स्वदारनिरतो दांतो दक्षोत्यर्थं जितेंद्रियः। ऋत्विक्पुरोहिताचार्यमातुलातिथिसंहतैः
स्वपत्नीला निष्ठावान, संयमी, कुशल आणि इंद्रिये जिंकलेला गृहस्थ, ऋत्विज, पुरोहित, आचार्य, मामा आणि पाहुणे यांच्या संगतीत—
वृद्धबालातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसंबंधि बांधवैः। मात्रा पित्रा च जामात्रा भ्रात्रा पुत्रेण भार्यया
वृद्ध, लहान, आजारी, वैद्य, नातेवाईक, आप्तेष्ट, आई, वडील, जावई, भाऊ, मुलगा आणि पत्नी यांच्या सोबत—
दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरेत्। एतान्विमुच्य संवादान्सर्वपापैः प्रमुच्यते
मुलगी आणि नोकरवर्ग यांच्याशी कधीही वाद घालू नये. या सर्वांशी वाद टाळल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.
एतैर्जितैस्तु जयति सर्वलोकान्न संशयः। आचार्यो ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्य प्रभुः पिता
या सर्वांना जिंकून, सर्व लोकांना जिंकता येते—यात शंका नाही. आचार्य ब्रह्मलोकाचा स्वामी असतो, वडील प्रजापती लोकाचे स्वामी असतात.
अतिथिः सर्वलोकेश ऋत्विग्वेदाश्रयः प्रभुः। जामाताप्सरसांलोके ज्ञातयो वैश्वदेविकाः
पाहुणे सर्व लोकांचे स्वामी असतात, ऋत्विज वेदलोकाचा स्वामी असतो. जावई अप्सरांच्या लोकात श्रेष्ठ असतो, नातेवाईक वैश्वदेव लोकांचे स्वामी असतात.
संबंधि बांधवा दिक्षु पृथिव्यां मातृमातुलौ। वृद्धबालातुराश्चैव आकाशे प्रभविष्णवः
नातेवाईक आणि आप्तेष्ट पृथ्वीवरील दिशांचे स्वामी असतात; आई, मामा, वृद्ध, लहान आणि आजारी हे आकाशात सामर्थ्यवान असतात.
पुरोधा ऋषिलोकेशः संश्रितास्साध्यलोकपाः। अश्विलोकपतिर्वैद्यो भ्राता तु वसुलोकपः
पुरोहित ऋषींच्या लोकाचा स्वामी असतो, आश्रय घेणारे साध्य लोकांचे रक्षक असतात. वैद्य अश्विनीकुमारांच्या लोकाचा स्वामी असतो, भाऊ वसुलोकाचा रक्षक असतो.
चंद्रलोकेश्वरी भार्या दुहिताप्सरसां गृहे। भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्र स्वकातनुः
पत्नी चंद्रलोकाची राणी असते, मुलगी घरात अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ असते. मोठा भाऊ वडिलांसारखा असतो, पत्नी आणि मुलगा हे स्वतःचेच शरीर आहेत.
कायस्था दासवर्गाश्च दुहिता कृपणं परम्। तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेन्नित्यमसंज्वरः
कायस्थ, नोकरवर्ग आणि मुलगी यांच्यावर विशेष दया दाखवावी. त्यामुळे, यांच्याकडून निंदा झाली तरी नेहमी शांतपणे सहन करावे.
गृहधर्मरतो विद्वान्धर्मनिष्ठो जितक्लमः। नारभेद्बहुकार्याणि धर्मवान्किंचिदारभेत्
घरधर्मात रमणारा, ज्ञानी, धर्मनिष्ठ आणि श्रमावर विजय मिळवलेला माणूस अनेक कामे करू नयेत; धर्मात्म्याने थोडीच कामे सुरू करावीत.
