अरोषमोहः समलोष्टकांचनः प्रहीणशोको गतसंधिविग्रहः। अपेतनिंदास्तुतिरप्रियाप्रियश्चरन्नुदासीनवदेव भिक्षुः
जो राग आणि मोहापासून मुक्त आहे, माती आणि सोन्याला सारखेच मानतो, शोकमुक्त आहे, वाद किंवा मैत्री नाही, निंदा-स्तुतीपासून दूर, प्रिय-अप्रियात सम, असा भिक्षुक साक्षीसारखा उदासीनपणे वावरतो.
भीष्म उवाच। यदेतत्कथितं ब्रह्मंस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्। कमलस्याभिपातेन तीर्थं जातं धरातले
भीष्म म्हणाला: ब्राह्मणांनो, तुम्ही सांगितलेले हे तीर्थाचे श्रेष्ठ माहात्म्य, कमळ पडल्याने पृथ्वीवर निर्माण झालेले तीर्थ—
तत्रस्थेन भगवता विष्णुना शंकरेण च। यत्कृतं मुनिशार्दूल तत्सर्वं परिकीर्त्तय
मुनिश्रेष्ठा, त्या ठिकाणी भगवान विष्णू आणि शंकर यांनी जे काही केले, ते सर्व तपशीलवार सांग.
कथं यज्ञो हि देवेन विभुना तत्र कारितः। के सदस्या ऋत्विजश्च ब्राह्मणाः के समागताः
त्या ठिकाणी देवतेच्या स्वरूपातील प्रभूंनी यज्ञ कसा केला? त्या यज्ञासाठी कोण ब्राह्मण, ऋत्विज आणि सभासद म्हणून जमले होते?
के भागास्तस्य यज्ञस्य किं द्रव्यं का चदक्षिणा। का वेदी किं प्रमाणं च कृतं तत्र विरंचिना
त्या यज्ञात कोणते भाग होते, कोणती सामग्री वापरली गेली, दक्षिणा काय होती? त्या वेळी विरिंचिने वेदी कशी आणि किती मोठी बांधली?
यो याज्यः सर्वदेवानां वेदैः सर्वत्र पठ्यते। कं च काममभिध्यायन्वेधा यज्ञं चकार ह
सर्व देवतांसाठी वेदांत ज्या यजमानाचे स्तवन होते, तो यज्ञाचा मुख्य लाभार्थी कोण होता? आणि वेधाने कोणती इच्छा मनाशी धरून यज्ञ केला?
यथासौ देवदेवेशो ह्यजरश्चामरश्च ह। तथा चैवाक्षयः स्वर्गस्तस्य देवस्य दृश्यते
जसा तो देवांचा देव अमर आणि वृद्धत्वरहित आहे, तसाच त्याचे स्वर्गही अक्षय आणि नाशरहित आहे.
अन्येषां चैव देवानां दत्तः स्वर्गो महात्मना। अग्निहोत्रार्थमुत्पन्ना वेदा ओषधयस्तथा
इतर देवतांसाठीही त्या महात्म्याने स्वर्ग दिला; अग्निहोत्रासाठी वेद आणि औषधीही निर्माण झाल्या.
ये चान्ये पशवो भूमौ सर्वे ते यज्ञकारणात्। सृष्टा भगवतानेन इत्येषा वैदिकी श्रुतिः
या पृथ्वीवर इतर सर्व जनावरेही भगवंताने यज्ञासाठीच निर्माण केली; हीच वैदिक परंपरा आहे.
तदत्र कौतुकं मह्यं श्रुत्वेदं तव भाषितम्। यं काममधिकृत्यैकं यत्फलं यां च भावनां
तू सांगितल्याप्रमाणे, कोणती इच्छा धरली गेली, कोणते फळ अपेक्षित होते आणि कोणती भावना होती, हे सर्व मी तुझ्याकडून ऐकण्यास उत्सुक आहे.
कृतश्चानेन वै यज्ञः सर्वं शंसितुमर्हसि। शतरूपा च या नारी सावित्री सा त्विहोच्यते
त्यांनी जो यज्ञ केला, तो सर्व तू सविस्तर सांग. आणि शतरूपा नावाची स्त्री येथे सावित्री म्हणून ओळखली जाते.
भार्या सा ब्रह्मणः प्रोक्ताः ऋषीणां जननी च सा। पुलस्त्याद्यान्मुनीन्सप्त दक्षाद्यांस्तु प्रजापतीन्
ती ब्रह्माची पत्नी आणि ऋषींची जननी म्हणून ओळखली जाते; तिने पुलस्त्यादी सात ऋषी आणि दक्षादी प्रजापतींना जन्म दिला.
स्वायंभुवादींश्च मनून्सावित्री समजीजनत्। धर्मपत्नीं तु तां ब्रह्मा पुत्रिणीं ब्रह्मणः प्रियः
सावित्रीने स्वयंभुवादी मनूंनाही जन्म दिला; ब्रह्मदेवाने तिला आपली धर्मपत्नी आणि प्रिय पुत्रजननी म्हणून स्वीकारले.
पतिव्रतां महाभागां सुव्रतां चारुहासिनीं। कथं सतीं परित्यज्य भार्यामन्यामविंदत
पतीव्रता, महाभाग्यवती, उत्तम व्रतांची आणि सुंदर हास्य असलेल्या पत्नीला सोडून ब्रह्मदेवाने दुसरी पत्नी कशी शोधली?
