त्रैलोक्यांतर्गतं यद्यद्वस्तुतत्तत्प्रधानतः। समादाय विधात्रास्याः कृता रूपस्य संस्थितिः
त्रैलोक्यातील सर्व गोष्टींमध्ये जे जे श्रेष्ठ आहे, ते सर्व सृष्टीकर्त्याने एकत्र करून तिच्या रूपात ठेवले आहे.
इंद्र उवाच। कासि कस्य कुतश्च त्वमागता सुभ्रु कथ्यताम्। एकाकिनी किमर्थं च वीथीमध्येषु तिष्ठसि
इंद्र म्हणाला: तू कोण आहेस, कुणाची मुलगी आहेस, आणि कुठून आली आहेस, सुंदर भुवईवाली? मला सांग. तू एकटी रस्त्याच्या मधोमध का उभी आहेस?
यान्येतान्यंगसंस्थानि भूषणानि बिभर्षि च। नैतानि तव भूषायै त्वमेतेषां हि भूषणम्
तू जी दागिने अंगावर घातली आहेत, ते तुझ्या शोभेसाठी नाहीत; उलट, तूच त्या दागिन्यांची शोभा आहेस.
न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च पन्नगी। किन्नरी दृष्टपूर्वा वा यादृशी त्वं सुलोचने
हे सुंदर डोळ्यावाली, अशी देवी, गंधर्वी, असुरी, सर्पकन्या किंवा किन्नरी मी कधीच पाहिली नाही.
उक्ता मयापि बहुशः कस्माद्दत्से हि नोत्तरम्। त्रपान्विता तु सा कन्या शक्रं प्रोवाच वेपती
मी अनेकदा विचारलं, तरी तू उत्तर का देत नाहीस? ती कन्या लाजून, थरथरत, शक्राला बोलली.
गोपकन्या त्वहं वीर विक्रीणामीह गोरसम्। नवनीतमिदं शुद्धं दधि चेदं विमंडकम्
वीरांनो, मी गवळण आहे, इथे मी गायीचं दूध, हे शुद्ध लोणी, दही आणि ताक विकते.
दध्ना चैवात्र तक्रेण रसेनापि परंतप। अर्थी येनासि तद्ब्रूहि प्रगृह्णीष्व यथेप्सितम्
दही, ताक आणि दूध आहेच, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या, तुला जे हवंय ते सांग; हवं ते घे.
एवमुक्तस्तदा शक्रो गृहीत्वा तां करे दृढम्। अनयत्तां विशालाक्षीं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः
असं ती म्हणताच, शक्राने तिचा हात घट्ट धरून, मोठ्या डोळ्यांच्या त्या मुलीला जिथे ब्रह्मा आहेत तिथे नेलं.
नीयमाना तु सा तेन क्रोशंती पितृमातरौ। हा तात मातर्हा भ्रातर्नयत्येष नरो बलात्
ती त्याच्याबरोबर नेली जात असताना, ती वडील आणि आईला ओरडून म्हणाली: 'अहो बाबा, अहो आई, अहो भाऊ, हा पुरुष मला जबरदस्तीने नेत आहे.'
यदि वास्ति मया कार्यं पितरं मे प्रयाचय। स दास्यति हि मां नूनं भवतः सत्यमुच्यते
तुमचं माझ्याशी काही काम असेल, तर माझ्या वडिलांना विचारा; ते नक्कीच मला तुम्हाला देतील—हे मी खरं सांगते.
का हि नाभिलषेत्कन्या भर्तांरं भक्तिवत्सलम्। नादेयमपि ते किंचित्पितुर्मे धर्मवत्सल
कोणती कन्या भक्तिवंत पतीची इच्छा करीत नाही? माझे वडील धर्मनिष्ठ आहेत, ते तुम्हाला काहीही नाकारणार नाहीत.
प्रसादये तं शिरसा मां स तुष्टः प्रदास्यति। पितुश्चित्तमविज्ञाय यद्यात्मानं ददामि ते
मी वडिलांना नम्रपणे विनंती करीन; ते समाधानी झाले, तर मला देतील. वडिलांची इच्छा न विचारता मी स्वतःला तुम्हाला कशी देऊ?
धर्मो हि विपुलो नश्येत्तेन त्वां न प्रसादये। भविष्यामि वशे तुभ्यं यदि तातः प्रदास्यति
धर्म मोठा आहे, तो नष्ट होईल; म्हणून मी तुम्हाला खूश करण्याचा प्रयत्न करत नाही. वडीलांनी दिलं, तर मी तुमच्या अधीन राहीन.
इत्थमाभाष्यमाणस्तु तदा शक्रोऽनयच्च ताम्। ब्रह्मणः पुरतः स्थाप्य प्राहास्यार्थे मयाऽबले
असं बोलून, शक्राने तिला ब्रह्माच्या समोर नेलं, तिथे उभी करून, तिच्या हितासाठी बोलला.
आनीतासि विशालाक्षि मा शुचो वरवर्णिनि। गोपकन्यामसौ दृष्ट्वा गौरवर्णां महाद्युतिम्
विशाल डोळ्यांची सुंदरी, तुला इथे आणलं आहे; म्हणून दुःख करू नकोस. या गोरवर्णी, तेजस्वी गवळणीला पाहून—
कमलामेव तां मेने पुंडरीकनिभेक्षणाम्। तप्तकांचनसद्भित्ति सदृशा पीनवक्षसम्
जिच्या डोळ्यांची शोभा निळ्या कमळासारखी होती, जिची उन्नत छाती शुद्ध सोन्यासारखी झळकत होती, तिला कमलादेखील आपल्या समान समजत होती.