गृहस्थवृत्तयस्तिस्रस्तासां निश्रेयसं परं। परस्परं तथैवाहुश्चातुराश्रम्यमेव च
गृहस्थाश्रमाचे तीन प्रकार आहेत, आणि हे तिघेही मनुष्याला परम कल्याणाकडे नेतात. तसेच, जीवनाच्या चार आश्रमांची व्यवस्था श्रेष्ठ मानली गेली आहे.
ये चोक्तानि यमास्तेषां सर्वं कार्यं बुभूषुणा। कुंभधान्यैरुंच्छशिलैः कापोतीं वृत्तिमाश्रितैः
पूर्वी सांगितलेल्या सर्व नियमांचे पालन इच्छुक व्यक्तीने करावे, मग तो कुंभ घेऊन मागणारा असो, शेतात उरलेले दाणे वेचणारा असो, किंवा कपोतासारखे जगणारा असो.
यस्मिंश्चैते वसंत्यर्थास्तद्राष्ट्रमभिवर्धते। पूर्वापरान्दशपरान्पुनाति च पितामहान्
ज्या प्रदेशात हे उपजीविकेचे मार्ग आढळतात, तिथे समृद्धी येते; आणि त्या ठिकाणी राहणाऱ्यांचे पूर्वज व पुढील दहा पिढ्या शुद्ध होतात.
गृहस्थवृत्तिमप्येतां वर्तयेद्यो गतव्यथः। स चक्रधरलोकानां समानाम्प्राप्नुयाद्गतिम्
जो कोणी दुःखरहित होऊन हा गृहस्थाश्रमाचा मार्ग आचरणात आणतो, तो चक्रधारींच्या लोकांप्रमाणेच गती प्राप्त करतो.
जितेंद्रियाणामथवा गतिरेषा विधीयते। स्वर्गलोको गृहस्थानां प्रतिष्ठा नियतात्मनां
ज्यांनी आपल्या इंद्रियांना जिंकले आहे, त्यांच्यासाठी हा मार्ग सांगितला आहे; आणि संयमित मन असलेल्या गृहस्थांसाठी स्वर्गलोक हे स्थिर स्थान आहे.
ब्रह्मणाभिहता श्रेणी ह्येषा यस्याः प्रमुच्यते। द्वितीयां क्रमशः प्राप्य स्वर्गलोके महीयते
ब्रह्मदेवाने स्थापन केलेली ही श्रेणी सोडली की, पुढील दुसऱ्या आश्रमात प्रवेश मिळतो आणि स्वर्गात मान मिळतो.
तृतीयामपि वक्ष्यामि वानप्रस्थाश्रमं शृणु। गृहस्थस्तु यदा पश्येद्वलीपलितमात्मनः
आता मी तिसऱ्या, म्हणजेच वानप्रस्थाश्रमाबद्दल सांगतो; ऐक. जेव्हा गृहस्थ आपल्या अंगावर सुरकुत्या आणि पांढरे केस पाहतो—
अपत्यस्यैव चापत्यं वनमेव तदाश्रयेत्। गृहस्थव्रतखिन्नानां वानप्रस्थाश्रमौकसां
आणि त्याच्या मुलांना देखील मुले होतात, तेव्हा त्याने वनात जावे. गृहस्थधर्माने थकलेल्या लोकांसाठी वानप्रस्थाश्रम सांगितला आहे.
श्रूयतां भीष्म भद्रं ते सर्वलोकाश्रयात्मनां। दीक्षापूर्वं निवृत्तानां पुण्यदेशनिवासिनां
भीष्मा, तुला शुभेच्छा असो! आता मी सर्व लोकांचे आधार असलेल्या, दीक्षा घेऊन पुण्यभूमीत राहणाऱ्या, संसारातून निवृत्त झालेल्यांविषयी सांगतो.
प्रज्ञाबलयुजां पुंसां सत्यशौचक्षमावतां। तृतीयमायुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसन्
ज्यांच्याकडे बुद्धी आणि बळ आहे, सत्य, शुद्धता व सहनशीलता आहे, असे पुरुष आयुष्याचा तिसरा भाग वानप्रस्थाश्रमात घालवतात.
