प्रारब्धं च ततो होत्रं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। भृगुणा सहितैः कर्म वेदोक्तं तैः कृतं तदा। तथा युगसहस्रं तु स यज्ञः पुष्करेऽभवत्
मग वेदपारंगत ब्राह्मणांनी भृगुसह त्या यज्ञाची सुरुवात केली. वेदात सांगितलेल्या विधीने त्यांनी कर्म केलं आणि पुष्करात तो यज्ञ हजारो युगं चालू राहिला.
"भीष्म-उवाच। तस्मिन्यज्ञे किमाश्चर्यं तदासीद्द्विजसत्तम। कथं रुद्रःस्थितस्तत्र विष्णुश्चापि सुरोत्तमः
भीष्म म्हणाले: त्या यज्ञात कोणतं अद्भुत घडलं होतं, द्विजश्रेष्ठा? तिथे रुद्र आणि विष्णू कसे उपस्थित होते, हेही सांग.
आभीर:पुत्री गायत्र्या किं कृतं तत्र पत्नीत्वे स्थितया तया। आभीरा: किं सुवृत्तज्ञैर्ज्ञात्वा तैश्च कृतं मुने
आभीरांची कन्या गायत्री पत्नी म्हणून असताना तिने तिथे काय केलं? आणि सदाचार जाणणाऱ्या ज्ञानी लोकांनी हे समजून काय केलं, हेही सांग, मुनी.
एतद्वृत्तं समाचक्ष्व यथावृत्तं यथाकृतम्। आभीरैर्ब्राह्मणाचापि ममैतत्कौतुकं महत्
हे सर्व घडलेलं आणि केलं तसंच, आभीरांनी आणि ब्राह्मणांनी कसं केलं, ते मला सांग. मला याची फारच उत्सुकता आहे.
"पुलस्त्य उवाच। तस्मिन्यज्ञे यदाश्चर्यं वृत्तमासीन्नराधिप। कथयिष्यामि तत्सर्वं शृणुष्वैकमना नृप
पुलस्त्य म्हणाले: राजन, त्या यज्ञात जे काही अद्भुत घडलं, ते मी तुला सांगतो, एकाग्र मनाने ऐक.
रुद्रस्तु महदाश्चर्यं कृतवान्वै सदो गतः। निन्द्यरूपधरो देवस्तत्रायाद्द्विजसन्निधौ
रुद्राने मोठं आश्चर्य केलं, सभेत येऊन, आणि देवाने तिथे ब्राह्मणांच्या उपस्थितीत निंदनीय रूप घेतलं.
विष्णुना न कृतं किञ्चित्प्राधान्ये स यतःस्थितः। नाशं तु गोपकन्याया ज्ञात्वा गोपकुमारकाः
विष्णूने काहीच केलं नाही, कारण तो तेथे दुय्यम भूमिकेत होता. पण गवळण हरवली हे कळल्यावर गवळ्यांच्या मुलांना ते मान्य नव्हतं.
गोप्यश्च तास्तथा सर्वा आगता ब्रह्मणोन्तिकम्। दृष्ट्वा तां मेखलाबद्धां यज्ञसीमव्यस्थिताम्
त्या सर्व गवळणीही तशाच ब्रह्मदेवाजवळ आल्या. तिला कमरपट्टा बांधलेली आणि यज्ञाच्या सीमेजवळ उभी पाहून—
हा पुत्रीति तदा माता पिता हा पुत्रिकेति च। स्वसेति बान्धवाः सर्वे सख्यः सख्येन हासखि
तेव्हा तिची आई म्हणाली, 'अरे मुला!' आणि वडील म्हणाले, 'अगं लेकी!' सर्व नातेवाईक म्हणाले, 'अगं बहिणी,' आणि मैत्रिणी म्हणाल्या, 'अगं सखी!'
केन त्वमिह चानीता अलक्तांका तु सुन्दरी। शाटीं निवृत्तांकृत्वा तु केन युक्ता च कम्बली
'अगं सुंदरिये, तुझ्या पायांना आलक्तक कोण लावलं आणि तुला इथे कोण घेऊन आलं? तुझं वस्त्र कोण काढलं आणि तुला हे कम्बळ कोण घालून दिलं?'
केन चेयं जटा पुत्रि रक्तसूत्रावकल्पिता। एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वोवाच स्वयंहरिः
मुली, तुझ्या या जटांमध्ये हे लाल दोरं कोणी बांधलं? अशी वाक्यं ऐकून श्रीहरी स्वतः बोलले.
इह चास्माभिरानीता पत्न्यर्थं विनियोजिता। ब्रह्मणालम्बिता बाला प्रलापं माकृथास्त्विह
ही मुलगी आम्ही इथे आणली आहे आणि तिला पत्नी म्हणून निवडलं आहे; ब्रह्मदेवांनी तिला आपल्यावर सोपवलं आहे — म्हणून इथे व्यर्थ बोलू नकोस.
पुण्या चैषा सुभाग्या च सर्वेषां कुलनन्दिनी। पुण्या चेन्न भवत्येषा कथमागच्छते सदः
ही पुण्यवती आहे, भाग्यवान आहे आणि सगळ्या कुळाची आनंददायिनी आहे; जर ती पुण्यवती नसती, तर ती सभेत कशी आली असती?
एवं ज्ञात्वा महाभागन त्वं शोचितुमर्हसि। कन्यैषा ते महाभागा प्राप्ता देवं विरिंचनम्
हे भाग्यवान, असं समजून तू दुःखी होऊ नकोस; तुझ्या या पुण्यवती कन्येला ब्रह्मदेव प्राप्त झाले आहेत.
