पुलस्त्य उवाच। प्रश्नभारो महानेष त्वयोक्तो ब्रह्मणश्च यः। यथाशक्ति तु वक्ष्यामि श्रूयतां तत्परं यशः
पुलस्त्य म्हणाले: तू फार मोठा आणि गंभीर प्रश्न विचारला आहेस, जो ब्रह्माशी संबंधित आहे. मी माझ्या क्षमतेनुसार ते सांगतो, हे गौरवशाली चरित्र ऐक.
सहस्रास्यं सहस्राक्षं सहस्रचरणं च यम्। सहस्रश्रवणं चैव सहस्रकरमव्ययम्
ज्याबद्दल तू विचारतोस, त्याचे हजार तोंडे, हजार डोळे, हजार पाय, हजार कान आणि हजार हात आहेत, तो कधीही नाश न होणारा आहे.
सहस्रजिह्वं साहस्रं सहस्रपरमं प्रभुं। सहस्रदं सहस्रादिं सहस्रभुजमव्ययम्
त्याच्या हजार जिह्वा आहेत, त्याच्यात हजारो शक्ती आहेत, तो हजारो लोकांचा स्वामी आहे, हजारो देणारा, हजारोचा मूळ आणि हजार हातांनी युक्त असा अविनाशी आहे.
हवनं सवनं चैव हव्यं होतारमेव च। पात्राणि च पवित्राणि वेदीं दीक्षां चरुं स्रुवम्
तोच हवि आहे, तोच सवन आहे, तोच होमाचा पदार्थ आहे, तोच घृत ओतणारा पुरोहित आहे, तोच पात्रे, शुद्ध करणारे, वेदी, दीक्षा, चरू आणि स्रुव आहे.
स्रुक्सोममवभृच्चैव प्रोक्षणीं दक्षिणा धनम्। अद्ध्वर्युं सामगं विप्रं सदस्यान्सदनं सदः
तोच स्रुक, सोम, अवभृथ स्नान, प्रक्षाळणारे पात्र, दक्षिणा, धन, अध्वर्यु, सामग गायक, विद्वान ब्राह्मण, सहाय्यक, सभागृह आणि यज्ञशाळा आहे.
यूपं समित्कुशं दर्वी चमसोलूखलानि च। प्राग्वंशं यज्ञभूमिं च होतारं बन्धनं च यत्
तोच यूप, समिधा, कुश, दर्वी, चमस, उखळ, पूर्वेकडील कुंपण, यज्ञभूमी, होम करणारा आणि बांधण्यासाठी लागणारी सर्व वस्तू आहे.
ह्रस्वान्यतिप्रमाणानि प्रमाणस्थावराणि च। प्रायश्चित्तानि वाजाश्च स्थंडिलानि कुशास्तथा
तोच लहान आणि फार मोठ्या प्रमाणाच्या वस्तू, प्रमाणाची स्थिर मापे, प्रायश्चित्ते, घोडे, स्थंडिल आणि कुशही आहे.
मंत्रं यज्ञं च हवनं वह्निभागं भवं च यं। अग्रेभुजं होमभुजं शुभार्चिषमुदायुधं
तोच मंत्र, यज्ञ, हवि, अग्नीचा भाग, सृष्टीचा आधार, प्रथम घेणारा, होमाचा आस्वाद करणारा, शुभ ज्वाळांचा आणि शस्त्रधारी आहे.
आहुर्वेदविदो विप्रा यो यज्ञः शाश्वतः प्रभुः। यां पृच्छसि महाराज पुण्यां दिव्यामिमां कथां
वेद जाणणारे ब्राह्मण म्हणतात की, हा शाश्वत प्रभूच यज्ञ आहे. हेच पुण्य आणि दिव्य चरित्र, राजन, तू विचारले आहेस.
यदर्थं भगवान्ब्रह्मा भूमौ यज्ञमथाकरोत्। हितार्थं सुरमर्त्यानां लोकानां प्रभवाय च
यासाठी भगवंत ब्रह्मदेवाने पृथ्वीवर यज्ञ केला, देव आणि माणसांच्या कल्याणासाठी आणि सर्व लोकांच्या समृद्धीसाठी.