तानेवाग्नीन्परिचरेद्यजमानो दिवौकसः। नियतो नियताहारो विष्णुभक्तिप्रसक्तिमान्
ते पूर्वीप्रमाणेच अग्नीची सेवा करतात, यज्ञ करतात, संयमित राहतात, अल्प आहार घेतात आणि विष्णूभक्तीत मग्न असतात.
तदाग्निहोत्रमात्राणि यज्ञांगानि च सर्वशः। अकृष्टं वै व्रीहियवं नीवारं विघसानि च
त्या वेळी केवळ अग्निहोत्र आणि यज्ञाचे सर्व भाग केले जातात; नांगर न चालवलेले तांदूळ, ज्वारी, वनातील धान्य आणि वेचलेले अन्न वापरतात.
ग्रीष्मे हविष्यं प्रायच्छेत्स माघेष्वपि पंचसु। वानप्रस्थाश्रमेप्येताश्चतस्रो वृत्तयः स्मृताः
उन्हाळ्यात यज्ञासाठी अन्न द्यावे, तसेच हिवाळ्यातील पाच महिन्यांतही. वानप्रस्थाश्रमात या चार उपजीविकेच्या पद्धती सांगितल्या आहेत.
सद्यः प्रभक्षकाः केचित्केचिन्मासिकसंचयान्। वार्षिकान्संचयान्केचित्केचिद्द्वादशवार्षिकान्
काही लोक मिळालेले अन्न ताबडतोब खातात, काही एक महिन्यासाठी साठवतात, काही एक वर्षासाठी आणि काही बारा वर्षांसाठी साठवतात.
कुर्वन्त्यतिथिपूजार्थं यज्ञतन्त्रार्थमेव च। अभ्रावकाशा वर्षासु हेमंते जलसंश्रयाः
हे सर्व अतिथींच्या पूजेकरिता आणि यज्ञासाठी करतात; पावसाळ्यात उघड्या आकाशाखाली राहतात, आणि हिवाळ्यात पाण्याजवळ निवास करतात.
ग्रीष्मे पंचाग्नितपसः शरद्यमृतभोजनाः। भूमौ विपरिवर्तंते तिष्ठंति प्रपदैरपि
उन्हाळ्यात ते पंचाग्नी तप करतात, शरद ऋतूत अमृतासारखे अन्न खातात; ते जमिनीवर फिरतात, अगदी पायाच्या बोटांवर उभे राहतात.
स्थानासने च वर्तन्ते वसनेष्वपि संस्थिते। दंतोलूखलिनः केचिदश्मकुट्टास्तथा परे
ते उभे किंवा बसून राहतात, अगदी विश्रांती घेतानाही; काही जण मुसळ व ओखळी वापरतात, तर काही दगडाने धान्य कुटतात.
शुक्लपक्षे पिबन्त्येके यवागूं क्वथितां क्वचित्। कृष्णपक्षे पिबंत्येके भुंजते च यथागमम्
काही लोक शुक्ल पक्षात उकडलेली ज्वारीची पेज पितात, काही कृष्ण पक्षात, आणि काही नियमानुसार अन्न ग्रहण करतात.
मूलैरेके फलैरेके जलैरेके दृढव्रताः। वर्त्तयंति यथान्यायं वैखानस धृतव्रताः
काही जण मुळं खाऊन, काही फळं खाऊन, तर काही फक्त पाणी पिऊन आपलं जीवन जगतात. हे सर्व वैखानस व्रती आपापल्या नियमांनुसार आणि दृढ निश्चयाने वागतात.
एताश्चान्याश्च विविधा दीक्षास्तेषां मनस्विनां। चतुर्थश्चौपनिषदो धर्मः साधारणो मतः
हे आणि असे अनेक प्रकारचे दीक्षा त्या दृढ मनाच्या साधकांसाठी आहेत. चौथा, उपनिषद धर्म, सर्वांसाठी समान मानला जातो.