दानं हि भूताभयदक्षिणायाः सर्वाणि दानान्यधितिष्ठतीह। तीक्ष्णे तनुं यः प्रथमं जुहोति सोनंतमाप्नोत्यभयं प्रजाभ्यः
खरंतर, जीवांना निर्भयता देणे हेच सर्वांत मोठे दान आहे; सर्व दानांमध्ये ते श्रेष्ठ आहे. जो स्वतःचे शरीर प्रथम अर्पण करतो, तो सर्व प्राण्यांसाठी अखंड निर्भयता मिळवतो.
उत्तानमास्येन हविर्जुहोति अनंतमाप्नोत्यभितः प्रतिष्ठाम्। तस्यांगसंगादभिनिष्कृतं च वैश्वानरं सर्वमिदं प्रपेदे
जो वरच्या दिशेने तोंड करून हवि अर्पण करतो, तो अखंड आणि स्थिर स्थिती प्राप्त करतो. त्याच्या शरीराच्या संबंधाने सर्व जग वैश्वानर अग्नीला मिळते.
प्रादेशमात्रं हृदभिस्रुतं यत्तस्मिन्प्राणेनात्मयाजी जुहोति। तस्याग्निहोत्रे हुतमात्मसंस्थं सर्वेषु लोकेषु सदैव तेषु
जो अंगठ्याएवढ्या हृदयात, प्राणाच्या साहाय्याने, स्वतःला यज्ञ म्हणून अर्पण करतो, त्याच्या अग्निहोत्रातील हवि नेहमी त्याच्यात आणि सर्व जगात वास करते.
देवं विधातुं त्रिवृतं सुवर्णं ये वै विदुस्तं परमार्थभूतम्। ते सर्वभूतेषु महीयमाना देवाः समर्था अमृतं व्रजंति
जे देव, सृष्टीकर्ता, त्रैगुण्ययुक्त, सुवर्णमय आणि परमार्थस्वरूप याला ओळखतात, ते सर्व जीवांमध्ये पूज्य असतात आणि देवता म्हणून अमरत्व प्राप्त करतात.
वेदांश्च वेद्यं च विधिं च कृत्स्नमथो निरुक्तं परमार्थतां च। सर्वं शरीरात्मनि यः प्रवेद तस्याभिसर्वे प्रचरंति नित्यम्
जो सर्व वेद, जाणण्यासारखे, सर्व विधी, निरुक्त आणि परमार्थ जाणतो आणि हे सर्व शरीररूपी आत्म्यात पाहतो, त्याच्यासाठी सर्व देवता नेहमी त्याच्या इच्छेप्रमाणे वावरतात.
भूमावसक्तं दिवि चाप्रमेयं हिरण्मयं तं च समंडलांते। प्रदक्षिणं दक्षिणमंतरिक्षे यो वेदनाप्यात्मनि दीप्तरश्मिः
जो पृथ्वीवर स्थिर, आकाशात अमाप, सुवर्णमय, मंडलाच्या शेवटी, दक्षिण दिशेने फिरणारे आणि ज्याच्या आत तेजस्वी किरण आहेत, हे जाणतो—
आवर्तमानं च विवर्तमानं षण्नेमि यद्द्वादशारं त्रिपर्व। यस्येदमास्यं परिपाति विश्वं तत्कालचक्रं निहितं गुहायाम्
जे फिरते आणि बदलते, सहा आरे, बारा कडा, तीन सांधे असलेले, ज्याचे तोंड संपूर्ण विश्वाचे रक्षण करते, ते काळचक्र गुहेत ठेवलेले आहे.
यतः प्रसादं जगतः शरीरं सर्वांश्च लोकानधिगच्छतीह। तस्मिन्हि संतर्पयतीह देवान्स वै विमुक्तो भवतीह नित्यम्
ज्याच्या कृपेने जगाचे शरीर आणि सर्व लोक मिळतात, जो त्या ठिकाणी देवतांना तृप्त करतो, तो इथे नेहमी मुक्त होतो.
