प्राप्नुयाद्येन वा यच्च तत्प्राश्नीयादकुत्सयन्। केशलोमनखान्न्यस्येद्वानप्रस्थाश्रमे रतः
जे काही मिळेल किंवा मिळवता येईल, ते तुच्छ न मानता ग्रहण करावे. वनप्रस्थ आश्रमात रमणारा केस, अंगावरील केस आणि नखं काढून टाकतो.
आश्रमादाश्रमं सद्यः पूतो गच्छति कर्मभिः। अभयं सर्वभूतेभ्यो यो दत्वा प्रव्रजेद्द्विजः
एक आश्रम सोडून दुसऱ्यात जाताना, कर्माने शुद्ध झाल्यावर, जो द्विज सर्व प्राण्यांना निर्भयता देतो आणि संन्यास घेतो, तो मुक्तीला पोहोचतो.
लोकास्तेजोमयास्तस्य प्रेत्य चानंत्यमश्नुते। सुशीलवृत्तो व्यपनीतकल्मषो न चेह नामुत्र चरन्तुमीहते
त्याचे लोक तेजाने उजळलेले असतात आणि मृत्यूनंतर तो अनंताला पोहोचतो. उत्तम आचार आणि पापरहित झाल्याने, तो ना येथे ना पुढे काही करण्याची इच्छा धरत नाही.
अरोषमोहो गतसंधिविग्रहः स चेदुदासीनवदात्मचिंतया। यमेषु चैवान्यगतेषु न व्यथः स्वशास्त्रशून्यो हृदिनात्मविभ्रमः
राग आणि मोह नसलेला, सर्व वाद सोडून, उदासीनपणे आत्मचिंतन करणारा, मित्र किंवा शत्रूंमध्ये कधीही दुःखी होत नाही, आणि शास्त्र नसले तरी त्याचे मन विचलित होत नाही.
भवेद्यथेष्टागतिरात्मयाजिनी निस्संशये धर्मपरे जितेन्द्रिये। अतःपरं श्रेष्ठमतीवसद्गुणैरधिष्ठितं त्रीनतिवर्त्य चाश्रमान्
आत्मयाजी जो धर्मनिष्ठ आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारा आहे, तो नक्कीच हवी ती अवस्था प्राप्त करतो. त्यानंतर, श्रेष्ठ गुणांनी युक्त होऊन, तो तीनही आश्रमांवर मात करतो.
चतुर्थमुक्तं परमाश्रमं शृणु प्रकीर्त्यमानं परमं परायणम्। प्राप्य संस्कारमेताभ्यामाश्रमाभ्यां ततः परम्
चौथा, सर्वोच्च आश्रम सांगितला आहे; तो कसा आहे ते ऐक. मागील दोन आश्रमांचे संस्कार प्राप्त करून मग हा सर्वोच्च आश्रम मिळतो.
यत्कार्यं परमात्मार्थं तत्त्वमेकमनाः शृणु। काषायं धारयित्वा तु श्रेणीस्थानेषु च त्रिषु
आता एकचित्ताने ऐक, परमात्म्यासाठी जे कर्तव्य आहे ते खरे कसे करावे. भगवे वस्त्र परिधान करून, त्याने संन्यासाच्या तीन अवस्थांमध्ये राहावे.
यो व्रजेच्च परं स्थानं पारिव्राज्यमनुत्तमम्। तद्भावनेन संन्यस्य वर्तनं श्रूयतां तथा
जो श्रेष्ठ असा संन्यासाचा मार्ग घेतो, मनात त्याची भावना ठेवून सर्व व्यवहार सोडतो, त्याच्या जीवनशैलीबद्दलही ऐक.
एक एव चरेद्धर्मं सिध्यर्थमसहायवान्। एकश्चरति यः पश्यन्न जहाति न हीयते
एकट्याने, कोणाच्याही मदतीशिवाय, तो धर्माचं पालन करावा, सिद्धीसाठी. जो एकटा फिरतो आणि योग्य पाहतो, तो कधीही मार्ग सोडत नाही, कमी पडत नाही.
