहेस. म्हणूनच, हे कमलजन्मा, सर्वांचा स्वामी तूच आहेस. तुला नमस्कार असो.
यदत्र ते मया कार्यं कर्तव्यं च तदादिश। एवं प्रोवाच भगवान्सार्धं देवर्षिभिः प्रभुः
इथे माझ्याकडून जे काही करावयाचे असेल ते कृपया सांग. असे प्रभूने सर्व देवर्षींसह विनंतीपूर्वक सांगितले.
नमस्कृत्य सुरेशाय ब्रह्मणेऽव्यक्तजन्मने। स च तत्रस्थितो ब्रह्मा तेजसा भासयन्दिशः
सर्व देवांचे स्वामी, अव्यक्तजन्मा ब्रह्मदेव यांना वंदन करून तो तेथे उभा राहिला. ब्रह्मदेवाच्या तेजाने सर्व दिशांना प्रकाश मिळाला.
श्रीवत्सलोमसंच्छन्नो हेमसूत्रेण राजता। सुरर्षिप्रतिमः श्रीमान्स्वयंभूर्भूतभावनः
श्रीवत्सचिन्ह आणि सुंदर रोमांनी सुशोभित, सोन्याच्या दोऱ्याने आणि चांदीने अलंकृत, देवर्षीसारखा तेजस्वी, स्वयंभू, सर्व भूतांचा आधार असलेला तो ब्रह्मदेव होता.
शुचिरोमा महावक्षाः सर्वतेजोमयः प्रभुः। यो गतिः पुण्यशीलानामगतिः पापकर्मणां
शुद्ध केस, विशाल छाती, सर्व तेजांनी युक्त असा प्रभू, पुण्यशीलांसाठी अंतिम ध्येय आणि पाप करणाऱ्यांसाठी शेवट आहे.
योगसिद्धा महात्मानो यं विदुर्लोकमुत्तमं। यस्याष्टगुणमैश्वर्यं यमाहुर्देवसत्तमम्
योगसिद्ध महात्मे त्याला सर्वोच्च लोक म्हणून ओळखतात. ज्याच्याकडे आठ प्रकारचे ऐश्वर्य आहे, आणि ज्याला सर्व देवांमध्ये श्रेष्ठ मानले जाते.
यं प्राप्य शाश्वतं विप्रा नियता मोक्षकांक्षिणः। जन्मनो मरणाच्चैव मुच्यंते योगभाविताः
हे विप्रांनो, ज्यांना मुक्तीची इच्छा आहे, असे योगाभ्यासाने मन एकाग्र केलेले लोक त्याला प्राप्त करून जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होतात.
यदेतत्तप इत्याहुः सर्वाश्रमनिवासिनः। सेवंसेवं यताहारा दुश्चरं व्रतमास्थिताः
सर्व आश्रमात राहणारे, कठीण व्रत पाळणारे आणि योग्य आहार करणारे जे पुन्हा पुन्हा सेवा करतात, ते यालाच तप म्हणतात.
योनंत इति नागेषु प्रोच्यते सर्वयोगिभिः। सहस्रमूर्द्धा रक्ताक्षः शेषादिभिरनुत्तमैः
सर्व योगी नागांमध्ये त्याला अनंत म्हणतात. हजारो डोकी, लाल डोळे असलेला, शेषादी श्रेष्ठ नागांसह तो ओळखला जातो.
यो यज्ञ इति विप्रेंद्रैरिज्यते स्वर्गलिप्सुभिः। नानास्थानगतिः श्रीमानेकः कविरनुत्तमः
स्वर्गाची इच्छा असणारे श्रेष्ठ ब्राह्मण त्याला यज्ञ असे म्हणतात. तो तेजस्वी, अद्वितीय, सर्वश्रेष्ठ कवी असून विविध स्थळी गमन करणारा आहे.
यं देवं वेत्ति वेत्तारं यज्ञभागप्रदायिनं। वृषाग्निसूर्यचंद्राक्षं देवमाकाशविग्रहं
जो देव जाणतो आणि ज्याला सर्वजण ओळखतात, यज्ञातील भाग देणारा, वृषभ, अग्नी, सूर्य आणि चंद्र ज्याचे नेत्र आहेत, आणि ज्याचे रूप आकाशासारखे आहे.
तं प्रपद्यामहे देवं भगवन्शरणार्थिनः। शरण्यं शरणं देवं सर्वदेवभवोद्भवं
त्या भगवंताकडे आम्ही शरण जातो, शरण मागतो. सर्वांचा आधार, सर्व देव आणि भूतांचा जन्मदाता तोच आहे.
ऋषीणां चैव स्रष्टारं लोकानां च सुरेश्वरं। प्रियार्थं चैव देवानां सर्वस्य जगतः स्थितौ
ऋषींचा आणि लोकांचा सर्जक, देवांचा स्वामी, देवांच्या कल्याणासाठी आणि संपूर्ण जगाच्या स्थैर्यासाठी तो कार्य करतो.