तेजोमयो नित्यमतः पुराणो लोके भवत्यर्थभयादुपैति। भूतानि यस्मान्नभयं व्रजंति भूतेभ्यो यो नो द्विजते कदाचित्
जो तेजस्वी, शाश्वत, प्राचीन आहे आणि ज्याच्या भीतीने जग चालते; ज्याच्यामुळे जीवांना भीती वाटत नाही आणि जो कधीच कुणाला भीती देत नाही—
अगर्हणीयो न च गर्हतेन्यान्स वै विप्रः प्रवरं स्वात्मनीक्षेत्। विनीतमोहोप्यपनीतकल्मषो न चेह नामुत्र च योर्थमृच्छति
जो न कधी निंदा करतो, न इतरांची निंदा करतो, असा ब्राह्मण श्रेष्ठ आत्मा पाहावा; ज्याचे मोह आणि पाप नाही, तो इथे किंवा पुढे कधीच काही मिळवण्याचा प्रयत्न करत नाही.
अरोषमोहः समलोष्टकांचनः प्रहीणशोको गतसंधिविग्रहः। अपेतनिंदास्तुतिरप्रियाप्रियश्चरन्नुदासीनवदेव भिक्षुः
जो राग आणि मोहापासून मुक्त आहे, माती आणि सोन्याला सारखेच मानतो, शोकमुक्त आहे, वाद किंवा मैत्री नाही, निंदा-स्तुतीपासून दूर, प्रिय-अप्रियात सम, असा भिक्षुक साक्षीसारखा उदासीनपणे वावरतो.
भीष्म उवाच। यदेतत्कथितं ब्रह्मंस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्। कमलस्याभिपातेन तीर्थं जातं धरातले
भीष्म म्हणाला: ब्राह्मणांनो, तुम्ही सांगितलेले हे तीर्थाचे श्रेष्ठ माहात्म्य, कमळ पडल्याने पृथ्वीवर निर्माण झालेले तीर्थ—
तत्रस्थेन भगवता विष्णुना शंकरेण च। यत्कृतं मुनिशार्दूल तत्सर्वं परिकीर्त्तय
मुनिश्रेष्ठा, त्या ठिकाणी भगवान विष्णू आणि शंकर यांनी जे काही केले, ते सर्व तपशीलवार सांग.
कथं यज्ञो हि देवेन विभुना तत्र कारितः। के सदस्या ऋत्विजश्च ब्राह्मणाः के समागताः
त्या ठिकाणी देवतेच्या स्वरूपातील प्रभूंनी यज्ञ कसा केला? त्या यज्ञासाठी कोण ब्राह्मण, ऋत्विज आणि सभासद म्हणून जमले होते?
के भागास्तस्य यज्ञस्य किं द्रव्यं का चदक्षिणा। का वेदी किं प्रमाणं च कृतं तत्र विरंचिना
त्या यज्ञात कोणते भाग होते, कोणती सामग्री वापरली गेली, दक्षिणा काय होती? त्या वेळी विरिंचिने वेदी कशी आणि किती मोठी बांधली?
यो याज्यः सर्वदेवानां वेदैः सर्वत्र पठ्यते। कं च काममभिध्यायन्वेधा यज्ञं चकार ह
सर्व देवतांसाठी वेदांत ज्या यजमानाचे स्तवन होते, तो यज्ञाचा मुख्य लाभार्थी कोण होता? आणि वेधाने कोणती इच्छा मनाशी धरून यज्ञ केला?
यथासौ देवदेवेशो ह्यजरश्चामरश्च ह। तथा चैवाक्षयः स्वर्गस्तस्य देवस्य दृश्यते
जसा तो देवांचा देव अमर आणि वृद्धत्वरहित आहे, तसाच त्याचे स्वर्गही अक्षय आणि नाशरहित आहे.
अन्येषां चैव देवानां दत्तः स्वर्गो महात्मना। अग्निहोत्रार्थमुत्पन्ना वेदा ओषधयस्तथा
इतर देवतांसाठीही त्या महात्म्याने स्वर्ग दिला; अग्निहोत्रासाठी वेद आणि औषधीही निर्माण झाल्या.
ये चान्ये पशवो भूमौ सर्वे ते यज्ञकारणात्। सृष्टा भगवतानेन इत्येषा वैदिकी श्रुतिः
या पृथ्वीवर इतर सर्व जनावरेही भगवंताने यज्ञासाठीच निर्माण केली; हीच वैदिक परंपरा आहे.
