अभिवाद्य गुरुं ब्रूयादभिधां स्वां ब्रुवन्निति। इदं करिष्ये भगवन्निदं चापि मया कृतम्
गुरूंना नमस्कार करून, शिष्याने आपली इच्छा स्पष्टपणे सांगावी—'भगवंत, हे मी करतो' किंवा 'हे मी पूर्ण केले आहे' असे नम्रपणे सांगावे.
इति सर्वं च विज्ञाप्य निवेद्य गुरवे धनम्। कुर्यात्कृतं च तत्सर्वमाख्येयं गुरवे पुनः
सर्व गोष्टी गुरूंना सांगून, मिळालेला धन गुरूंना अर्पण करावा. सर्व कामे पूर्ण झाल्याचे पुन्हा गुरूंना कळवावे.
यांस्तु गंधान्रसान्वापि ब्रह्मचारी न सेवते। सेवेत तान्समावृत्य इति धर्मेषु निश्चयः
शिक्षण घेत असताना ज्या सुवासिक किंवा चवीच्या गोष्टी शिष्याने टाळल्या असतील, त्या शिक्षण पूर्ण झाल्यावर तो घेऊ शकतो. हा धर्माचा निश्चित नियम आहे.
ये केचिद्विस्तरेणोक्ता नियमा ब्रह्मचारिणः। तान्सर्वाननुगृह्णीयाद्भक्तश्शिष्यश्च वै गुरोः
शिष्याने गुरूच्या भक्तीने, विस्ताराने सांगितलेले सर्व नियम पाळावेत.
स एव गुरवे प्रीतिमुपकृत्य यथाबलम्। अग्राम्येष्वाश्रमेष्वेव शिष्यो वर्तेत कर्मणा
शिष्याने आपल्या क्षमतेनुसार गुरूंना प्रसन्न करून, केवळ योग्य आश्रमातच वागावे आणि अयोग्य ठिकाणी जाऊ नये.
वेदवेदौ तथा वेदान्वेदार्थांश्च तथा द्विजः। भिक्षाभुगप्यधःशायी समधीत्य गुरोर्मुखात्
द्विजाने वेद, वेदांचे उपांग आणि त्यांचा अर्थ गुरूंकडून शिकावा. तो भिक्षा मागून उपजीविका करावा आणि जमिनीवर झोपावा.
वेदव्रतोपयोगी च चतुर्थांशेन योगतः। गुरवे दक्षिणां दत्वा समावर्तेद्यथाविधि
वेदाध्ययनाचा संकल्प पूर्ण करून आणि गुरूंना योग्य दक्षिणा देऊन, शिष्याने विधिप्रमाणे शिक्षण पूर्ण करावे.
धर्मान्वितैर्युतो दारैरग्नीनावाह्य पूजयेत्। द्वितीयमायुषो भागं गृहमेधी समाचरेत्
धर्मयुक्त आणि पत्नीच्या सहवासाने, अग्नी स्थापन करून, गृहस्थाने आयुष्याच्या दुसऱ्या भागात आपली कर्तव्ये पार पाडावीत.
गृहस्थवृत्तयः पूर्वं चतस्रो मुनिभिः कृताः। कुसूलधान्या प्रथमा कुंभीधान्या द्वितीयका
गृहस्थाश्रमाच्या चार पद्धती पूर्वी ऋषींनी ठरवल्या—पहिली म्हणजे धान्याचा ढीग करून साठवणे, दुसरी म्हणजे कुंडीत धान्य ठेवणे.
अश्वस्तनी तृतीयोक्ता कापोत्यथ चतुर्थिका। तासां परापरा श्रेष्ठा धर्मतो लोकजित्तमा३०० 1.15.
तिसरी पद्धत 'घोड्याच्या छातीसारखी' आणि चौथी 'कबुतरासारखी' अशी आहे. या सर्व पद्धतींमध्ये श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ हे धर्म आणि जग जिंकण्यावर ठरते.
षट्कर्मवर्त्तकस्त्वेकस्त्रिभिरन्यः प्रसर्पते। द्वाभ्यां चैव चतुर्थस्तु द्विजः स ब्रह्मणि स्थितः
एक गृहस्थ सहा कर्तव्ये पाळतो, दुसरा तीन, आणखी एक दोन कर्तव्ये पाळतो. पण चौथा द्विज ब्रह्मातच स्थित राहतो.
गृहमेधिव्रतादन्यन्महत्तीर्थं न चक्षते। नात्मार्थे पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत्पशुम्
गृहस्थाश्रमाच्या व्रतापेक्षा मोठे तीर्थ नाही. त्याने केवळ स्वतःसाठी जेवण शिजवू नये, आणि व्यर्थ प्राण्यांचा वध करू नये.
प्राणी वा यदि वाप्राणी संस्काराद्यज्ञमर्हति। न दिवा प्रस्वपेज्जातु न पूर्वापररात्रयोः
सजीव असो वा निर्जीव, सर्व काही यज्ञासाठी योग्यच आहे. दिवसा किंवा रात्रीच्या सुरुवातीला किंवा शेवटी कधीही झोपू नये.
न भुंजीतांतराकाले नानृतं तु वदेदिह। न चाप्यश्नन्वसेद्विप्रो गृहे कश्चिदपूजितः
अयोग्य वेळी जेवू नये, खोटं बोलू नये. घरात आलेला ब्राह्मण जर सन्मान न करता उपाशी राहिला, तर ते योग्य नाही.
