भवेयमपमानाच्च धिग्रूपा दुःखदायिनी। दृश्यते चक्षुषानेन यापि योषित्प्रसादतः
माझा अपमान झाला, तर मी दु:खदायक आणि लाजिरवाणी ठरेन; पण ज्याच्यावर तो कृपादृष्टी टाकतो, ती स्त्री खरोखरच धन्य आहे.
सापि धन्या न संदेहः किं पुनर्यां परिष्वजेत्। जगद्रूपमशेषं हि पृथक्संचारमाश्रितम्
ती स्त्री नक्कीच भाग्यवान आहे, यात शंका नाही; पण जिच्या अंगाला तो कवेत घेतो, ती तर किती अधिक भाग्यशाली! कारण तोच या जगाचा मूळस्वरूप असून सर्वत्र वेगळेपणाने वावरतो.
लावण्यं तदिहैकस्थं दर्शितं विश्वयोनिना। अस्योपमा स्मरः साध्वी मन्मथस्य त्विषोपमा
हे सौंदर्य इथे एकवटून विश्वनिर्मात्याने दाखवलं आहे; तिची तुलना फक्त कामदेवाच्या पतिव्रता पत्नीशी किंवा कामाच्या तेजाशीच होऊ शकते.
तिरस्कृतस्तु शोकोयं पिता माता न कारणम्। यदि मां नैष आदत्ते स्वल्पं मयि न भाषते
हा शोक वडील किंवा आईमुळे नाही, तर त्याच्या नाकारण्यामुळे आहे; जर त्याने मला स्वीकारलं नाही, किंवा थोडंसुद्धा बोललं नाही—
अस्यानुस्मरणान्मृत्युः प्रभविष्यति शोकजः। अनागसि च पत्न्यां तु क्षिप्रं यातेयमीदृशी
तर त्याच्या आठवणीने उत्पन्न झालेलं दुःख मला मृत्यूपर्यंत नेईल; आणि मी दोषरहित पत्नी असूनही, अशा अवस्थेत लवकरच नष्ट होईन.
कुचयोर्मणिशोभायै शुद्धाम्बुज समद्युतिः। मुखमस्य प्रपश्यंत्या मनो मे ध्यानमागतम्
त्याच्या छातीवरील रत्नांची शोभा शुद्ध कमळासारखी आहे; त्याचं मुख पाहताना माझं मन त्याच्याच ध्यानात गुंतून जातं.
अस्यांगस्पर्शसंयोगान्न चेत्त्वं बहु मन्यसे। स्पृशन्नटसि तर्हि न त्वं शरीरं वितथं परम्
त्याच्या अंगाचा स्पर्श आणि संग तुला जर काही वाटत नसेल, तर त्याला स्पर्श करून, त्याच्यासोबत वावरूनही तुझं शरीर व्यर्थच आहे.
अथवास्य न दोषोस्ति यदृच्छाचारको ह्यसि। मुषितः स्मर नूनं त्वं संरक्ष स्वां प्रियां रतिम्
किंवा कदाचित तुझी काही चूक नाही, कारण तू जशी संधी मिळेल तशी वागतेस; पण प्रेमाने तुला नक्कीच जिंकून घेतलं आहे—म्हणून आपल्या प्रिय आनंदाचं जपणं कर.
त्वत्तोपि दृश्यते येन रूपेणायं स्मराधिकः। ममानेन मनोरत्न सर्वस्वं च हृतं दृढम्
ज्याच्या रूपामुळे कामदेवही तुला मागे टाकतो, त्याने माझं मन, माझं सर्वस्व, अगदी माझं मौल्यवान रत्नही पूर्णपणे जिंकून घेतलं आहे.
शोभा या दृश्यते वक्त्रे सा कुतः शशलक्ष्मणि। नोपमा सकलं कस्य निष्कलंकेन शस्यते
त्याच्या मुखावर जी शोभा आहे, ती चंद्रावर कुठेच नाही—कारण चंद्रावर तर डाग आहे; अशा निर्दोष व्यक्तीसाठी कुठलीच उपमा योग्य ठरत नाही.
