गृहस्थवृत्तयस्तिस्रस्तासां निश्रेयसं परं। परस्परं तथैवाहुश्चातुराश्रम्यमेव च
गृहस्थाश्रमाचे तीन प्रकार आहेत, आणि हे तिघेही मनुष्याला परम कल्याणाकडे नेतात. तसेच, जीवनाच्या चार आश्रमांची व्यवस्था श्रेष्ठ मानली गेली आहे.
ये चोक्तानि यमास्तेषां सर्वं कार्यं बुभूषुणा। कुंभधान्यैरुंच्छशिलैः कापोतीं वृत्तिमाश्रितैः
पूर्वी सांगितलेल्या सर्व नियमांचे पालन इच्छुक व्यक्तीने करावे, मग तो कुंभ घेऊन मागणारा असो, शेतात उरलेले दाणे वेचणारा असो, किंवा कपोतासारखे जगणारा असो.
यस्मिंश्चैते वसंत्यर्थास्तद्राष्ट्रमभिवर्धते। पूर्वापरान्दशपरान्पुनाति च पितामहान्
ज्या प्रदेशात हे उपजीविकेचे मार्ग आढळतात, तिथे समृद्धी येते; आणि त्या ठिकाणी राहणाऱ्यांचे पूर्वज व पुढील दहा पिढ्या शुद्ध होतात.
गृहस्थवृत्तिमप्येतां वर्तयेद्यो गतव्यथः। स चक्रधरलोकानां समानाम्प्राप्नुयाद्गतिम्
जो कोणी दुःखरहित होऊन हा गृहस्थाश्रमाचा मार्ग आचरणात आणतो, तो चक्रधारींच्या लोकांप्रमाणेच गती प्राप्त करतो.
जितेंद्रियाणामथवा गतिरेषा विधीयते। स्वर्गलोको गृहस्थानां प्रतिष्ठा नियतात्मनां
ज्यांनी आपल्या इंद्रियांना जिंकले आहे, त्यांच्यासाठी हा मार्ग सांगितला आहे; आणि संयमित मन असलेल्या गृहस्थांसाठी स्वर्गलोक हे स्थिर स्थान आहे.
ब्रह्मणाभिहता श्रेणी ह्येषा यस्याः प्रमुच्यते। द्वितीयां क्रमशः प्राप्य स्वर्गलोके महीयते
ब्रह्मदेवाने स्थापन केलेली ही श्रेणी सोडली की, पुढील दुसऱ्या आश्रमात प्रवेश मिळतो आणि स्वर्गात मान मिळतो.
तृतीयामपि वक्ष्यामि वानप्रस्थाश्रमं शृणु। गृहस्थस्तु यदा पश्येद्वलीपलितमात्मनः
आता मी तिसऱ्या, म्हणजेच वानप्रस्थाश्रमाबद्दल सांगतो; ऐक. जेव्हा गृहस्थ आपल्या अंगावर सुरकुत्या आणि पांढरे केस पाहतो—
अपत्यस्यैव चापत्यं वनमेव तदाश्रयेत्। गृहस्थव्रतखिन्नानां वानप्रस्थाश्रमौकसां
आणि त्याच्या मुलांना देखील मुले होतात, तेव्हा त्याने वनात जावे. गृहस्थधर्माने थकलेल्या लोकांसाठी वानप्रस्थाश्रम सांगितला आहे.
श्रूयतां भीष्म भद्रं ते सर्वलोकाश्रयात्मनां। दीक्षापूर्वं निवृत्तानां पुण्यदेशनिवासिनां
भीष्मा, तुला शुभेच्छा असो! आता मी सर्व लोकांचे आधार असलेल्या, दीक्षा घेऊन पुण्यभूमीत राहणाऱ्या, संसारातून निवृत्त झालेल्यांविषयी सांगतो.
प्रज्ञाबलयुजां पुंसां सत्यशौचक्षमावतां। तृतीयमायुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसन्
ज्यांच्याकडे बुद्धी आणि बळ आहे, सत्य, शुद्धता व सहनशीलता आहे, असे पुरुष आयुष्याचा तिसरा भाग वानप्रस्थाश्रमात घालवतात.