योगिनो योगयुक्ता ये ब्राह्मणा वेदपारगाः। न लभन्ते प्रार्थयन्तस्तां गतिं दुहिता गता
योगात मग्न असलेले योगी आणि वेदांमध्ये पारंगत ब्राह्मण सुद्धा जी अवस्था मिळवू शकत नाहीत, तीच तुझ्या मुलीने मिळवली आहे.
*धर्मवन्तं सदाचारं भवन्तं धर्मवत्सलम्। मया ज्ञात्वा ततः कन्या दत्ताचैषा विरञ्चये
तू धर्मशील, चांगल्या वर्तनाचा आणि धर्मावर प्रेम करणारा आहेस, हे मला माहीत होतं; म्हणून मी ही कन्या विरिंचिला दिली आहे.
अनया-आभीरकन्याया तारितो गच्छ! *दिव्यान्लोकान्महोदयान्। युष्माकं च कुले चापि देवकार्यार्थसिद्धये
या आभीर कन्येसह तू दिव्य आणि महान लोकांमध्ये पोहोचशील; आणि तुमच्या कुळातही देवकार्य सिद्धीस जाईल.
*अवतारं करिष्येहं सा क्रीडा तु भविष्यति। यदा नन्दप्रभृतयो ह्यवतारं धरातले
मी इथे अवतार घेईन; तीच माझी लीला असेल, जेव्हा नंद वगैरे पृथ्वीवर अवतार घेतील.
करिष्यन्ति तदा चाहं वसिष्ये तेषु मध्यतः। युष्माकं कन्यकाः सर्वा वसिष्यन्ति मया सह
तेव्हा मी त्यांच्या मध्ये राहीन; तुमच्या सर्व कन्या माझ्यासोबत राहतील.
तत्र दोषो न भविता न द्वेषो न च मत्सरः। करिष्यन्ति तदा गोपा भयं च न मनुष्यकाः
तेथे कोणताही दोष, द्वेष किंवा मत्सर असणार नाही; गवळ्यांची कृती असेल आणि माणसांना कोणताही भीती राहणार नाही.
न चास्याभविता दोषः कर्मणानेन कर्हिचित्। श्रुत्वा वाक्यं तदा विष्णोःप्रणिपत्य ययुस्तदा
या कृत्यामुळे तिच्यावर कधीच कोणताही दोष येणार नाही; विष्णूंचं हे वचन ऐकून सर्वांनी वंदन केलं आणि ते निघून गेले.
एवमेष वरो देव यो दत्तो भविता हि मे। अवतारः कुलेस्माकं कर्तव्यो धर्मसाधनः
देवा, तू दिलेला वर खरोखरच माझ्यासाठी पूर्ण होऊ दे; आमच्या कुळात धर्माची स्थापना व्हावी म्हणून अवतार घ्यावा लागेल.
भवतो दर्शनादेव भवामः स्वर्गवासिनः। शुभदा कन्यका चैषा तारिणी मे कुलैः सह
तुझं दर्शन झालं की आम्ही स्वर्गवासी होतो; ही शुभ कन्या माझ्या कुळाला तारून नेईल.
एवं भवतु देवेश वरदानं विभो तव। अनुनीतास्तदा गोपाः स्वयं देवेन विष्णुना
देवेश्वरा, तुझा हा वरदान असाच पूर्ण होऊ दे; त्या वेळी गवळ्यांना स्वतः विष्णूंनी शांत केलं.
ब्रह्मणाप्येवमेवं तु वामहस्तेन भाषितम्। त्रपान्विता दर्शने तु बन्धूनां वरवर्णिनी
ब्रह्मदेवांनीही तसंच डाव्या हाताने बोललं; आप्तांच्या उपस्थितीत ती सुंदर कन्या लाजून उभी होती.
कैरहं तु समाख्याता येनेमं देशमागताः। दृष्ट्वा तु तांस्ततः प्राह गायत्री आभीरकन्यका
माझं नाव कोणी ठेवलं आणि मी या ठिकाणी कशी आले? तिला पाहून गायत्री, ती आभीर कन्या, बोलली.
वामहस्तेन तान्सर्वान्प्राणिपातपुरःसरम्। अत्र चाहं स्थिता मातर्ब्रह्माणं समुपागता
तिने डाव्या हाताने सर्वांना वाकून नमस्कार केला; आई, मी इथे उभी आहे आणि ब्रह्मदेवांना भेटायला आले आहे.
भर्ता लब्धो मया देवः सर्वस्याद्योजगत्पतिः। नाहंशोच्या भवत्यातु न पित्रा न च बान्धवैः
मला पती म्हणून सर्व जगाचा आद्य देव मिळाला आहे; मी तुझ्या, वडिलांच्या किंवा नातेवाईकांच्या दुःखाची कारणीभूत नाही.
सखीगणश्च मे यातु भगिन्यो दारकैः सह। सर्वेषां कुशलं वाच्यं स्थितास्मि सह दैवतैः
माझ्या सख्या आणि बहिणी त्यांच्या मुलांसह परत जाव्यात. सर्वांना माझ्या कुशलतेचा संदेश द्या; मी येथे देवतांसोबत राहते.
गतेषु तेषु सर्वेषु गायत्री सा सुमध्यमा। ब्रह्मणा सहिता रेजे यज्ञवाटं गता सती
सर्वजण निघून गेल्यावर सुंदर देह असलेली गायत्री ब्रह्मासोबत तेजस्वी होत यज्ञवाटिकेत गेली.