समानभावतां याति पंकजं नास्य नेत्रयोः। कोपमा जलशंखेन प्राप्ता श्रवणशंङ्खयोः
त्याच्या डोळ्यांसारखं कमळही नाही; आणि त्याच्या कानांसाठी पाण्यातील शंखच एकमेव उपमा आहे.
विद्रुमोप्यधरस्यास्य लभते नोपमां ध्रुवम्। आत्मस्थममृतं ह्येष संस्रवंश्चेष्टते ध्रुवम्
त्याच्या ओठांसाठी प्रवाळही उपमा ठरू शकत नाही; कारण त्याच्यातून जणू अमृतच सतत ओसंडून वाहत आहे.
यदि किंचिच्छुभं कर्म जन्मांतरशतैः कृतम्। तत्प्रसादात्पुनर्भर्ता भवत्वेष ममेप्सितः
माझ्या कित्येक जन्मांमध्ये केलेल्या जर काहीही पुण्याचं फळ असेल, तर त्या कृपेने मी ज्या पुरुषाला मनापासून इच्छिते, तोच पुन्हा माझा नवरा व्हावा.
एवं चिंतापराधीना यावत्सा गोपकन्यका। तावद्ब्रह्मा हरिं प्राह यज्ञार्थं सत्वरं वचः
ती गवळण अशा विचारात पूर्णपणे गुंतलेली असताना, त्याच क्षणी ब्रह्मदेवाने यज्ञासाठी श्रीहरिला तात्काळ बोलावलं.
देवी चैषा महाभागा गायत्री नामतः प्रभो। एवमुक्ते तदा विष्णुर्ब्रह्माणं प्रोक्तवानिदम्
ही देवी फार भाग्यवती आहे, तिचं नाव गायत्री आहे, प्रभो. असं म्हटल्यावर विष्णूंनी ब्रह्मदेवाला पुढील शब्द सांगितले.
तदेनामुद्वहस्वाद्य मया दत्तां जगत्प्रभो। गांधर्वेण विवाहेन विकल्पं मा कृथाश्चिरम्
म्हणून मी तुला आजच ही कन्या दिली आहे, जगाच्या प्रभो, तिला गांधर्व विवाहाने पत्नी म्हणून स्वीकार. निर्णय घेण्यात वेळ घालवू नकोस.
अमुं गृहाण देवाद्य अस्याः पाणिमनाकुलम्। गांधेर्वेण विवाहेन उपयेमे पितामहः
देवा, आजच तिचा हात निर्धास्तपणे धर. मग पितामह ब्रह्मदेवाने तिच्याशी गांधर्व पद्धतीने विवाह केला.
तामवाप्य तदा ब्रह्मा जगादाद्ध्वर्युसत्तमम्। कृता पत्नी मया ह्येषा सदने मे निवेशय
ती मिळाल्यावर ब्रह्मदेवाने मुख्य याजकाला सांगितलं, 'ही आता माझी पत्नी झाली आहे, तिला माझ्या घरात ठेव.'
मृगशृंगधरा बाला क्षौमवस्त्रावगुंठिता। पत्नीशालां तदा नीता ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः
मृगशृंगाच्या दागिन्यांनी सजलेली आणि शुभ्र वस्त्रात लपेटलेली ती तरुणी, वेदपारंगत ऋत्विजांनी पत्नीशाळेत नेली.
औदुंबेरण दंडेन प्रावृतो मृगचर्मणा। महाध्वरे तदा ब्रह्मा धाम्ना स्वेनैव शोभते
उदुंबर काठी घेऊन आणि मृगचर्म पांघरून, त्या महान यज्ञात ब्रह्मदेव आपल्या तेजाने उजळून निघाला.
