ब्रह्माथ कपिलश्चैव परमेष्ठी तथैव च। देवाः सप्तर्षयश्चैव त्र्यंबकश्च महायशाः५० 1.16.
मग ब्रह्मा, कपिल, परमेच्छा, देव, सप्तर्षी आणि कीर्तीमान त्र्यंबक यांनीही यज्ञ केला.
सनत्कुमारश्च महानुभावो मनुर्महात्मा भगवान्प्रजापतिः। पुराणदेवोथ तथा प्रचक्रे प्रदीप्तवैश्वानरतुल्यतेजाः
सनत्कुमार, महान आत्म्याचा मनू, भगवंत प्रजापती आणि प्राचीन देव यांनीही, प्रज्वलित वैश्वानरासारख्या तेजाने, यज्ञ केला.
पुरा कमलजातस्य स्वपतस्तस्य कोटरे। पुष्करे यत्र संभूता देवा ऋषिगणास्तथा
पूर्वी कमलातून जन्मलेल्या त्या ब्रह्मदेवाच्या झोपेत, त्या कमळाच्या गर्भात, देव आणि ऋषीगण प्रकट झाले.
एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः। पुराणं कथ्यते यत्र वेदस्मृतिसुसंहितं
हा पौष्करक नावाचा महान आत्म्याचा प्रकट भाव आहे, जो प्राचीन काळापासून सांगितला जातो, जिथे वेद आणि स्मृती उत्तम प्रकारे नांदतात.
वराहस्तु श्रुतिमुखः प्रादुर्भूतो विरिंचिनः। सहायार्थं सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः
वराह, जो वेदाचा मुख आहे, तो ब्रह्मदेवापासून प्रकट झाला; देवांचा श्रेष्ठ, त्याला मदतीसाठी वराह रूप धारण करून आला.
विस्तीर्णं पुष्करे कृत्वा तीर्थं कोकामुखं हि तत्। वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुहस्तश्चितीमुखः
त्याने पुष्करात कोकामुख तीर्थ विस्तृत केले, त्याचे पाय वेद, दात यूप, हात यज्ञ, आणि तोंड वेदी होते.
अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः। अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदांगः श्रुतिभूषणः
ज्याची जीभ अग्नी आहे, केस कुशाचे आहेत, डोकं ब्रह्माचं आहे, जो मोठ्या तपस्येने युक्त आहे, ज्याच्या डोळ्यांत दिवस-रात्र आहे, जो दिव्य आहे, ज्याचे अवयव वेद आहेत, आणि जो श्रुतीच्या गोड आवाजाने शोभला आहे—
आज्यनासः स्रुवतुंडः सामघोषस्वनो महान्। सत्यधर्ममयः श्रीमान्कर्मविक्रमसत्कृतः
ज्याचा नाक तुपासारखा आहे, चोच स्रुवासारखी आहे, ज्याचा आवाज सामगानासारखा घुमतो, जो महान आहे, सत्य आणि धर्माने भरलेला, तेजस्वी आणि कर्माच्या शौर्यामुळे सन्मानित—
प्रायश्चित्तनखो धीरः पशुजानुर्मखाकृतिः। उद्गात्रांत्रो होमलिंगो फलबीजमहौषधिः
ज्याचे नख प्रायश्चित्त आहेत, जो धीर आहे, ज्याची गुडघी यज्ञातील पशू आहेत, ज्याचा देह यज्ञाचा आहे, ज्याच्या आतडींमध्ये उद्गाता आहेत, ज्यावर होमाची खूण आहे, जो फळ, बीज आणि महान औषधी आहे—
वाय्वंतरात्मा मंत्रास्थिरापस्फिक्सोमशोणितः। वेदस्कंधो हविर्गंधो हव्यकव्यातिवेगवान्
ज्याचा अंतरात्मा वायूसारखा आहे, मंत्र स्थिर आहेत, नितंब पाण्याचे आहेत, रक्त सोम आहे, खांदे वेद आहेत, सुगंध हविर्दानाचा आहे, आणि जो देव- पितरांसाठीच्या अर्पणात सर्वांपेक्षा वेगवान आहे—
प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरर्चितः। दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो महान्
ज्याचे शरीर पूर्वेकडील वेदीसारखे आहे, तेजस्वी आहे, विविध दीक्षांनी पूजिला जातो, ज्याचे हृदय दक्षिण दिशेला आहे, जो योगी आहे, जो महायज्ञाचा मूर्तरूप आहे, आणि जो खरोखर महान आहे—
उपाकर्मेष्टिरुचिरः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः। छायापत्नीसहायो वै मणिशृंगमिवोच्छ्रितः
जो उपाकर्मात सुंदर आहे, प्रवर्ग्याच्या वळणांनी सुशोभित आहे, सावलीसारख्या पत्नीच्या सोबतीने आहे, आणि रत्नमय शिखरासारखा उंच आहे—
सर्वलोकहितात्मा यो दंष्ट्रयाभ्युज्जहारगाम्। ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः
ज्याचा आत्मा सर्व लोकांच्या हितासाठी आहे, ज्याने आपल्या दाताने पृथ्वी उचलली आणि तिला तिच्या योग्य स्थानी नेऊन पृथ्वीला आधार दिला—
ततो जगाम निर्वाणं पृथिवीधारणाद्धरिः। एवमादिवराहेण धृत्वा ब्रह्महितार्थिना
मग हरिने पृथ्वीला आधार दिल्यावर निर्वाण प्राप्त केले; अशा आदिवराहाने, ब्रह्माच्या हितासाठी, पृथ्वीला धरून ठेवले—
उद्धृता पुष्करे पृथ्वी सागरांबुगता पुरा। वृतः शमदमाभ्यां यो दिव्ये कोकामुखे स्थितः
पूर्वी समुद्रात बुडालेली पृथ्वी कमळात उचलली गेली; जो शम आणि दम यांच्या वेढ्यात, दिव्य कोकामुखात उभा राहिला—
आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भिर्दैवतैः सह। रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसकिन्नरैः
आदित्य, वसु, साध्य, मरुत आणि इतर देव, रुद्र, विश्वसहायक, यक्ष, राक्षस आणि किन्नर यांच्या सोबत—
दिग्भिर्विदिग्भिः पृथिवी नदीभिः सह सागरैः। चराचरगुरुः श्रीमान्ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः
दिशा आणि उपदिशा, पृथ्वी, नद्या आणि समुद्र यांच्या सोबत, जो चराचरांचा गुरु, तेजस्वी ब्रह्मा आणि ब्रह्मविद्येत श्रेष्ठ आहे—
उवाच वचनं कोकामुखं तीर्थं त्वया विभो। पालनीयं सदा गोप्यं रक्षा कार्या मखे त्विह
त्याने असे सांगितले: 'कोकामुख तीर्थ नेहमी तुझ्या कडून जपले गेले पाहिजे, हे प्रभो; येथे यज्ञाच्या वेळी ते गुप्त ठेवावे आणि रक्षण करावे.'
