केन चेयं जटा पुत्रि रक्तसूत्रावकल्पिता। एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वोवाच स्वयंहरिः
मुली, तुझ्या या जटांमध्ये हे लाल दोरं कोणी बांधलं? अशी वाक्यं ऐकून श्रीहरी स्वतः बोलले.
इह चास्माभिरानीता पत्न्यर्थं विनियोजिता। ब्रह्मणालम्बिता बाला प्रलापं माकृथास्त्विह
ही मुलगी आम्ही इथे आणली आहे आणि तिला पत्नी म्हणून निवडलं आहे; ब्रह्मदेवांनी तिला आपल्यावर सोपवलं आहे — म्हणून इथे व्यर्थ बोलू नकोस.
पुण्या चैषा सुभाग्या च सर्वेषां कुलनन्दिनी। पुण्या चेन्न भवत्येषा कथमागच्छते सदः
ही पुण्यवती आहे, भाग्यवान आहे आणि सगळ्या कुळाची आनंददायिनी आहे; जर ती पुण्यवती नसती, तर ती सभेत कशी आली असती?
एवं ज्ञात्वा महाभागन त्वं शोचितुमर्हसि। कन्यैषा ते महाभागा प्राप्ता देवं विरिंचनम्
हे भाग्यवान, असं समजून तू दुःखी होऊ नकोस; तुझ्या या पुण्यवती कन्येला ब्रह्मदेव प्राप्त झाले आहेत.
योगिनो योगयुक्ता ये ब्राह्मणा वेदपारगाः। न लभन्ते प्रार्थयन्तस्तां गतिं दुहिता गता
योगात मग्न असलेले योगी आणि वेदांमध्ये पारंगत ब्राह्मण सुद्धा जी अवस्था मिळवू शकत नाहीत, तीच तुझ्या मुलीने मिळवली आहे.
*धर्मवन्तं सदाचारं भवन्तं धर्मवत्सलम्। मया ज्ञात्वा ततः कन्या दत्ताचैषा विरञ्चये
तू धर्मशील, चांगल्या वर्तनाचा आणि धर्मावर प्रेम करणारा आहेस, हे मला माहीत होतं; म्हणून मी ही कन्या विरिंचिला दिली आहे.
अनया-आभीरकन्याया तारितो गच्छ! *दिव्यान्लोकान्महोदयान्। युष्माकं च कुले चापि देवकार्यार्थसिद्धये
या आभीर कन्येसह तू दिव्य आणि महान लोकांमध्ये पोहोचशील; आणि तुमच्या कुळातही देवकार्य सिद्धीस जाईल.
*अवतारं करिष्येहं सा क्रीडा तु भविष्यति। यदा नन्दप्रभृतयो ह्यवतारं धरातले
मी इथे अवतार घेईन; तीच माझी लीला असेल, जेव्हा नंद वगैरे पृथ्वीवर अवतार घेतील.
करिष्यन्ति तदा चाहं वसिष्ये तेषु मध्यतः। युष्माकं कन्यकाः सर्वा वसिष्यन्ति मया सह
तेव्हा मी त्यांच्या मध्ये राहीन; तुमच्या सर्व कन्या माझ्यासोबत राहतील.
तत्र दोषो न भविता न द्वेषो न च मत्सरः। करिष्यन्ति तदा गोपा भयं च न मनुष्यकाः
तेथे कोणताही दोष, द्वेष किंवा मत्सर असणार नाही; गवळ्यांची कृती असेल आणि माणसांना कोणताही भीती राहणार नाही.
न चास्याभविता दोषः कर्मणानेन कर्हिचित्। श्रुत्वा वाक्यं तदा विष्णोःप्रणिपत्य ययुस्तदा
या कृत्यामुळे तिच्यावर कधीच कोणताही दोष येणार नाही; विष्णूंचं हे वचन ऐकून सर्वांनी वंदन केलं आणि ते निघून गेले.
एवमेष वरो देव यो दत्तो भविता हि मे। अवतारः कुलेस्माकं कर्तव्यो धर्मसाधनः
देवा, तू दिलेला वर खरोखरच माझ्यासाठी पूर्ण होऊ दे; आमच्या कुळात धर्माची स्थापना व्हावी म्हणून अवतार घ्यावा लागेल.
भवतो दर्शनादेव भवामः स्वर्गवासिनः। शुभदा कन्यका चैषा तारिणी मे कुलैः सह
तुझं दर्शन झालं की आम्ही स्वर्गवासी होतो; ही शुभ कन्या माझ्या कुळाला तारून नेईल.
एवं भवतु देवेश वरदानं विभो तव। अनुनीतास्तदा गोपाः स्वयं देवेन विष्णुना
देवेश्वरा, तुझा हा वरदान असाच पूर्ण होऊ दे; त्या वेळी गवळ्यांना स्वतः विष्णूंनी शांत केलं.
ब्रह्मणाप्येवमेवं तु वामहस्तेन भाषितम्। त्रपान्विता दर्शने तु बन्धूनां वरवर्णिनी
ब्रह्मदेवांनीही तसंच डाव्या हाताने बोललं; आप्तांच्या उपस्थितीत ती सुंदर कन्या लाजून उभी होती.
