समानभावतां याति पंकजं नास्य नेत्रयोः। कोपमा जलशंखेन प्राप्ता श्रवणशंङ्खयोः
त्याच्या डोळ्यांसारखं कमळही नाही; आणि त्याच्या कानांसाठी पाण्यातील शंखच एकमेव उपमा आहे.
विद्रुमोप्यधरस्यास्य लभते नोपमां ध्रुवम्। आत्मस्थममृतं ह्येष संस्रवंश्चेष्टते ध्रुवम्
त्याच्या ओठांसाठी प्रवाळही उपमा ठरू शकत नाही; कारण त्याच्यातून जणू अमृतच सतत ओसंडून वाहत आहे.
यदि किंचिच्छुभं कर्म जन्मांतरशतैः कृतम्। तत्प्रसादात्पुनर्भर्ता भवत्वेष ममेप्सितः
माझ्या कित्येक जन्मांमध्ये केलेल्या जर काहीही पुण्याचं फळ असेल, तर त्या कृपेने मी ज्या पुरुषाला मनापासून इच्छिते, तोच पुन्हा माझा नवरा व्हावा.
एवं चिंतापराधीना यावत्सा गोपकन्यका। तावद्ब्रह्मा हरिं प्राह यज्ञार्थं सत्वरं वचः
ती गवळण अशा विचारात पूर्णपणे गुंतलेली असताना, त्याच क्षणी ब्रह्मदेवाने यज्ञासाठी श्रीहरिला तात्काळ बोलावलं.
देवी चैषा महाभागा गायत्री नामतः प्रभो। एवमुक्ते तदा विष्णुर्ब्रह्माणं प्रोक्तवानिदम्
ही देवी फार भाग्यवती आहे, तिचं नाव गायत्री आहे, प्रभो. असं म्हटल्यावर विष्णूंनी ब्रह्मदेवाला पुढील शब्द सांगितले.
तदेनामुद्वहस्वाद्य मया दत्तां जगत्प्रभो। गांधर्वेण विवाहेन विकल्पं मा कृथाश्चिरम्
म्हणून मी तुला आजच ही कन्या दिली आहे, जगाच्या प्रभो, तिला गांधर्व विवाहाने पत्नी म्हणून स्वीकार. निर्णय घेण्यात वेळ घालवू नकोस.
अमुं गृहाण देवाद्य अस्याः पाणिमनाकुलम्। गांधेर्वेण विवाहेन उपयेमे पितामहः
देवा, आजच तिचा हात निर्धास्तपणे धर. मग पितामह ब्रह्मदेवाने तिच्याशी गांधर्व पद्धतीने विवाह केला.
तामवाप्य तदा ब्रह्मा जगादाद्ध्वर्युसत्तमम्। कृता पत्नी मया ह्येषा सदने मे निवेशय
ती मिळाल्यावर ब्रह्मदेवाने मुख्य याजकाला सांगितलं, 'ही आता माझी पत्नी झाली आहे, तिला माझ्या घरात ठेव.'
मृगशृंगधरा बाला क्षौमवस्त्रावगुंठिता। पत्नीशालां तदा नीता ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः
मृगशृंगाच्या दागिन्यांनी सजलेली आणि शुभ्र वस्त्रात लपेटलेली ती तरुणी, वेदपारंगत ऋत्विजांनी पत्नीशाळेत नेली.
औदुंबेरण दंडेन प्रावृतो मृगचर्मणा। महाध्वरे तदा ब्रह्मा धाम्ना स्वेनैव शोभते
उदुंबर काठी घेऊन आणि मृगचर्म पांघरून, त्या महान यज्ञात ब्रह्मदेव आपल्या तेजाने उजळून निघाला.
प्रारब्धं च ततो होत्रं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। भृगुणा सहितैः कर्म वेदोक्तं तैः कृतं तदा। तथा युगसहस्रं तु स यज्ञः पुष्करेऽभवत्
मग वेदपारंगत ब्राह्मणांनी भृगुसह त्या यज्ञाची सुरुवात केली. वेदात सांगितलेल्या विधीने त्यांनी कर्म केलं आणि पुष्करात तो यज्ञ हजारो युगं चालू राहिला.
"भीष्म-उवाच। तस्मिन्यज्ञे किमाश्चर्यं तदासीद्द्विजसत्तम। कथं रुद्रःस्थितस्तत्र विष्णुश्चापि सुरोत्तमः
भीष्म म्हणाले: त्या यज्ञात कोणतं अद्भुत घडलं होतं, द्विजश्रेष्ठा? तिथे रुद्र आणि विष्णू कसे उपस्थित होते, हेही सांग.
आभीर:पुत्री गायत्र्या किं कृतं तत्र पत्नीत्वे स्थितया तया। आभीरा: किं सुवृत्तज्ञैर्ज्ञात्वा तैश्च कृतं मुने
आभीरांची कन्या गायत्री पत्नी म्हणून असताना तिने तिथे काय केलं? आणि सदाचार जाणणाऱ्या ज्ञानी लोकांनी हे समजून काय केलं, हेही सांग, मुनी.
एतद्वृत्तं समाचक्ष्व यथावृत्तं यथाकृतम्। आभीरैर्ब्राह्मणाचापि ममैतत्कौतुकं महत्
हे सर्व घडलेलं आणि केलं तसंच, आभीरांनी आणि ब्राह्मणांनी कसं केलं, ते मला सांग. मला याची फारच उत्सुकता आहे.
"पुलस्त्य उवाच। तस्मिन्यज्ञे यदाश्चर्यं वृत्तमासीन्नराधिप। कथयिष्यामि तत्सर्वं शृणुष्वैकमना नृप
पुलस्त्य म्हणाले: राजन, त्या यज्ञात जे काही अद्भुत घडलं, ते मी तुला सांगतो, एकाग्र मनाने ऐक.
