ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं पुरा। आयुः क्षेत्राण्यपचयं लक्षणं रूपसौष्ठवम्
ऋतू, काळाचे संयोग, पूर्वीची त्रिविध प्रमाणं, आयुष्य, क्षेत्र, क्षय, चिन्हं आणि रूपाची सुंदरता, हे सर्व कसं आहे, ते सांग.
त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः। त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो वर्णास्त्रयो गुणाः
तीन वर्ण, तीन लोक, त्रैविद्य, तीन अग्नी, त्रैकालिक, तीन कर्म, तीन वर्ण, तीन गुण, हे सर्व कसे आहेत, ते सांग.
सृष्टा लोकाः पराः स्रष्ट्रा ये चान्येनल्पचेतसा। या गतिर्धर्मयुक्तानां या गतिः पापकर्मणां
सृष्टी केलेली लोकं, श्रेष्ठ स्रष्टे, आणि अल्पबुद्धी असलेले, धर्मयुक्तांची गती आणि पापकर्म करणाऱ्यांची गती, हे सर्व सांग.
चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता। चतुर्विद्यस्य यो वेत्ता चतुराश्रमसंश्रयः
चातुर्वर्ण्याचा उद्गम, त्याचा रक्षक, चार विद्यांचा जाणणारा, आणि चार आश्रमांमध्ये वास करणारा, हे सर्व सांग.
यः परं श्रूयते ज्योतिर्यः परं श्रूयते तपः। यः परं परतः प्राह परं यः परमात्मवान्
जो परम तेज म्हणतो, जो परम तप म्हणतो, जो परात्पर म्हणून ओळखला जातो, आणि जो परमात्मा आहे, तो कोण, ते सांग.
सेतुर्यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम्। वेद्यो यो वेदविदुषां यः प्रभुः प्रभवात्मनाम्
जो सर्व लोकांचा पूल आहे, पवित्र कर्म करणाऱ्यांत पवित्र आहे, वेद जाणणाऱ्यांना जाणण्यासारखा आहे, आणि प्रभुत्व असणाऱ्यांचा स्वामी आहे, तो कोण, ते सांग.
असुभूतश्च भूतानामग्निभूतोग्निवर्चसाम्। मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम्
जो भूतांमध्ये अभूत आहे, अग्निवंतांमध्ये अग्नी आहे, माणसांमध्ये मन आहे, आणि तपस्वींमध्ये तप आहे, तो कोण, ते सांग.
विनयो नयवृत्तीनां तेजस्तेजस्विनामपि। इत्येतत्सर्वमखिलान्सृजन्लोकपितामहः
नयाचं पालन करणाऱ्यांमध्ये विनय, तेजस्वींमध्ये तेज, हे सर्व सृष्टीचे पितामह, जगाचा पिता, यांनी निर्माण केलं.
यज्ञाद्गतिं कामन्वैच्छत्कथं यज्ञे मतिः कृता। एष मे संशयो ब्रह्मन्नेष मे संशयः परः
त्याने यज्ञाचे फळ कसे मिळवायचे हे कसे शोधले, आणि त्याची बुद्धी यज्ञाकडे कशी वळली? हे मला समजत नाही, हेच माझे मोठे शंका आहे, हे ब्राह्मण.
आश्चर्यः परमो ब्रह्मा देवैर्दैत्यैश्च पठ्यते। कर्मणाश्चर्यभूतोपि तत्त्वतः स इहोच्यते
परम ब्रह्म हे खरोखर अद्भुत आहे, देव आणि दैत्य दोघेही त्याचे गुणगान करतात. त्याची कृत्येही आश्चर्यकारक आहेत, आणि येथे त्याचे खरे स्वरूप सांगितले आहे.
पुलस्त्य उवाच। प्रश्नभारो महानेष त्वयोक्तो ब्रह्मणश्च यः। यथाशक्ति तु वक्ष्यामि श्रूयतां तत्परं यशः
पुलस्त्य म्हणाले: तू फार मोठा आणि गंभीर प्रश्न विचारला आहेस, जो ब्रह्माशी संबंधित आहे. मी माझ्या क्षमतेनुसार ते सांगतो, हे गौरवशाली चरित्र ऐक.