प्रारब्धं च ततो होत्रं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। भृगुणा सहितैः कर्म वेदोक्तं तैः कृतं तदा। तथा युगसहस्रं तु स यज्ञः पुष्करेऽभवत्
मग वेदपारंगत ब्राह्मणांनी भृगुसह त्या यज्ञाची सुरुवात केली. वेदात सांगितलेल्या विधीने त्यांनी कर्म केलं आणि पुष्करात तो यज्ञ हजारो युगं चालू राहिला.
"भीष्म-उवाच। तस्मिन्यज्ञे किमाश्चर्यं तदासीद्द्विजसत्तम। कथं रुद्रःस्थितस्तत्र विष्णुश्चापि सुरोत्तमः
भीष्म म्हणाले: त्या यज्ञात कोणतं अद्भुत घडलं होतं, द्विजश्रेष्ठा? तिथे रुद्र आणि विष्णू कसे उपस्थित होते, हेही सांग.
आभीर:पुत्री गायत्र्या किं कृतं तत्र पत्नीत्वे स्थितया तया। आभीरा: किं सुवृत्तज्ञैर्ज्ञात्वा तैश्च कृतं मुने
आभीरांची कन्या गायत्री पत्नी म्हणून असताना तिने तिथे काय केलं? आणि सदाचार जाणणाऱ्या ज्ञानी लोकांनी हे समजून काय केलं, हेही सांग, मुनी.
एतद्वृत्तं समाचक्ष्व यथावृत्तं यथाकृतम्। आभीरैर्ब्राह्मणाचापि ममैतत्कौतुकं महत्
हे सर्व घडलेलं आणि केलं तसंच, आभीरांनी आणि ब्राह्मणांनी कसं केलं, ते मला सांग. मला याची फारच उत्सुकता आहे.
"पुलस्त्य उवाच। तस्मिन्यज्ञे यदाश्चर्यं वृत्तमासीन्नराधिप। कथयिष्यामि तत्सर्वं शृणुष्वैकमना नृप
पुलस्त्य म्हणाले: राजन, त्या यज्ञात जे काही अद्भुत घडलं, ते मी तुला सांगतो, एकाग्र मनाने ऐक.
रुद्रस्तु महदाश्चर्यं कृतवान्वै सदो गतः। निन्द्यरूपधरो देवस्तत्रायाद्द्विजसन्निधौ
रुद्राने मोठं आश्चर्य केलं, सभेत येऊन, आणि देवाने तिथे ब्राह्मणांच्या उपस्थितीत निंदनीय रूप घेतलं.
विष्णुना न कृतं किञ्चित्प्राधान्ये स यतःस्थितः। नाशं तु गोपकन्याया ज्ञात्वा गोपकुमारकाः
विष्णूने काहीच केलं नाही, कारण तो तेथे दुय्यम भूमिकेत होता. पण गवळण हरवली हे कळल्यावर गवळ्यांच्या मुलांना ते मान्य नव्हतं.
गोप्यश्च तास्तथा सर्वा आगता ब्रह्मणोन्तिकम्। दृष्ट्वा तां मेखलाबद्धां यज्ञसीमव्यस्थिताम्
त्या सर्व गवळणीही तशाच ब्रह्मदेवाजवळ आल्या. तिला कमरपट्टा बांधलेली आणि यज्ञाच्या सीमेजवळ उभी पाहून—
हा पुत्रीति तदा माता पिता हा पुत्रिकेति च। स्वसेति बान्धवाः सर्वे सख्यः सख्येन हासखि
तेव्हा तिची आई म्हणाली, 'अरे मुला!' आणि वडील म्हणाले, 'अगं लेकी!' सर्व नातेवाईक म्हणाले, 'अगं बहिणी,' आणि मैत्रिणी म्हणाल्या, 'अगं सखी!'
केन त्वमिह चानीता अलक्तांका तु सुन्दरी। शाटीं निवृत्तांकृत्वा तु केन युक्ता च कम्बली
'अगं सुंदरिये, तुझ्या पायांना आलक्तक कोण लावलं आणि तुला इथे कोण घेऊन आलं? तुझं वस्त्र कोण काढलं आणि तुला हे कम्बळ कोण घालून दिलं?'