एवं करिष्ये भगवंस्तदा ब्रह्माणमुक्तवान्। उवाच तं पुनर्ब्रह्मा विष्णुं देवं पुरः स्थितम्
'तसेच मी करीन, भगवन्,' असे ब्रह्म्याने उत्तर दिले; आणि पुन्हा ब्रह्म्याने समोर उभ्या असलेल्या विष्णूला असे सांगितले—
त्वं हि मे परमो देवस्त्वं हि मे परमो गुरुः। त्वं हि मे परमं धाम शक्रादीनां सुरोत्तम
'तूच माझा सर्वोच्च देव, तूच माझा श्रेष्ठ गुरु, तूच माझे परमधाम आहेस, हे इंद्रादी देवांपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या!'
उत्फुल्लामलपद्माक्ष शत्रुपक्ष क्षयावह। यथा यज्ञेन मे ध्वंसो दानवैश्च विधीयते
'पूर्ण उमललेल्या, निर्मळ कमळासारख्या डोळ्यां असलेला, शत्रूंच्या सैन्याचा नाश करणारा, जसा माझा यज्ञ दानवांचा नाश करतो, तसंच तूही करावं.'
तथा त्वया विधातव्यं प्रणतस्य नमोस्तु ते। विष्णुरुवाच। भयं त्यजस्व देवेश क्षयं नेष्यामि दानवान्
'तसेच तू करावे, जो तुला वंदन करतो; तुला नमस्कार.' विष्णू म्हणाला: 'देवतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, तू भीती सोड; मी दानवांचा नाश करीन.'
ये चान्ते विघ्नकर्तारो यातुधानास्तथाऽसुराः। घातयिष्याम्यहं सर्वान्स्वस्ति तिष्ठ पितामह
'जे शेवटी विघ्न घालणारे, यातुधान आणि असुर आहेत, मी त्यांना सर्वांना मारून टाकीन; तू निर्धास्त रहा, पितामह.'
एवमुक्त्वा स्थितस्तत्र साहाय्येन कृतक्षणः। प्रववुश्च शिवा वाताः प्रसन्नाश्च दिशो दश
असे म्हणून तो तेथेच योग्य वेळी मदतीसाठी तयार उभा राहिला; शुभ वारे वाहू लागले आणि दहा दिशा प्रसन्न झाल्या.
सुप्रभाणि च ज्योतींषि चंद्रं चक्रुः प्रदक्षिणम्। न विग्रहं ग्रहाश्चक्रुः प्रसेदुश्चापि सिंधवः
प्रभातमय तेजस्वी प्रकाश आणि चंद्र यांनी प्रदक्षिणा केली; ग्रहांनी कोणतीही बाधा दिली नाही, आणि समुद्रही शांत झाले.
नीरजस्का भूमिरासीत्सकला ह्लाददास्त्वपः। जग्मुः स्वमार्गं सरितो नापि चुक्षुभुरर्णवाः
पृथ्वीवर कुठेही धूळ नव्हती, पाणी सर्वांना आनंद देत होते, नद्या आपल्या मार्गाने वाहत होत्या, आणि समुद्र अजिबात अस्वस्थ नव्हते.
आसन्शुभानींद्रियाणि नराणामंतरात्मनाम्। महर्षयो वीतशोका वेदानुच्चैरवाचयन्
लोकांची बाह्य आणि अंतर्गत इंद्रिये शुभ झाली होती; महर्षी दुःखरहित होऊन वेद मोठ्याने म्हणत होते.
यज्ञे तस्मिन्हविः पाके शिवा आसंश्च पावकाः। प्रवृत्तधर्मसद्वृत्ता लोका मुदितमानसाः
त्या यज्ञात, आहुती देताना अग्नी शुभ होते; धर्म आणि सद्वर्तनात स्थिर असलेले लोक आनंदी मनाने होते.
विष्णोः सत्यप्रतिज्ञस्य श्रुत्वारिनिधना गिरः। ततो देवाः समायाता दानवा राक्षसैस्सह
सत्यप्रतिज्ञ विष्णूने शत्रूंचा नाश केल्याचे ऐकून, मग देव, दानव आणि राक्षस सर्व एकत्र आले.
भूतप्रेतपिशाचाश्च सर्वे तत्रागताः क्रमात्। गंधर्वाप्सरसश्चैव नागा विद्याधरागणाः
भूत, प्रेत, पिशाच हे सर्व एकामागून एक तिथे आले; तसेच गंधर्व, अप्सरा, नाग आणि विद्याधरांचे समूहही आले.