षट्कर्मवर्त्तकस्त्वेकस्त्रिभिरन्यः प्रसर्पते। द्वाभ्यां चैव चतुर्थस्तु द्विजः स ब्रह्मणि स्थितः
एक गृहस्थ सहा कर्तव्ये पाळतो, दुसरा तीन, आणखी एक दोन कर्तव्ये पाळतो. पण चौथा द्विज ब्रह्मातच स्थित राहतो.
गृहमेधिव्रतादन्यन्महत्तीर्थं न चक्षते। नात्मार्थे पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत्पशुम्
गृहस्थाश्रमाच्या व्रतापेक्षा मोठे तीर्थ नाही. त्याने केवळ स्वतःसाठी जेवण शिजवू नये, आणि व्यर्थ प्राण्यांचा वध करू नये.
प्राणी वा यदि वाप्राणी संस्काराद्यज्ञमर्हति। न दिवा प्रस्वपेज्जातु न पूर्वापररात्रयोः
सजीव असो वा निर्जीव, सर्व काही यज्ञासाठी योग्यच आहे. दिवसा किंवा रात्रीच्या सुरुवातीला किंवा शेवटी कधीही झोपू नये.
न भुंजीतांतराकाले नानृतं तु वदेदिह। न चाप्यश्नन्वसेद्विप्रो गृहे कश्चिदपूजितः
अयोग्य वेळी जेवू नये, खोटं बोलू नये. घरात आलेला ब्राह्मण जर सन्मान न करता उपाशी राहिला, तर ते योग्य नाही.
तथास्यातिथयः पूज्या हव्यकव्यवहाः स्मृताः। वेदविद्याव्रतस्नाता श्रोत्रिया वेदपारगाः
तसेच, पाहुण्यांचा सन्मान करावा. पितरांना आणि देवांना नैवेद्य द्यावा. वेदशास्त्र शिकलेले, व्रत पाळणारे आणि वेदपारंगत लोक हे मान्य आहेत.
स्वकर्मजीविनोदांताः क्रियावंतस्तपस्विनः। तेषां हव्यं च कव्यं चाप्यर्हणार्थं विधीयते
स्वधर्माने उपजीविका करणारे, कर्मनिष्ठ आणि तपस्वी लोकांसाठी देवांना आणि पितरांना नैवेद्य देणे हे सन्मानाचे कृत्य आहे.
नश्वरैस्संप्रयातस्य स्वधर्मापगतस्य च। अपविद्धाग्निहोत्रस्य गुरोर्वालीककारिणः
जो नश्वर आहे, ज्याने आपला धर्म सोडला आहे, अग्निहोत्र टाकून दिले आहे किंवा गुरूच्या आज्ञेचे उल्लंघन केले आहे—
असत्याभिनिवेशस्य नाधिकारोस्ति कर्मणोः। संविभागोत्र भूतानां सर्वेषामेव शिष्यते
जो खोटेपणावर आसक्त आहे, त्याला कर्म करण्याचा अधिकार नाही. अशा वेळी सर्व प्राण्यांमध्ये वाटणीच उरते.
तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना। विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं चामृतभोजनः
अन्न शिजवत असलेल्या लोकांना गृहस्थाने द्यावे. जो नेहमी उरलेले अन्न खातो, त्याला 'विघसाशी' म्हणतात, आणि तो नेहमी अमृतासारखे अन्न खातो.
अमृतं यज्ञशेषं स्याद्भोजनं हविषा समम्। संभुक्तशेषं योश्नाति तमाहुर्विघसाशिनम्
यज्ञाचे उरलेले अन्न हे अमृतासारखे मानले जाते, ते हवनातील अन्नासारखेच आहे. जे उरलेले अन्न खातात, त्यांना 'विघसाशी' म्हणतात.