मत्तेभहस्तवृत्तोरुं रक्तोत्तुंग नखत्विषं। तं दृष्ट्वाऽमन्यतात्मानं सापि मन्मनथचरम्
तिच्या मांड्या मदमस्त हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे गोल आणि बलवान होत्या, तिच्या नखांची लाल झळ वेगळीच उठून दिसत होती; तिला पाहून ती स्वतःला मागे पडल्यासारखी वाटली आणि तिचं मन पूर्णपणे हरपून गेलं.
तत्प्राप्तिहेतु क धिया गतचित्तेव लक्ष्यते। प्रभुत्वमात्मनो दाने गोपकन्याप्यमन्यत
तिला मिळवण्याच्या इच्छेने ती जणू मन हरवून बसली होती; आणि गवळणीला दानाच्या बाबतीत स्वतःचं श्रेष्ठत्व वाटलं.
यद्येष मां सुरूपत्वादिच्छत्यादातुमाग्रहात्। नास्ति सीमंतिनी काचिन्मत्तो धन्यतरा भुवि
जर तो माझ्या सौंदर्यामुळे मला मिळवू इच्छित असेल, तर या पृथ्वीवर माझ्याहून अधिक भाग्यवान स्त्री दुसरी नाही.
अनेनाहं समानीता यच्चक्षुर्गोचरं गता। अस्य त्यागे भवेन्मृत्युरत्यागे जीवितं सुखम्
त्याने मला इथे आणलं आणि त्याच्या नजरेत मी आले; त्याने मला सोडलं तर ते मृत्यूसमान, पण त्याने मला स्वीकारलं तर तेच खरं सुख.
भवेयमपमानाच्च धिग्रूपा दुःखदायिनी। दृश्यते चक्षुषानेन यापि योषित्प्रसादतः
माझा अपमान झाला, तर मी दु:खदायक आणि लाजिरवाणी ठरेन; पण ज्याच्यावर तो कृपादृष्टी टाकतो, ती स्त्री खरोखरच धन्य आहे.
सापि धन्या न संदेहः किं पुनर्यां परिष्वजेत्। जगद्रूपमशेषं हि पृथक्संचारमाश्रितम्
ती स्त्री नक्कीच भाग्यवान आहे, यात शंका नाही; पण जिच्या अंगाला तो कवेत घेतो, ती तर किती अधिक भाग्यशाली! कारण तोच या जगाचा मूळस्वरूप असून सर्वत्र वेगळेपणाने वावरतो.
लावण्यं तदिहैकस्थं दर्शितं विश्वयोनिना। अस्योपमा स्मरः साध्वी मन्मथस्य त्विषोपमा
हे सौंदर्य इथे एकवटून विश्वनिर्मात्याने दाखवलं आहे; तिची तुलना फक्त कामदेवाच्या पतिव्रता पत्नीशी किंवा कामाच्या तेजाशीच होऊ शकते.
तिरस्कृतस्तु शोकोयं पिता माता न कारणम्। यदि मां नैष आदत्ते स्वल्पं मयि न भाषते
हा शोक वडील किंवा आईमुळे नाही, तर त्याच्या नाकारण्यामुळे आहे; जर त्याने मला स्वीकारलं नाही, किंवा थोडंसुद्धा बोललं नाही—
अस्यानुस्मरणान्मृत्युः प्रभविष्यति शोकजः। अनागसि च पत्न्यां तु क्षिप्रं यातेयमीदृशी
तर त्याच्या आठवणीने उत्पन्न झालेलं दुःख मला मृत्यूपर्यंत नेईल; आणि मी दोषरहित पत्नी असूनही, अशा अवस्थेत लवकरच नष्ट होईन.
कुचयोर्मणिशोभायै शुद्धाम्बुज समद्युतिः। मुखमस्य प्रपश्यंत्या मनो मे ध्यानमागतम्
त्याच्या छातीवरील रत्नांची शोभा शुद्ध कमळासारखी आहे; त्याचं मुख पाहताना माझं मन त्याच्याच ध्यानात गुंतून जातं.
अस्यांगस्पर्शसंयोगान्न चेत्त्वं बहु मन्यसे। स्पृशन्नटसि तर्हि न त्वं शरीरं वितथं परम्
त्याच्या अंगाचा स्पर्श आणि संग तुला जर काही वाटत नसेल, तर त्याला स्पर्श करून, त्याच्यासोबत वावरूनही तुझं शरीर व्यर्थच आहे.
अथवास्य न दोषोस्ति यदृच्छाचारको ह्यसि। मुषितः स्मर नूनं त्वं संरक्ष स्वां प्रियां रतिम्
किंवा कदाचित तुझी काही चूक नाही, कारण तू जशी संधी मिळेल तशी वागतेस; पण प्रेमाने तुला नक्कीच जिंकून घेतलं आहे—म्हणून आपल्या प्रिय आनंदाचं जपणं कर.
त्वत्तोपि दृश्यते येन रूपेणायं स्मराधिकः। ममानेन मनोरत्न सर्वस्वं च हृतं दृढम्
ज्याच्या रूपामुळे कामदेवही तुला मागे टाकतो, त्याने माझं मन, माझं सर्वस्व, अगदी माझं मौल्यवान रत्नही पूर्णपणे जिंकून घेतलं आहे.
शोभा या दृश्यते वक्त्रे सा कुतः शशलक्ष्मणि। नोपमा सकलं कस्य निष्कलंकेन शस्यते
त्याच्या मुखावर जी शोभा आहे, ती चंद्रावर कुठेच नाही—कारण चंद्रावर तर डाग आहे; अशा निर्दोष व्यक्तीसाठी कुठलीच उपमा योग्य ठरत नाही.