किं नाम्नी किं समाचारा कस्य सा तनया विभोः। क्व सा दृष्टा हि देवेन केन चास्य प्रदर्शिता
तिचे नाव काय, तिचे गुणधर्म कसे, ती कोणाची कन्या आहे? त्या देवीला देवाने कुठे पाहिले आणि तिला कोण दाखवले?
किं रूपा सा तु देवेशी दृष्टा चित्तविमोहिनी। यां तु दृष्ट्वा स देवेशः कामस्य वशमेयिवान्
ती देवी कशी दिसते, जी मनाला मोहून टाकणारी आहे, जिला पाहून देवांचा देव कामाच्या वश झाला?
वर्णतो रूपतश्चैव सावित्र्यास्त्वधिका मुने। या मोहितवती देवं सर्वलोकेश्वरं विभुम्
मुनी, रंगरूपात ती सावित्रीपेक्षा श्रेष्ठ आहे; तिने सर्व लोकांचा स्वामी असलेल्या देवालाही मोहून टाकले.
यथा गृहीतवान्देवो नारीं तां लोकसुंदरीं। यथा प्रवृत्तो यज्ञोसौ तथा सर्वं प्रकीर्तय
त्या लोकसुंदरी स्त्रीला देवाने कसा वश केले आणि त्यानंतर यज्ञ कसा सुरू झाला, हे सर्व सविस्तर सांग.
तां दृष्ट्वा ब्रह्मणः पार्श्वे सावित्री किं चकार ह। सावित्र्यां तु तदा ब्रह्मा कां तु वृत्तिमवर्त्तत
ती ब्रह्मदेवाजवळ असताना सावित्रीने काय केले? आणि त्या वेळी ब्रह्मदेवाने सावित्रीशी कसा वागणूक दिली?
सन्निधौ कानि वाक्यानि सावित्री ब्रह्मणा तदा। उक्ताप्युक्तवती भूयः सर्वं शंसितुमर्हसि
त्या वेळी सावित्रीने ब्रह्मदेवाच्या उपस्थितीत कोणती वचने बोलली? तिने काही बोलले असो वा नसो, सर्व काही तू सांग.
किं कृतं तत्र युष्माभिः कोपो वाथ क्षमापि वा। यत्कृतं तत्र यद्दृष्टं यत्तवोक्तं मया त्विह
तुम्ही तिथे काय केलं? राग दाखवला का, की क्षमा केली? तिथे जे काही केलं, पाहिलं, किंवा बोललं, ते सगळं मला इथे सांग.
विस्तरेणेह सर्वाणि कर्माणि परमेष्ठिनः। श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण विधेर्यज्ञविधिं परं
इथे मला विस्तारानं त्या पितामहाचं सगळं कृत्य ऐकायचं आहे, आणि यज्ञविधीचं श्रेष्ठ स्वरूप पूर्णपणे जाणून घ्यायचं आहे.
कर्मणामानुपूर्व्यं च प्रारंभो होत्रमेव च। होतुर्भक्षो यथाऽचापि प्रथमा कस्य कारिता
कर्मांची क्रमवारी, त्याची सुरुवात, होतारी, होताराचं जे भाग आहे, आणि पहिलं अर्पण कोणासाठी केलं, हे सगळं सांग.
कथं च भगवान्विष्णुः साहाय्यं केन कीदृशं। अमरैर्वा कृतं यच्च तद्भवान्वक्तुमर्हति
भगवान विष्णूनं कसा, कोणाच्या मदतीनं, आणि कशा प्रकारे सहाय्य केलं, तसेच देवांनी काय केलं, हे सर्व तू सांग.
देवलोकं परित्यज्य कथं मर्त्यमुपागतः। गार्हपत्यं च विधिना अन्वाहार्यं च दक्षिणम्
त्यांनी देवांचं लोक सोडून मर्त्य लोकात कसे आले? गार्हपत्य, विधीनुसार अन्वाहार्य आणि दक्षिण अग्नी हे कसे होते, तेही सांग.
अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव तथा स्रुवम्। प्रोक्षणीयं स्रुचं चैव आवभृथ्यं तथैव च
आहवनीय अग्नी, वेदी, स्रुव, प्रोक्षणासाठीचं पात्र, स्रुच, आणि आवभृथ्य विधी हे सगळं कसं होतं, ते सांग.
अग्नींस्त्रींश्च यथा चक्रे हव्यभागवहान्हि वै। हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि
तीन अग्नी कसे तयार केले, जे खरंच हविर्भाग वाहणारे आहेत; देवांना अर्पण घेणारे, आणि पितरांना पिंड अर्पण मिळणारे कसे केले, हेही सांग.
भागार्थं यज्ञविधिना ये यज्ञा यज्ञकर्मणि। यूपान्समित्कुशं सोमं पवित्रं परिधीनपि
भागासाठी यज्ञविधीनुसार कोणते यज्ञ आणि यज्ञकर्म केले गेले, यूप, समिधा, कुश, सोम, पवित्र आणि परिधी कशा होत्या, हे सांग.
यज्ञियानि च द्रव्याणि यथा ब्रह्मा चकार ह। विबभ्राज पुरा यश्च पारमेष्ठ्येन कर्मणा
यज्ञासाठी लागणारी द्रव्यं ब्रह्म्यानं कशी तयार केली, आणि पूर्वी पितामहाच्या कर्मानं कोण तेजस्वी झाला, हेही सांग.
क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च। मुहूर्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरस्तथा
क्षण, निमिष, काष्ठ, कला, एकत्रित काळ, मुहूर्त, तिथी, महिना, दिवस आणि वर्ष, हे सर्व कसे आहेत, ते सांग.