तानेवाग्नीन्परिचरेद्यजमानो दिवौकसः। नियतो नियताहारो विष्णुभक्तिप्रसक्तिमान्
ते पूर्वीप्रमाणेच अग्नीची सेवा करतात, यज्ञ करतात, संयमित राहतात, अल्प आहार घेतात आणि विष्णूभक्तीत मग्न असतात.
तदाग्निहोत्रमात्राणि यज्ञांगानि च सर्वशः। अकृष्टं वै व्रीहियवं नीवारं विघसानि च
त्या वेळी केवळ अग्निहोत्र आणि यज्ञाचे सर्व भाग केले जातात; नांगर न चालवलेले तांदूळ, ज्वारी, वनातील धान्य आणि वेचलेले अन्न वापरतात.
ग्रीष्मे हविष्यं प्रायच्छेत्स माघेष्वपि पंचसु। वानप्रस्थाश्रमेप्येताश्चतस्रो वृत्तयः स्मृताः
उन्हाळ्यात यज्ञासाठी अन्न द्यावे, तसेच हिवाळ्यातील पाच महिन्यांतही. वानप्रस्थाश्रमात या चार उपजीविकेच्या पद्धती सांगितल्या आहेत.
सद्यः प्रभक्षकाः केचित्केचिन्मासिकसंचयान्। वार्षिकान्संचयान्केचित्केचिद्द्वादशवार्षिकान्
काही लोक मिळालेले अन्न ताबडतोब खातात, काही एक महिन्यासाठी साठवतात, काही एक वर्षासाठी आणि काही बारा वर्षांसाठी साठवतात.
कुर्वन्त्यतिथिपूजार्थं यज्ञतन्त्रार्थमेव च। अभ्रावकाशा वर्षासु हेमंते जलसंश्रयाः
हे सर्व अतिथींच्या पूजेकरिता आणि यज्ञासाठी करतात; पावसाळ्यात उघड्या आकाशाखाली राहतात, आणि हिवाळ्यात पाण्याजवळ निवास करतात.
ग्रीष्मे पंचाग्नितपसः शरद्यमृतभोजनाः। भूमौ विपरिवर्तंते तिष्ठंति प्रपदैरपि
उन्हाळ्यात ते पंचाग्नी तप करतात, शरद ऋतूत अमृतासारखे अन्न खातात; ते जमिनीवर फिरतात, अगदी पायाच्या बोटांवर उभे राहतात.
स्थानासने च वर्तन्ते वसनेष्वपि संस्थिते। दंतोलूखलिनः केचिदश्मकुट्टास्तथा परे
ते उभे किंवा बसून राहतात, अगदी विश्रांती घेतानाही; काही जण मुसळ व ओखळी वापरतात, तर काही दगडाने धान्य कुटतात.
शुक्लपक्षे पिबन्त्येके यवागूं क्वथितां क्वचित्। कृष्णपक्षे पिबंत्येके भुंजते च यथागमम्
काही लोक शुक्ल पक्षात उकडलेली ज्वारीची पेज पितात, काही कृष्ण पक्षात, आणि काही नियमानुसार अन्न ग्रहण करतात.
मूलैरेके फलैरेके जलैरेके दृढव्रताः। वर्त्तयंति यथान्यायं वैखानस धृतव्रताः
काही जण मुळं खाऊन, काही फळं खाऊन, तर काही फक्त पाणी पिऊन आपलं जीवन जगतात. हे सर्व वैखानस व्रती आपापल्या नियमांनुसार आणि दृढ निश्चयाने वागतात.
एताश्चान्याश्च विविधा दीक्षास्तेषां मनस्विनां। चतुर्थश्चौपनिषदो धर्मः साधारणो मतः
हे आणि असे अनेक प्रकारचे दीक्षा त्या दृढ मनाच्या साधकांसाठी आहेत. चौथा, उपनिषद धर्म, सर्वांसाठी समान मानला जातो.