स्वदारनिरतो दांतो दक्षोत्यर्थं जितेंद्रियः। ऋत्विक्पुरोहिताचार्यमातुलातिथिसंहतैः
स्वपत्नीला निष्ठावान, संयमी, कुशल आणि इंद्रिये जिंकलेला गृहस्थ, ऋत्विज, पुरोहित, आचार्य, मामा आणि पाहुणे यांच्या संगतीत—
वृद्धबालातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसंबंधि बांधवैः। मात्रा पित्रा च जामात्रा भ्रात्रा पुत्रेण भार्यया
वृद्ध, लहान, आजारी, वैद्य, नातेवाईक, आप्तेष्ट, आई, वडील, जावई, भाऊ, मुलगा आणि पत्नी यांच्या सोबत—
दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरेत्। एतान्विमुच्य संवादान्सर्वपापैः प्रमुच्यते
मुलगी आणि नोकरवर्ग यांच्याशी कधीही वाद घालू नये. या सर्वांशी वाद टाळल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.
एतैर्जितैस्तु जयति सर्वलोकान्न संशयः। आचार्यो ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्य प्रभुः पिता
या सर्वांना जिंकून, सर्व लोकांना जिंकता येते—यात शंका नाही. आचार्य ब्रह्मलोकाचा स्वामी असतो, वडील प्रजापती लोकाचे स्वामी असतात.
अतिथिः सर्वलोकेश ऋत्विग्वेदाश्रयः प्रभुः। जामाताप्सरसांलोके ज्ञातयो वैश्वदेविकाः
पाहुणे सर्व लोकांचे स्वामी असतात, ऋत्विज वेदलोकाचा स्वामी असतो. जावई अप्सरांच्या लोकात श्रेष्ठ असतो, नातेवाईक वैश्वदेव लोकांचे स्वामी असतात.
संबंधि बांधवा दिक्षु पृथिव्यां मातृमातुलौ। वृद्धबालातुराश्चैव आकाशे प्रभविष्णवः
नातेवाईक आणि आप्तेष्ट पृथ्वीवरील दिशांचे स्वामी असतात; आई, मामा, वृद्ध, लहान आणि आजारी हे आकाशात सामर्थ्यवान असतात.
पुरोधा ऋषिलोकेशः संश्रितास्साध्यलोकपाः। अश्विलोकपतिर्वैद्यो भ्राता तु वसुलोकपः
पुरोहित ऋषींच्या लोकाचा स्वामी असतो, आश्रय घेणारे साध्य लोकांचे रक्षक असतात. वैद्य अश्विनीकुमारांच्या लोकाचा स्वामी असतो, भाऊ वसुलोकाचा रक्षक असतो.
चंद्रलोकेश्वरी भार्या दुहिताप्सरसां गृहे। भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्र स्वकातनुः
पत्नी चंद्रलोकाची राणी असते, मुलगी घरात अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ असते. मोठा भाऊ वडिलांसारखा असतो, पत्नी आणि मुलगा हे स्वतःचेच शरीर आहेत.
कायस्था दासवर्गाश्च दुहिता कृपणं परम्। तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेन्नित्यमसंज्वरः
कायस्थ, नोकरवर्ग आणि मुलगी यांच्यावर विशेष दया दाखवावी. त्यामुळे, यांच्याकडून निंदा झाली तरी नेहमी शांतपणे सहन करावे.
गृहधर्मरतो विद्वान्धर्मनिष्ठो जितक्लमः। नारभेद्बहुकार्याणि धर्मवान्किंचिदारभेत्
घरधर्मात रमणारा, ज्ञानी, धर्मनिष्ठ आणि श्रमावर विजय मिळवलेला माणूस अनेक कामे करू नयेत; धर्मात्म्याने थोडीच कामे सुरू करावीत.
गृहस्थवृत्तयस्तिस्रस्तासां निश्रेयसं परं। परस्परं तथैवाहुश्चातुराश्रम्यमेव च
गृहस्थाश्रमाचे तीन प्रकार आहेत, आणि हे तिघेही मनुष्याला परम कल्याणाकडे नेतात. तसेच, जीवनाच्या चार आश्रमांची व्यवस्था श्रेष्ठ मानली गेली आहे.