अनग्निरनिकेतस्तु ग्रामं भिक्षार्थमाश्रयेत्। अश्वस्तनविधानः स्यान्मुनिर्भावसमन्वितः
जो मुनि अग्नी किंवा घर न ठेवता, भिक्षेसाठी गावात जातो, तो पलंगाची व्यवस्था करत नाही आणि त्याच्या मनात नेहमी मुनिसदृश भाव असावा.
लघ्वाशी नियताहारः सकृदन्नं निषेवयेत्। कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता
तो कमी खातो, आहार मर्यादित ठेवतो, दिवसातून एकदाच जेवतो. त्याच्याकडे फक्त एक भिक्षापात्र, झाडांची मुळे, फाटके वस्त्र आणि एकटेपणाच असतो.
उपेक्षा सर्वभूतानामेतावद्भिक्षु लक्षणम्। यस्मिन्वाचः प्रविशंति कूपे प्राप्ता मृता इव
सर्व प्राण्यांबद्दल तटस्थता — हेच भिक्षुचं लक्षण आहे. ज्या व्यक्तीत शब्द जाऊन विहीरमध्ये पडल्यासारखे, मरण पावल्यासारखे होतात.
न वक्तारं पुनर्यांति स कैवल्याश्रमे वसेत्। नैव पश्येन्न शृणुयादवाच्यं जातु कस्यचित्
शब्द पुन्हा बोलणाऱ्याकडे परत येत नाहीत — तो मुक्तीच्या आश्रमात राहावा. कोणाकडूनही अनुचित काही न पाहावे किंवा ऐकू नये.
ब्राह्मणानां विशेषेण नैतद्भूयात्कथंचन। यद्ब्राह्मणस्यानुकूलं तदेव सततं वदेत्
विशेषतः ब्राह्मणांमध्ये असं कधीच घडू नये. ब्राह्मणाला जे योग्य वाटतं, तेच नेहमी बोलावं.
तूष्णीमासीत निंदायां कुर्वन्भैषज्यमात्मनः। येन पूर्णमिवाकाशं भवत्येकेन सर्वदा
कोणी निंदा केली तर तो शांत बसावा, स्वतःवर उपाय करावा. ज्याच्यामुळे आकाश नेहमी एकट्यानेही पूर्ण वाटतं.
शून्यं येन समाकीर्णं तं देवा ब्राह्मणं विदुः
जो रिकामं असलेलंही भरून टाकतो, त्याला देव ब्राह्मण म्हणून ओळखतात.
येनकेन चिदाछिन्नो येनकेन चिदाशितः। यत्र क्वचन शायी च तं देवा ब्राह्मणं विदुः
ज्याला कोणीही दुखावलं, कोणीही जे दिलं ते खातो, कुठेही झोपतो — त्याला देव ब्राह्मण मानतात.
अहेरिव जनाद्भीतः सुहृदो नरकादिव। कृपणादिव नारीभ्यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः
जो सापासारखा लोकांना भीती वाटतो, मित्रासारखा नरकासारखा टाळला जातो, दीनासारखा स्त्रियांकडून वगळला जातो — त्याला देव ब्राह्मण मानतात.
न हृष्येत विषीदेत मानितो मानितस्तथा। सर्वभूतेष्वभयदस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः
तो न आनंदित होतो, न दुःखी होतो, सन्मान मिळो वा न मिळो. जो सर्व प्राण्यांना निर्भयता देतो, त्याला देव ब्राह्मण मानतात.
नाभिनंदेत मरणं नाभिनंदेत जीवितम्। कालमेव निरीक्षेत निर्देशं कृषको यथा
तो मृत्यूत आनंद मानत नाही, जीवनातही नाही. तो फक्त काळाकडे पाहतो, जसा शेतकरी योग्य ऋतूची वाट पाहतो.
