किं कृतं तत्र युष्माभिः कोपो वाथ क्षमापि वा। यत्कृतं तत्र यद्दृष्टं यत्तवोक्तं मया त्विह
तुम्ही तिथे काय केलं? राग दाखवला का, की क्षमा केली? तिथे जे काही केलं, पाहिलं, किंवा बोललं, ते सगळं मला इथे सांग.
विस्तरेणेह सर्वाणि कर्माणि परमेष्ठिनः। श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण विधेर्यज्ञविधिं परं
इथे मला विस्तारानं त्या पितामहाचं सगळं कृत्य ऐकायचं आहे, आणि यज्ञविधीचं श्रेष्ठ स्वरूप पूर्णपणे जाणून घ्यायचं आहे.
कर्मणामानुपूर्व्यं च प्रारंभो होत्रमेव च। होतुर्भक्षो यथाऽचापि प्रथमा कस्य कारिता
कर्मांची क्रमवारी, त्याची सुरुवात, होतारी, होताराचं जे भाग आहे, आणि पहिलं अर्पण कोणासाठी केलं, हे सगळं सांग.
कथं च भगवान्विष्णुः साहाय्यं केन कीदृशं। अमरैर्वा कृतं यच्च तद्भवान्वक्तुमर्हति
भगवान विष्णूनं कसा, कोणाच्या मदतीनं, आणि कशा प्रकारे सहाय्य केलं, तसेच देवांनी काय केलं, हे सर्व तू सांग.
देवलोकं परित्यज्य कथं मर्त्यमुपागतः। गार्हपत्यं च विधिना अन्वाहार्यं च दक्षिणम्
त्यांनी देवांचं लोक सोडून मर्त्य लोकात कसे आले? गार्हपत्य, विधीनुसार अन्वाहार्य आणि दक्षिण अग्नी हे कसे होते, तेही सांग.
अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव तथा स्रुवम्। प्रोक्षणीयं स्रुचं चैव आवभृथ्यं तथैव च
आहवनीय अग्नी, वेदी, स्रुव, प्रोक्षणासाठीचं पात्र, स्रुच, आणि आवभृथ्य विधी हे सगळं कसं होतं, ते सांग.
अग्नींस्त्रींश्च यथा चक्रे हव्यभागवहान्हि वै। हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि
तीन अग्नी कसे तयार केले, जे खरंच हविर्भाग वाहणारे आहेत; देवांना अर्पण घेणारे, आणि पितरांना पिंड अर्पण मिळणारे कसे केले, हेही सांग.
भागार्थं यज्ञविधिना ये यज्ञा यज्ञकर्मणि। यूपान्समित्कुशं सोमं पवित्रं परिधीनपि
भागासाठी यज्ञविधीनुसार कोणते यज्ञ आणि यज्ञकर्म केले गेले, यूप, समिधा, कुश, सोम, पवित्र आणि परिधी कशा होत्या, हे सांग.
यज्ञियानि च द्रव्याणि यथा ब्रह्मा चकार ह। विबभ्राज पुरा यश्च पारमेष्ठ्येन कर्मणा
यज्ञासाठी लागणारी द्रव्यं ब्रह्म्यानं कशी तयार केली, आणि पूर्वी पितामहाच्या कर्मानं कोण तेजस्वी झाला, हेही सांग.
क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च। मुहूर्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरस्तथा
क्षण, निमिष, काष्ठ, कला, एकत्रित काळ, मुहूर्त, तिथी, महिना, दिवस आणि वर्ष, हे सर्व कसे आहेत, ते सांग.
ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं पुरा। आयुः क्षेत्राण्यपचयं लक्षणं रूपसौष्ठवम्
ऋतू, काळाचे संयोग, पूर्वीची त्रिविध प्रमाणं, आयुष्य, क्षेत्र, क्षय, चिन्हं आणि रूपाची सुंदरता, हे सर्व कसं आहे, ते सांग.
त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः। त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो वर्णास्त्रयो गुणाः
तीन वर्ण, तीन लोक, त्रैविद्य, तीन अग्नी, त्रैकालिक, तीन कर्म, तीन वर्ण, तीन गुण, हे सर्व कसे आहेत, ते सांग.
सृष्टा लोकाः पराः स्रष्ट्रा ये चान्येनल्पचेतसा। या गतिर्धर्मयुक्तानां या गतिः पापकर्मणां
सृष्टी केलेली लोकं, श्रेष्ठ स्रष्टे, आणि अल्पबुद्धी असलेले, धर्मयुक्तांची गती आणि पापकर्म करणाऱ्यांची गती, हे सर्व सांग.
चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता। चतुर्विद्यस्य यो वेत्ता चतुराश्रमसंश्रयः
चातुर्वर्ण्याचा उद्गम, त्याचा रक्षक, चार विद्यांचा जाणणारा, आणि चार आश्रमांमध्ये वास करणारा, हे सर्व सांग.
यः परं श्रूयते ज्योतिर्यः परं श्रूयते तपः। यः परं परतः प्राह परं यः परमात्मवान्
जो परम तेज म्हणतो, जो परम तप म्हणतो, जो परात्पर म्हणून ओळखला जातो, आणि जो परमात्मा आहे, तो कोण, ते सांग.
सेतुर्यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम्। वेद्यो यो वेदविदुषां यः प्रभुः प्रभवात्मनाम्
जो सर्व लोकांचा पूल आहे, पवित्र कर्म करणाऱ्यांत पवित्र आहे, वेद जाणणाऱ्यांना जाणण्यासारखा आहे, आणि प्रभुत्व असणाऱ्यांचा स्वामी आहे, तो कोण, ते सांग.