ब्रह्माथ कपिलश्चैव परमेष्ठी तथैव च। देवाः सप्तर्षयश्चैव त्र्यंबकश्च महायशाः५० 1.16.
मग ब्रह्मा, कपिल, परमेच्छा, देव, सप्तर्षी आणि कीर्तीमान त्र्यंबक यांनीही यज्ञ केला.
सनत्कुमारश्च महानुभावो मनुर्महात्मा भगवान्प्रजापतिः। पुराणदेवोथ तथा प्रचक्रे प्रदीप्तवैश्वानरतुल्यतेजाः
सनत्कुमार, महान आत्म्याचा मनू, भगवंत प्रजापती आणि प्राचीन देव यांनीही, प्रज्वलित वैश्वानरासारख्या तेजाने, यज्ञ केला.
पुरा कमलजातस्य स्वपतस्तस्य कोटरे। पुष्करे यत्र संभूता देवा ऋषिगणास्तथा
पूर्वी कमलातून जन्मलेल्या त्या ब्रह्मदेवाच्या झोपेत, त्या कमळाच्या गर्भात, देव आणि ऋषीगण प्रकट झाले.
एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः। पुराणं कथ्यते यत्र वेदस्मृतिसुसंहितं
हा पौष्करक नावाचा महान आत्म्याचा प्रकट भाव आहे, जो प्राचीन काळापासून सांगितला जातो, जिथे वेद आणि स्मृती उत्तम प्रकारे नांदतात.
वराहस्तु श्रुतिमुखः प्रादुर्भूतो विरिंचिनः। सहायार्थं सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः
वराह, जो वेदाचा मुख आहे, तो ब्रह्मदेवापासून प्रकट झाला; देवांचा श्रेष्ठ, त्याला मदतीसाठी वराह रूप धारण करून आला.
विस्तीर्णं पुष्करे कृत्वा तीर्थं कोकामुखं हि तत्। वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुहस्तश्चितीमुखः
त्याने पुष्करात कोकामुख तीर्थ विस्तृत केले, त्याचे पाय वेद, दात यूप, हात यज्ञ, आणि तोंड वेदी होते.
अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः। अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदांगः श्रुतिभूषणः
ज्याची जीभ अग्नी आहे, केस कुशाचे आहेत, डोकं ब्रह्माचं आहे, जो मोठ्या तपस्येने युक्त आहे, ज्याच्या डोळ्यांत दिवस-रात्र आहे, जो दिव्य आहे, ज्याचे अवयव वेद आहेत, आणि जो श्रुतीच्या गोड आवाजाने शोभला आहे—
आज्यनासः स्रुवतुंडः सामघोषस्वनो महान्। सत्यधर्ममयः श्रीमान्कर्मविक्रमसत्कृतः
ज्याचा नाक तुपासारखा आहे, चोच स्रुवासारखी आहे, ज्याचा आवाज सामगानासारखा घुमतो, जो महान आहे, सत्य आणि धर्माने भरलेला, तेजस्वी आणि कर्माच्या शौर्यामुळे सन्मानित—
प्रायश्चित्तनखो धीरः पशुजानुर्मखाकृतिः। उद्गात्रांत्रो होमलिंगो फलबीजमहौषधिः
ज्याचे नख प्रायश्चित्त आहेत, जो धीर आहे, ज्याची गुडघी यज्ञातील पशू आहेत, ज्याचा देह यज्ञाचा आहे, ज्याच्या आतडींमध्ये उद्गाता आहेत, ज्यावर होमाची खूण आहे, जो फळ, बीज आणि महान औषधी आहे—
वाय्वंतरात्मा मंत्रास्थिरापस्फिक्सोमशोणितः। वेदस्कंधो हविर्गंधो हव्यकव्यातिवेगवान्
ज्याचा अंतरात्मा वायूसारखा आहे, मंत्र स्थिर आहेत, नितंब पाण्याचे आहेत, रक्त सोम आहे, खांदे वेद आहेत, सुगंध हविर्दानाचा आहे, आणि जो देव- पितरांसाठीच्या अर्पणात सर्वांपेक्षा वेगवान आहे—