कैरहं तु समाख्याता येनेमं देशमागताः। दृष्ट्वा तु तांस्ततः प्राह गायत्री आभीरकन्यका
माझं नाव कोणी ठेवलं आणि मी या ठिकाणी कशी आले? तिला पाहून गायत्री, ती आभीर कन्या, बोलली.
वामहस्तेन तान्सर्वान्प्राणिपातपुरःसरम्। अत्र चाहं स्थिता मातर्ब्रह्माणं समुपागता
तिने डाव्या हाताने सर्वांना वाकून नमस्कार केला; आई, मी इथे उभी आहे आणि ब्रह्मदेवांना भेटायला आले आहे.
भर्ता लब्धो मया देवः सर्वस्याद्योजगत्पतिः। नाहंशोच्या भवत्यातु न पित्रा न च बान्धवैः
मला पती म्हणून सर्व जगाचा आद्य देव मिळाला आहे; मी तुझ्या, वडिलांच्या किंवा नातेवाईकांच्या दुःखाची कारणीभूत नाही.
सखीगणश्च मे यातु भगिन्यो दारकैः सह। सर्वेषां कुशलं वाच्यं स्थितास्मि सह दैवतैः
माझ्या सख्या आणि बहिणी त्यांच्या मुलांसह परत जाव्यात. सर्वांना माझ्या कुशलतेचा संदेश द्या; मी येथे देवतांसोबत राहते.
गतेषु तेषु सर्वेषु गायत्री सा सुमध्यमा। ब्रह्मणा सहिता रेजे यज्ञवाटं गता सती
सर्वजण निघून गेल्यावर सुंदर देह असलेली गायत्री ब्रह्मासोबत तेजस्वी होत यज्ञवाटिकेत गेली.
याचितो ब्राह्मणैर्ब्रह्मा वरान्नो देहि चेप्सितान्। यथेप्सितं वरं तेषां तदाब्रह्माप्ययच्छत
त्या वेळी ब्राह्मणांनी मागणी केल्यावर, 'आम्हाला हवे ते वर द्या,' ब्रह्मदेवाने त्यांना हवे तसे वर दिले.
तया देव्या च गायत्र्या दत्तं तच्चानुमोदितम्। सा तु यज्ञे स्थिता साध्वीदेवतानां समीपगा
त्या देवी गायत्रीने जे दिले, ते सर्वांनी मान्य केले; ती सती यज्ञात देवतांच्या जवळ राहिली.
दिव्यंवर्षशतं साग्रं स यज्ञो ववृधे तदा। यज्ञवाटं कपर्दीतु भिक्षार्थं समुपागतः
त्या वेळी तो यज्ञ दिव्य शंभर वर्षांपेक्षा जास्त काळ भरभराटला; कपर्दी, तू भिक्षा मागण्यासाठी यज्ञवाटिकेत आलास.
बृहत्कपालं संगृह्य पञ्चमुण्डैरलंकृतः। ऋत्विग्भिश्च सदस्यैश्च दूरात्तिष्ठन्जुगुप्सितः
मोठे कवटी हातात घेऊन, पाच मुंडांनी सुशोभित होऊन, तू ऋत्विज आणि सभासदांपासून दूर उभा होतास, आणि त्यांच्याकडून टाळला गेलास.
कथं त्वमिह सम्प्राप्तो निन्दितो वेदवादिभिः। एवं प्रोत्सार्यमाणोपि निन्द्यमानः स तैर्द्विजैः
'तू येथे कसा आलास, वेदपाठींच्या निंदेला पात्र होणारा?' असे ब्राह्मणांनी तुला हाकलताना आणि निंदा करतानाही—
उवाच तान्द्विजान्सर्वान्स्मितं कृत्वा महेश्वरः। अत्र पैतामहे यज्ञे सर्वेषां तोषदायिनि
महेश्वराने हसत सर्व ब्राह्मणांना सांगितले, 'या पितृयज्ञात, जो सर्वांना समाधान देतो—'
कश्चिदुत्सार्य तेनैव ऋतेमां द्विजसत्तमाः। उक्तः स तैःकपर्दी तु भुक्त्वा चान्नंततो व्रज
काहींनी त्याला हाकलण्याचा प्रयत्न केला, पण श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी कपर्दीला सांगितले, 'अन्न खाऊन मग जा.'
कपर्दिना च ते उक्ता भुक्त्वा यास्यामि भो द्विजाः। एवमुक्त्वा निषण्णः सकपालं न्यस्य चाग्रतः
कपर्दीने त्यांना उत्तर दिले, 'ब्राह्मणहो, मी अन्न खाऊन मग जाईन.' असे म्हणून तो बसला आणि कवटी समोर ठेवले.
तेषां निरीक्ष्य तत्कर्म चक्रे कौटिल्यमीश्वरः। मुक्त्वा कपालं भूमौ तु तान्द्विजानवलोकयन्
त्याचे कृत्य पाहून ईश्वराने चलाखी दाखवली; कवटी जमिनीवर ठेवून तो ब्राह्मणांकडे पाहू लागला.
उवाच पुष्करं यामि स्नानार्थं द्विजसत्तमाः। तूर्णं गच्छेति तैरुक्तः स गतः परमेश्वरः
तो म्हणाला, 'मी स्नानासाठी पुष्कराला जातो, श्रेष्ठ ब्राह्मणहो.' त्यांनी लवकर जा असे सांगितल्यावर, परमेश्वर निघून गेला.