असुभूतश्च भूतानामग्निभूतोग्निवर्चसाम्। मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम्
जो भूतांमध्ये अभूत आहे, अग्निवंतांमध्ये अग्नी आहे, माणसांमध्ये मन आहे, आणि तपस्वींमध्ये तप आहे, तो कोण, ते सांग.
विनयो नयवृत्तीनां तेजस्तेजस्विनामपि। इत्येतत्सर्वमखिलान्सृजन्लोकपितामहः
नयाचं पालन करणाऱ्यांमध्ये विनय, तेजस्वींमध्ये तेज, हे सर्व सृष्टीचे पितामह, जगाचा पिता, यांनी निर्माण केलं.
यज्ञाद्गतिं कामन्वैच्छत्कथं यज्ञे मतिः कृता। एष मे संशयो ब्रह्मन्नेष मे संशयः परः
त्याने यज्ञाचे फळ कसे मिळवायचे हे कसे शोधले, आणि त्याची बुद्धी यज्ञाकडे कशी वळली? हे मला समजत नाही, हेच माझे मोठे शंका आहे, हे ब्राह्मण.
आश्चर्यः परमो ब्रह्मा देवैर्दैत्यैश्च पठ्यते। कर्मणाश्चर्यभूतोपि तत्त्वतः स इहोच्यते
परम ब्रह्म हे खरोखर अद्भुत आहे, देव आणि दैत्य दोघेही त्याचे गुणगान करतात. त्याची कृत्येही आश्चर्यकारक आहेत, आणि येथे त्याचे खरे स्वरूप सांगितले आहे.
पुलस्त्य उवाच। प्रश्नभारो महानेष त्वयोक्तो ब्रह्मणश्च यः। यथाशक्ति तु वक्ष्यामि श्रूयतां तत्परं यशः
पुलस्त्य म्हणाले: तू फार मोठा आणि गंभीर प्रश्न विचारला आहेस, जो ब्रह्माशी संबंधित आहे. मी माझ्या क्षमतेनुसार ते सांगतो, हे गौरवशाली चरित्र ऐक.
सहस्रास्यं सहस्राक्षं सहस्रचरणं च यम्। सहस्रश्रवणं चैव सहस्रकरमव्ययम्
ज्याबद्दल तू विचारतोस, त्याचे हजार तोंडे, हजार डोळे, हजार पाय, हजार कान आणि हजार हात आहेत, तो कधीही नाश न होणारा आहे.
सहस्रजिह्वं साहस्रं सहस्रपरमं प्रभुं। सहस्रदं सहस्रादिं सहस्रभुजमव्ययम्
त्याच्या हजार जिह्वा आहेत, त्याच्यात हजारो शक्ती आहेत, तो हजारो लोकांचा स्वामी आहे, हजारो देणारा, हजारोचा मूळ आणि हजार हातांनी युक्त असा अविनाशी आहे.
हवनं सवनं चैव हव्यं होतारमेव च। पात्राणि च पवित्राणि वेदीं दीक्षां चरुं स्रुवम्
तोच हवि आहे, तोच सवन आहे, तोच होमाचा पदार्थ आहे, तोच घृत ओतणारा पुरोहित आहे, तोच पात्रे, शुद्ध करणारे, वेदी, दीक्षा, चरू आणि स्रुव आहे.
स्रुक्सोममवभृच्चैव प्रोक्षणीं दक्षिणा धनम्। अद्ध्वर्युं सामगं विप्रं सदस्यान्सदनं सदः
तोच स्रुक, सोम, अवभृथ स्नान, प्रक्षाळणारे पात्र, दक्षिणा, धन, अध्वर्यु, सामग गायक, विद्वान ब्राह्मण, सहाय्यक, सभागृह आणि यज्ञशाळा आहे.
यूपं समित्कुशं दर्वी चमसोलूखलानि च। प्राग्वंशं यज्ञभूमिं च होतारं बन्धनं च यत्
तोच यूप, समिधा, कुश, दर्वी, चमस, उखळ, पूर्वेकडील कुंपण, यज्ञभूमी, होम करणारा आणि बांधण्यासाठी लागणारी सर्व वस्तू आहे.
ह्रस्वान्यतिप्रमाणानि प्रमाणस्थावराणि च। प्रायश्चित्तानि वाजाश्च स्थंडिलानि कुशास्तथा
तोच लहान आणि फार मोठ्या प्रमाणाच्या वस्तू, प्रमाणाची स्थिर मापे, प्रायश्चित्ते, घोडे, स्थंडिल आणि कुशही आहे.
मंत्रं यज्ञं च हवनं वह्निभागं भवं च यं। अग्रेभुजं होमभुजं शुभार्चिषमुदायुधं
तोच मंत्र, यज्ञ, हवि, अग्नीचा भाग, सृष्टीचा आधार, प्रथम घेणारा, होमाचा आस्वाद करणारा, शुभ ज्वाळांचा आणि शस्त्रधारी आहे.
आहुर्वेदविदो विप्रा यो यज्ञः शाश्वतः प्रभुः। यां पृच्छसि महाराज पुण्यां दिव्यामिमां कथां
वेद जाणणारे ब्राह्मण म्हणतात की, हा शाश्वत प्रभूच यज्ञ आहे. हेच पुण्य आणि दिव्य चरित्र, राजन, तू विचारले आहेस.
यदर्थं भगवान्ब्रह्मा भूमौ यज्ञमथाकरोत्। हितार्थं सुरमर्त्यानां लोकानां प्रभवाय च
यासाठी भगवंत ब्रह्मदेवाने पृथ्वीवर यज्ञ केला, देव आणि माणसांच्या कल्याणासाठी आणि सर्व लोकांच्या समृद्धीसाठी.