तदत्र कौतुकं मह्यं श्रुत्वेदं तव भाषितम्। यं काममधिकृत्यैकं यत्फलं यां च भावनां
तू सांगितल्याप्रमाणे, कोणती इच्छा धरली गेली, कोणते फळ अपेक्षित होते आणि कोणती भावना होती, हे सर्व मी तुझ्याकडून ऐकण्यास उत्सुक आहे.
कृतश्चानेन वै यज्ञः सर्वं शंसितुमर्हसि। शतरूपा च या नारी सावित्री सा त्विहोच्यते
त्यांनी जो यज्ञ केला, तो सर्व तू सविस्तर सांग. आणि शतरूपा नावाची स्त्री येथे सावित्री म्हणून ओळखली जाते.
भार्या सा ब्रह्मणः प्रोक्ताः ऋषीणां जननी च सा। पुलस्त्याद्यान्मुनीन्सप्त दक्षाद्यांस्तु प्रजापतीन्
ती ब्रह्माची पत्नी आणि ऋषींची जननी म्हणून ओळखली जाते; तिने पुलस्त्यादी सात ऋषी आणि दक्षादी प्रजापतींना जन्म दिला.
स्वायंभुवादींश्च मनून्सावित्री समजीजनत्। धर्मपत्नीं तु तां ब्रह्मा पुत्रिणीं ब्रह्मणः प्रियः
सावित्रीने स्वयंभुवादी मनूंनाही जन्म दिला; ब्रह्मदेवाने तिला आपली धर्मपत्नी आणि प्रिय पुत्रजननी म्हणून स्वीकारले.
पतिव्रतां महाभागां सुव्रतां चारुहासिनीं। कथं सतीं परित्यज्य भार्यामन्यामविंदत
पतीव्रता, महाभाग्यवती, उत्तम व्रतांची आणि सुंदर हास्य असलेल्या पत्नीला सोडून ब्रह्मदेवाने दुसरी पत्नी कशी शोधली?
किं नाम्नी किं समाचारा कस्य सा तनया विभोः। क्व सा दृष्टा हि देवेन केन चास्य प्रदर्शिता
तिचे नाव काय, तिचे गुणधर्म कसे, ती कोणाची कन्या आहे? त्या देवीला देवाने कुठे पाहिले आणि तिला कोण दाखवले?
किं रूपा सा तु देवेशी दृष्टा चित्तविमोहिनी। यां तु दृष्ट्वा स देवेशः कामस्य वशमेयिवान्
ती देवी कशी दिसते, जी मनाला मोहून टाकणारी आहे, जिला पाहून देवांचा देव कामाच्या वश झाला?
वर्णतो रूपतश्चैव सावित्र्यास्त्वधिका मुने। या मोहितवती देवं सर्वलोकेश्वरं विभुम्
मुनी, रंगरूपात ती सावित्रीपेक्षा श्रेष्ठ आहे; तिने सर्व लोकांचा स्वामी असलेल्या देवालाही मोहून टाकले.
यथा गृहीतवान्देवो नारीं तां लोकसुंदरीं। यथा प्रवृत्तो यज्ञोसौ तथा सर्वं प्रकीर्तय
त्या लोकसुंदरी स्त्रीला देवाने कसा वश केले आणि त्यानंतर यज्ञ कसा सुरू झाला, हे सर्व सविस्तर सांग.
तां दृष्ट्वा ब्रह्मणः पार्श्वे सावित्री किं चकार ह। सावित्र्यां तु तदा ब्रह्मा कां तु वृत्तिमवर्त्तत
ती ब्रह्मदेवाजवळ असताना सावित्रीने काय केले? आणि त्या वेळी ब्रह्मदेवाने सावित्रीशी कसा वागणूक दिली?
सन्निधौ कानि वाक्यानि सावित्री ब्रह्मणा तदा। उक्ताप्युक्तवती भूयः सर्वं शंसितुमर्हसि
त्या वेळी सावित्रीने ब्रह्मदेवाच्या उपस्थितीत कोणती वचने बोलली? तिने काही बोलले असो वा नसो, सर्व काही तू सांग.