रुद्रस्तु महदाश्चर्यं कृतवान्वै सदो गतः। निन्द्यरूपधरो देवस्तत्रायाद्द्विजसन्निधौ
रुद्राने मोठं आश्चर्य केलं, सभेत येऊन, आणि देवाने तिथे ब्राह्मणांच्या उपस्थितीत निंदनीय रूप घेतलं.
विष्णुना न कृतं किञ्चित्प्राधान्ये स यतःस्थितः। नाशं तु गोपकन्याया ज्ञात्वा गोपकुमारकाः
विष्णूने काहीच केलं नाही, कारण तो तेथे दुय्यम भूमिकेत होता. पण गवळण हरवली हे कळल्यावर गवळ्यांच्या मुलांना ते मान्य नव्हतं.
गोप्यश्च तास्तथा सर्वा आगता ब्रह्मणोन्तिकम्। दृष्ट्वा तां मेखलाबद्धां यज्ञसीमव्यस्थिताम्
त्या सर्व गवळणीही तशाच ब्रह्मदेवाजवळ आल्या. तिला कमरपट्टा बांधलेली आणि यज्ञाच्या सीमेजवळ उभी पाहून—
हा पुत्रीति तदा माता पिता हा पुत्रिकेति च। स्वसेति बान्धवाः सर्वे सख्यः सख्येन हासखि
तेव्हा तिची आई म्हणाली, 'अरे मुला!' आणि वडील म्हणाले, 'अगं लेकी!' सर्व नातेवाईक म्हणाले, 'अगं बहिणी,' आणि मैत्रिणी म्हणाल्या, 'अगं सखी!'
केन त्वमिह चानीता अलक्तांका तु सुन्दरी। शाटीं निवृत्तांकृत्वा तु केन युक्ता च कम्बली
'अगं सुंदरिये, तुझ्या पायांना आलक्तक कोण लावलं आणि तुला इथे कोण घेऊन आलं? तुझं वस्त्र कोण काढलं आणि तुला हे कम्बळ कोण घालून दिलं?'
केन चेयं जटा पुत्रि रक्तसूत्रावकल्पिता। एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वोवाच स्वयंहरिः
मुली, तुझ्या या जटांमध्ये हे लाल दोरं कोणी बांधलं? अशी वाक्यं ऐकून श्रीहरी स्वतः बोलले.
इह चास्माभिरानीता पत्न्यर्थं विनियोजिता। ब्रह्मणालम्बिता बाला प्रलापं माकृथास्त्विह
ही मुलगी आम्ही इथे आणली आहे आणि तिला पत्नी म्हणून निवडलं आहे; ब्रह्मदेवांनी तिला आपल्यावर सोपवलं आहे — म्हणून इथे व्यर्थ बोलू नकोस.
पुण्या चैषा सुभाग्या च सर्वेषां कुलनन्दिनी। पुण्या चेन्न भवत्येषा कथमागच्छते सदः
ही पुण्यवती आहे, भाग्यवान आहे आणि सगळ्या कुळाची आनंददायिनी आहे; जर ती पुण्यवती नसती, तर ती सभेत कशी आली असती?
एवं ज्ञात्वा महाभागन त्वं शोचितुमर्हसि। कन्यैषा ते महाभागा प्राप्ता देवं विरिंचनम्
हे भाग्यवान, असं समजून तू दुःखी होऊ नकोस; तुझ्या या पुण्यवती कन्येला ब्रह्मदेव प्राप्त झाले आहेत.
योगिनो योगयुक्ता ये ब्राह्मणा वेदपारगाः। न लभन्ते प्रार्थयन्तस्तां गतिं दुहिता गता
योगात मग्न असलेले योगी आणि वेदांमध्ये पारंगत ब्राह्मण सुद्धा जी अवस्था मिळवू शकत नाहीत, तीच तुझ्या मुलीने मिळवली आहे.
*धर्मवन्तं सदाचारं भवन्तं धर्मवत्सलम्। मया ज्ञात्वा ततः कन्या दत्ताचैषा विरञ्चये
तू धर्मशील, चांगल्या वर्तनाचा आणि धर्मावर प्रेम करणारा आहेस, हे मला माहीत होतं; म्हणून मी ही कन्या विरिंचिला दिली आहे.
अनया-आभीरकन्याया तारितो गच्छ! *दिव्यान्लोकान्महोदयान्। युष्माकं च कुले चापि देवकार्यार्थसिद्धये
या आभीर कन्येसह तू दिव्य आणि महान लोकांमध्ये पोहोचशील; आणि तुमच्या कुळातही देवकार्य सिद्धीस जाईल.
*अवतारं करिष्येहं सा क्रीडा तु भविष्यति। यदा नन्दप्रभृतयो ह्यवतारं धरातले
मी इथे अवतार घेईन; तीच माझी लीला असेल, जेव्हा नंद वगैरे पृथ्वीवर अवतार घेतील.
करिष्यन्ति तदा चाहं वसिष्ये तेषु मध्यतः। युष्माकं कन्यकाः सर्वा वसिष्यन्ति मया सह
तेव्हा मी त्यांच्या मध्ये राहीन; तुमच्या सर्व कन्या माझ्यासोबत राहतील.
तत्र दोषो न भविता न द्वेषो न च मत्सरः। करिष्यन्ति तदा गोपा भयं च न मनुष्यकाः
तेथे कोणताही दोष, द्वेष किंवा मत्सर असणार नाही; गवळ्यांची कृती असेल आणि माणसांना कोणताही भीती राहणार नाही.