सहस्रास्यं सहस्राक्षं सहस्रचरणं च यम्। सहस्रश्रवणं चैव सहस्रकरमव्ययम्
ज्याबद्दल तू विचारतोस, त्याचे हजार तोंडे, हजार डोळे, हजार पाय, हजार कान आणि हजार हात आहेत, तो कधीही नाश न होणारा आहे.
सहस्रजिह्वं साहस्रं सहस्रपरमं प्रभुं। सहस्रदं सहस्रादिं सहस्रभुजमव्ययम्
त्याच्या हजार जिह्वा आहेत, त्याच्यात हजारो शक्ती आहेत, तो हजारो लोकांचा स्वामी आहे, हजारो देणारा, हजारोचा मूळ आणि हजार हातांनी युक्त असा अविनाशी आहे.
हवनं सवनं चैव हव्यं होतारमेव च। पात्राणि च पवित्राणि वेदीं दीक्षां चरुं स्रुवम्
तोच हवि आहे, तोच सवन आहे, तोच होमाचा पदार्थ आहे, तोच घृत ओतणारा पुरोहित आहे, तोच पात्रे, शुद्ध करणारे, वेदी, दीक्षा, चरू आणि स्रुव आहे.
स्रुक्सोममवभृच्चैव प्रोक्षणीं दक्षिणा धनम्। अद्ध्वर्युं सामगं विप्रं सदस्यान्सदनं सदः
तोच स्रुक, सोम, अवभृथ स्नान, प्रक्षाळणारे पात्र, दक्षिणा, धन, अध्वर्यु, सामग गायक, विद्वान ब्राह्मण, सहाय्यक, सभागृह आणि यज्ञशाळा आहे.
यूपं समित्कुशं दर्वी चमसोलूखलानि च। प्राग्वंशं यज्ञभूमिं च होतारं बन्धनं च यत्
तोच यूप, समिधा, कुश, दर्वी, चमस, उखळ, पूर्वेकडील कुंपण, यज्ञभूमी, होम करणारा आणि बांधण्यासाठी लागणारी सर्व वस्तू आहे.
ह्रस्वान्यतिप्रमाणानि प्रमाणस्थावराणि च। प्रायश्चित्तानि वाजाश्च स्थंडिलानि कुशास्तथा
तोच लहान आणि फार मोठ्या प्रमाणाच्या वस्तू, प्रमाणाची स्थिर मापे, प्रायश्चित्ते, घोडे, स्थंडिल आणि कुशही आहे.
मंत्रं यज्ञं च हवनं वह्निभागं भवं च यं। अग्रेभुजं होमभुजं शुभार्चिषमुदायुधं
तोच मंत्र, यज्ञ, हवि, अग्नीचा भाग, सृष्टीचा आधार, प्रथम घेणारा, होमाचा आस्वाद करणारा, शुभ ज्वाळांचा आणि शस्त्रधारी आहे.
आहुर्वेदविदो विप्रा यो यज्ञः शाश्वतः प्रभुः। यां पृच्छसि महाराज पुण्यां दिव्यामिमां कथां
वेद जाणणारे ब्राह्मण म्हणतात की, हा शाश्वत प्रभूच यज्ञ आहे. हेच पुण्य आणि दिव्य चरित्र, राजन, तू विचारले आहेस.
यदर्थं भगवान्ब्रह्मा भूमौ यज्ञमथाकरोत्। हितार्थं सुरमर्त्यानां लोकानां प्रभवाय च
यासाठी भगवंत ब्रह्मदेवाने पृथ्वीवर यज्ञ केला, देव आणि माणसांच्या कल्याणासाठी आणि सर्व लोकांच्या समृद्धीसाठी.
ब्रह्माथ कपिलश्चैव परमेष्ठी तथैव च। देवाः सप्तर्षयश्चैव त्र्यंबकश्च महायशाः५० 1.16.