ये चोक्तानि यमास्तेषां सर्वं कार्यं बुभूषुणा। कुंभधान्यैरुंच्छशिलैः कापोतीं वृत्तिमाश्रितैः
पूर्वी सांगितलेल्या सर्व नियमांचे पालन इच्छुक व्यक्तीने करावे, मग तो कुंभ घेऊन मागणारा असो, शेतात उरलेले दाणे वेचणारा असो, किंवा कपोतासारखे जगणारा असो.
यस्मिंश्चैते वसंत्यर्थास्तद्राष्ट्रमभिवर्धते। पूर्वापरान्दशपरान्पुनाति च पितामहान्
ज्या प्रदेशात हे उपजीविकेचे मार्ग आढळतात, तिथे समृद्धी येते; आणि त्या ठिकाणी राहणाऱ्यांचे पूर्वज व पुढील दहा पिढ्या शुद्ध होतात.
गृहस्थवृत्तिमप्येतां वर्तयेद्यो गतव्यथः। स चक्रधरलोकानां समानाम्प्राप्नुयाद्गतिम्
जो कोणी दुःखरहित होऊन हा गृहस्थाश्रमाचा मार्ग आचरणात आणतो, तो चक्रधारींच्या लोकांप्रमाणेच गती प्राप्त करतो.
जितेंद्रियाणामथवा गतिरेषा विधीयते। स्वर्गलोको गृहस्थानां प्रतिष्ठा नियतात्मनां
ज्यांनी आपल्या इंद्रियांना जिंकले आहे, त्यांच्यासाठी हा मार्ग सांगितला आहे; आणि संयमित मन असलेल्या गृहस्थांसाठी स्वर्गलोक हे स्थिर स्थान आहे.
ब्रह्मणाभिहता श्रेणी ह्येषा यस्याः प्रमुच्यते। द्वितीयां क्रमशः प्राप्य स्वर्गलोके महीयते
ब्रह्मदेवाने स्थापन केलेली ही श्रेणी सोडली की, पुढील दुसऱ्या आश्रमात प्रवेश मिळतो आणि स्वर्गात मान मिळतो.
तृतीयामपि वक्ष्यामि वानप्रस्थाश्रमं शृणु। गृहस्थस्तु यदा पश्येद्वलीपलितमात्मनः
आता मी तिसऱ्या, म्हणजेच वानप्रस्थाश्रमाबद्दल सांगतो; ऐक. जेव्हा गृहस्थ आपल्या अंगावर सुरकुत्या आणि पांढरे केस पाहतो—
अपत्यस्यैव चापत्यं वनमेव तदाश्रयेत्। गृहस्थव्रतखिन्नानां वानप्रस्थाश्रमौकसां
आणि त्याच्या मुलांना देखील मुले होतात, तेव्हा त्याने वनात जावे. गृहस्थधर्माने थकलेल्या लोकांसाठी वानप्रस्थाश्रम सांगितला आहे.
श्रूयतां भीष्म भद्रं ते सर्वलोकाश्रयात्मनां। दीक्षापूर्वं निवृत्तानां पुण्यदेशनिवासिनां
भीष्मा, तुला शुभेच्छा असो! आता मी सर्व लोकांचे आधार असलेल्या, दीक्षा घेऊन पुण्यभूमीत राहणाऱ्या, संसारातून निवृत्त झालेल्यांविषयी सांगतो.
प्रज्ञाबलयुजां पुंसां सत्यशौचक्षमावतां। तृतीयमायुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसन्
ज्यांच्याकडे बुद्धी आणि बळ आहे, सत्य, शुद्धता व सहनशीलता आहे, असे पुरुष आयुष्याचा तिसरा भाग वानप्रस्थाश्रमात घालवतात.