वानप्रस्थो गृहस्थश्च सततोन्यः प्रवर्त्तते। तस्मिन्नेव युगे तात विप्रैः सर्वार्थदर्शिभिः
वनवासी आणि गृहस्थ हे दोघेही त्या काळात, सर्व अर्थ जाणणाऱ्या ब्राह्मणांमध्ये, सातत्याने आपापली कर्तव्ये पार पाडतात.
अगस्त्यश्च सप्तर्षयो मधुच्छंदो गवेषणः। सांकृतिः सदिवो भांडिर्यवप्रोथो ह्यथर्वणः
अगस्त्य, सप्तर्षी, मधुच्छंद, गवेषण, सांकृति, सदिव, भांडिर्यवप्र, आणि अथर्वण—
अहोवीर्यस्तथा काम्यः स्थाणुर्मेधातिथिर्बुधः। मनोवाकः शिनीवाकः शून्यपालो कृतव्रणः
अहोवीर्य, काम्य, स्थाणू, मेधातिथी, बुध, मनोवाक, शिनीवाक, शून्यपाल आणि कृतव्रण—
एते कर्मसु विद्वांसस्ततः स्वर्गमुपागमन्। एते प्रत्यक्षधर्माणस्तथा यायावरागणाः
हे सर्व ज्ञानी आपल्या कर्तव्यांमध्ये मग्न राहून स्वर्गाला पोहोचले. हे प्रत्यक्ष धर्माचे आचरण करणारे होते, तसेच फिरती साधूंच्या समूहांप्रमाणेही.
ऋषीणामुग्रतपसां धर्मनैपुण्यदर्शिनाम्। सुरेश्वरं समाराध्य ब्राह्मणा वनमाश्रिताः
तीव्र तपश्चर्या करणारे, धर्माचे बारकावे जाणणारे, वनात गेलेले ब्राह्मण, देवांचा स्वामी याची भक्ती करून राहिले.
अपास्योपरता मायां ब्राह्मणा वनमाश्रिताः। अनक्षत्रास्तथा धृष्या दृश्यन्ते प्रोषिता गणाः
माया सोडून, तिच्यापासून निवृत्त झालेले, वनात गेलेले ब्राह्मण, तारेविना आणि निर्भय, असे समूहाने दिसतात.
जरया तु परिद्यूना व्याधिना परिपीडिताः। चतुर्थं त्वाश्रमं शेषं वानप्रस्थाश्रमाद्ययुः
वृद्धत्वाने थकलेले, आजारांनी त्रस्त झालेले, त्यांनी मागील आश्रम सोडून चौथा म्हणजेच वनप्रस्थ आश्रम स्वीकारला.
सद्यस्कारी सुनिर्वाप्य सर्ववेदसदक्षिणाम्। आत्मयाजी सौम्यमतिरात्मक्रीडात्मसंश्रयः
जो सद्यस्कार करतो, सर्व वेदांसह योग्य दक्षिणा देतो, तो आत्मयाजी, शांत मनाचा, आत्म्यात रमणारा आणि आत्म्यावरच विसंबणारा असतो.
आत्मन्यग्निं समाधाय त्यक्त्वासर्वपरिग्रहम्। सद्यस्कश्च यजेद्यज्ञानिष्टिं चैवेह सर्वदा
स्वतःच्या आत अग्नी स्थापन करून, सर्व वस्तूंचा त्याग करून, सद्यस्क नेहमी येथे यज्ञ आणि इष्टि करावी.
सदैव याजिनां यज्ञानात्मनीज्या प्रवर्त्तते। त्रीनेवाग्नींस्त्यजेत्सम्यगात्मन्येवात्मना क्षणात्३५० 1.15.
सदैव यज्ञ करणाऱ्यांसाठी, यज्ञातून आत्म्याची पूजा होते. तीन अग्नी योग्य प्रकारे सोडून, ते क्षणात आत्म्यात विलीन करावेत.