प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरर्चितः। दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो महान्
ज्याचे शरीर पूर्वेकडील वेदीसारखे आहे, तेजस्वी आहे, विविध दीक्षांनी पूजिला जातो, ज्याचे हृदय दक्षिण दिशेला आहे, जो योगी आहे, जो महायज्ञाचा मूर्तरूप आहे, आणि जो खरोखर महान आहे—
उपाकर्मेष्टिरुचिरः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः। छायापत्नीसहायो वै मणिशृंगमिवोच्छ्रितः
जो उपाकर्मात सुंदर आहे, प्रवर्ग्याच्या वळणांनी सुशोभित आहे, सावलीसारख्या पत्नीच्या सोबतीने आहे, आणि रत्नमय शिखरासारखा उंच आहे—
सर्वलोकहितात्मा यो दंष्ट्रयाभ्युज्जहारगाम्। ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः
ज्याचा आत्मा सर्व लोकांच्या हितासाठी आहे, ज्याने आपल्या दाताने पृथ्वी उचलली आणि तिला तिच्या योग्य स्थानी नेऊन पृथ्वीला आधार दिला—
ततो जगाम निर्वाणं पृथिवीधारणाद्धरिः। एवमादिवराहेण धृत्वा ब्रह्महितार्थिना
मग हरिने पृथ्वीला आधार दिल्यावर निर्वाण प्राप्त केले; अशा आदिवराहाने, ब्रह्माच्या हितासाठी, पृथ्वीला धरून ठेवले—
उद्धृता पुष्करे पृथ्वी सागरांबुगता पुरा। वृतः शमदमाभ्यां यो दिव्ये कोकामुखे स्थितः
पूर्वी समुद्रात बुडालेली पृथ्वी कमळात उचलली गेली; जो शम आणि दम यांच्या वेढ्यात, दिव्य कोकामुखात उभा राहिला—
आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भिर्दैवतैः सह। रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसकिन्नरैः
आदित्य, वसु, साध्य, मरुत आणि इतर देव, रुद्र, विश्वसहायक, यक्ष, राक्षस आणि किन्नर यांच्या सोबत—
दिग्भिर्विदिग्भिः पृथिवी नदीभिः सह सागरैः। चराचरगुरुः श्रीमान्ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः
दिशा आणि उपदिशा, पृथ्वी, नद्या आणि समुद्र यांच्या सोबत, जो चराचरांचा गुरु, तेजस्वी ब्रह्मा आणि ब्रह्मविद्येत श्रेष्ठ आहे—
उवाच वचनं कोकामुखं तीर्थं त्वया विभो। पालनीयं सदा गोप्यं रक्षा कार्या मखे त्विह
त्याने असे सांगितले: 'कोकामुख तीर्थ नेहमी तुझ्या कडून जपले गेले पाहिजे, हे प्रभो; येथे यज्ञाच्या वेळी ते गुप्त ठेवावे आणि रक्षण करावे.'
एवं करिष्ये भगवंस्तदा ब्रह्माणमुक्तवान्। उवाच तं पुनर्ब्रह्मा विष्णुं देवं पुरः स्थितम्
'तसेच मी करीन, भगवन्,' असे ब्रह्म्याने उत्तर दिले; आणि पुन्हा ब्रह्म्याने समोर उभ्या असलेल्या विष्णूला असे सांगितले—
त्वं हि मे परमो देवस्त्वं हि मे परमो गुरुः। त्वं हि मे परमं धाम शक्रादीनां सुरोत्तम
'तूच माझा सर्वोच्च देव, तूच माझा श्रेष्ठ गुरु, तूच माझे परमधाम आहेस, हे इंद्रादी देवांपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या!'