मग ब्रह्मा, कपिल, परमेच्छा, देव, सप्तर्षी आणि कीर्तीमान त्र्यंबक यांनीही यज्ञ केला.
सनत्कुमारश्च महानुभावो मनुर्महात्मा भगवान्प्रजापतिः। पुराणदेवोथ तथा प्रचक्रे प्रदीप्तवैश्वानरतुल्यतेजाः
सनत्कुमार, महान आत्म्याचा मनू, भगवंत प्रजापती आणि प्राचीन देव यांनीही, प्रज्वलित वैश्वानरासारख्या तेजाने, यज्ञ केला.
पुरा कमलजातस्य स्वपतस्तस्य कोटरे। पुष्करे यत्र संभूता देवा ऋषिगणास्तथा
पूर्वी कमलातून जन्मलेल्या त्या ब्रह्मदेवाच्या झोपेत, त्या कमळाच्या गर्भात, देव आणि ऋषीगण प्रकट झाले.
एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः। पुराणं कथ्यते यत्र वेदस्मृतिसुसंहितं
हा पौष्करक नावाचा महान आत्म्याचा प्रकट भाव आहे, जो प्राचीन काळापासून सांगितला जातो, जिथे वेद आणि स्मृती उत्तम प्रकारे नांदतात.
वराहस्तु श्रुतिमुखः प्रादुर्भूतो विरिंचिनः। सहायार्थं सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः
वराह, जो वेदाचा मुख आहे, तो ब्रह्मदेवापासून प्रकट झाला; देवांचा श्रेष्ठ, त्याला मदतीसाठी वराह रूप धारण करून आला.
विस्तीर्णं पुष्करे कृत्वा तीर्थं कोकामुखं हि तत्। वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुहस्तश्चितीमुखः
त्याने पुष्करात कोकामुख तीर्थ विस्तृत केले, त्याचे पाय वेद, दात यूप, हात यज्ञ, आणि तोंड वेदी होते.
अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः। अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदांगः श्रुतिभूषणः
ज्याची जीभ अग्नी आहे, केस कुशाचे आहेत, डोकं ब्रह्माचं आहे, जो मोठ्या तपस्येने युक्त आहे, ज्याच्या डोळ्यांत दिवस-रात्र आहे, जो दिव्य आहे, ज्याचे अवयव वेद आहेत, आणि जो श्रुतीच्या गोड आवाजाने शोभला आहे—
आज्यनासः स्रुवतुंडः सामघोषस्वनो महान्। सत्यधर्ममयः श्रीमान्कर्मविक्रमसत्कृतः
ज्याचा नाक तुपासारखा आहे, चोच स्रुवासारखी आहे, ज्याचा आवाज सामगानासारखा घुमतो, जो महान आहे, सत्य आणि धर्माने भरलेला, तेजस्वी आणि कर्माच्या शौर्यामुळे सन्मानित—
प्रायश्चित्तनखो धीरः पशुजानुर्मखाकृतिः। उद्गात्रांत्रो होमलिंगो फलबीजमहौषधिः
ज्याचे नख प्रायश्चित्त आहेत, जो धीर आहे, ज्याची गुडघी यज्ञातील पशू आहेत, ज्याचा देह यज्ञाचा आहे, ज्याच्या आतडींमध्ये उद्गाता आहेत, ज्यावर होमाची खूण आहे, जो फळ, बीज आणि महान औषधी आहे—
वाय्वंतरात्मा मंत्रास्थिरापस्फिक्सोमशोणितः। वेदस्कंधो हविर्गंधो हव्यकव्यातिवेगवान्
ज्याचा अंतरात्मा वायूसारखा आहे, मंत्र स्थिर आहेत, नितंब पाण्याचे आहेत, रक्त सोम आहे, खांदे वेद आहेत, सुगंध हविर्दानाचा आहे, आणि जो देव- पितरांसाठीच्या अर्पणात सर्वांपेक्षा वेगवान आहे—