अनभ्याहतचित्तश्च दांतश्चाहतधीस्तथा। विमुक्तः सर्वपापेभ्यो नरो गच्छेत्ततो दिवम्
ज्याचं मन अढळ आहे, इंद्रिये संयमित आहेत, बुद्धी स्थिर आहे आणि सर्व पापांपासून मुक्त आहे, असा मनुष्य स्वर्गाला जातो.
अभयं सर्वभूतेभ्यो भूतानामभयं यतः। तस्य देहविमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन
जो सर्व प्राण्यांना निर्भयता देतो आणि ज्याच्यामुळे कोणीही घाबरत नाही, त्याचा देह सोडल्यावर त्याला कुठूनही भीती राहत नाही.
यथा नागपदेऽन्यानि पदानि पदगामिनाम्। सर्वाण्येवावलीयंते तथा ज्ञानानि चेतसि
जसं हत्तीच्या पावलात सर्व प्राण्यांची पावलं सामावतात, तसं सर्व ज्ञान मनात एकत्र येतं.
एवं सर्वमहिंसायां धर्मोऽर्थश्च महीयते। मृतः स नित्यं भवति यो हिंसां प्रतिपद्यते
अहिंसेमध्येच सर्व धर्म आणि अर्थ श्रेष्ठ ठरतात. पण जो हिंसेचा मार्ग घेतो, तो जिवंत असूनही मृतच असतो.
अहिंसकस्ततः सम्यग्धृतिमान्नियतेंद्रियः। शरण्यस्सर्वभूतानां गतिमाप्नोत्यनुत्तमाम्
जो माणूस अहिंसक, स्थिर, संयमी आणि सर्व जीवांचा आधार असतो, तो श्रेष्ठ अवस्था प्राप्त करतो.
एवं प्रज्ञानतृप्तस्य निर्भयस्य मनीषिणः। न मृत्युरधिकोभावः सोमृतत्वं च गच्छति
ज्याच्या मनात ज्ञानाची तृप्ती आहे, जो निर्भय आणि बुद्धिमान आहे, त्याच्यावर मृत्यूचे काहीही चालत नाही; तो अमरत्व प्राप्त करतो.
विमुक्तः सर्वसंगेभ्यो मुनिराकाशवत्स्थितः। विष्णुप्रियकरः शांतस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः
जो मुनि सर्व आसक्तींपासून मुक्त आहे, आकाशासारखा स्थित आहे, विष्णूला प्रिय आणि शांत आहे, अशा ब्राह्मणाला देवता ओळखतात.
जीवितं यस्य धर्मार्थं धर्मोरत्यर्थमेव च। अहोरात्रादि पुण्यार्थं तं देवा ब्राह्मणं विदुः
ज्याचे जीवन नेहमी धर्मासाठी आहे, ज्याला धर्मातच आनंद मिळतो, आणि जो रात्रंदिवस पुण्यसंचयासाठी जगतो, अशा ब्राह्मणाला देवता ओळखतात.
निवारितसमारंभं निर्नमस्कारमस्तुतिम्। अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः
ज्याने सर्व कर्मे थांबवली आहेत, जो न कुणाला नमस्कार करतो, न कुणाची स्तुती करतो, ज्याची काया शिल्लक असली तरी कर्मे संपली आहेत, अशा ब्राह्मणाला देवता ओळखतात.
सर्वाणि भूतानि सुखं रमंते सर्वाणि दुःखानि भृशं भवंति। तेषां भवोत्पादनजातखेदः कुर्यात्तु कर्माणि च श्रद्दधानः
सर्व जीव सुख अनुभवतात आणि सर्वांना दुःखही होते; त्यांच्या जन्माच्या यातना समजून श्रद्धावान माणसाने तसेच वागावे.