तथास्यातिथयः पूज्या हव्यकव्यवहाः स्मृताः। वेदविद्याव्रतस्नाता श्रोत्रिया वेदपारगाः
तसेच, पाहुण्यांचा सन्मान करावा. पितरांना आणि देवांना नैवेद्य द्यावा. वेदशास्त्र शिकलेले, व्रत पाळणारे आणि वेदपारंगत लोक हे मान्य आहेत.
स्वकर्मजीविनोदांताः क्रियावंतस्तपस्विनः। तेषां हव्यं च कव्यं चाप्यर्हणार्थं विधीयते
स्वधर्माने उपजीविका करणारे, कर्मनिष्ठ आणि तपस्वी लोकांसाठी देवांना आणि पितरांना नैवेद्य देणे हे सन्मानाचे कृत्य आहे.
नश्वरैस्संप्रयातस्य स्वधर्मापगतस्य च। अपविद्धाग्निहोत्रस्य गुरोर्वालीककारिणः
जो नश्वर आहे, ज्याने आपला धर्म सोडला आहे, अग्निहोत्र टाकून दिले आहे किंवा गुरूच्या आज्ञेचे उल्लंघन केले आहे—
असत्याभिनिवेशस्य नाधिकारोस्ति कर्मणोः। संविभागोत्र भूतानां सर्वेषामेव शिष्यते
जो खोटेपणावर आसक्त आहे, त्याला कर्म करण्याचा अधिकार नाही. अशा वेळी सर्व प्राण्यांमध्ये वाटणीच उरते.
तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना। विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं चामृतभोजनः
अन्न शिजवत असलेल्या लोकांना गृहस्थाने द्यावे. जो नेहमी उरलेले अन्न खातो, त्याला 'विघसाशी' म्हणतात, आणि तो नेहमी अमृतासारखे अन्न खातो.
अमृतं यज्ञशेषं स्याद्भोजनं हविषा समम्। संभुक्तशेषं योश्नाति तमाहुर्विघसाशिनम्
यज्ञाचे उरलेले अन्न हे अमृतासारखे मानले जाते, ते हवनातील अन्नासारखेच आहे. जे उरलेले अन्न खातात, त्यांना 'विघसाशी' म्हणतात.
स्वदारनिरतो दांतो दक्षोत्यर्थं जितेंद्रियः। ऋत्विक्पुरोहिताचार्यमातुलातिथिसंहतैः
स्वपत्नीला निष्ठावान, संयमी, कुशल आणि इंद्रिये जिंकलेला गृहस्थ, ऋत्विज, पुरोहित, आचार्य, मामा आणि पाहुणे यांच्या संगतीत—
वृद्धबालातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसंबंधि बांधवैः। मात्रा पित्रा च जामात्रा भ्रात्रा पुत्रेण भार्यया
वृद्ध, लहान, आजारी, वैद्य, नातेवाईक, आप्तेष्ट, आई, वडील, जावई, भाऊ, मुलगा आणि पत्नी यांच्या सोबत—
दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरेत्। एतान्विमुच्य संवादान्सर्वपापैः प्रमुच्यते
मुलगी आणि नोकरवर्ग यांच्याशी कधीही वाद घालू नये. या सर्वांशी वाद टाळल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.
एतैर्जितैस्तु जयति सर्वलोकान्न संशयः। आचार्यो ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्य प्रभुः पिता
या सर्वांना जिंकून, सर्व लोकांना जिंकता येते—यात शंका नाही. आचार्य ब्रह्मलोकाचा स्वामी असतो, वडील प्रजापती लोकाचे स्वामी असतात.
अतिथिः सर्वलोकेश ऋत्विग्वेदाश्रयः प्रभुः। जामाताप्सरसांलोके ज्ञातयो वैश्वदेविकाः
पाहुणे सर्व लोकांचे स्वामी असतात, ऋत्विज वेदलोकाचा स्वामी असतो. जावई अप्सरांच्या लोकात श्रेष्ठ असतो, नातेवाईक वैश्वदेव लोकांचे स्वामी असतात.
संबंधि बांधवा दिक्षु पृथिव्यां मातृमातुलौ। वृद्धबालातुराश्चैव आकाशे प्रभविष्णवः
नातेवाईक आणि आप्तेष्ट पृथ्वीवरील दिशांचे स्वामी असतात; आई, मामा, वृद्ध, लहान आणि आजारी हे आकाशात सामर्थ्यवान असतात.
पुरोधा ऋषिलोकेशः संश्रितास्साध्यलोकपाः। अश्विलोकपतिर्वैद्यो भ्राता तु वसुलोकपः
पुरोहित ऋषींच्या लोकाचा स्वामी असतो, आश्रय घेणारे साध्य लोकांचे रक्षक असतात. वैद्य अश्विनीकुमारांच्या लोकाचा स्वामी असतो, भाऊ वसुलोकाचा रक्षक असतो.
चंद्रलोकेश्वरी भार्या दुहिताप्सरसां गृहे। भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्र स्वकातनुः
पत्नी चंद्रलोकाची राणी असते, मुलगी घरात अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ असते. मोठा भाऊ वडिलांसारखा असतो, पत्नी आणि मुलगा हे स्वतःचेच शरीर आहेत.
कायस्था दासवर्गाश्च दुहिता कृपणं परम्। तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेन्नित्यमसंज्वरः
कायस्थ, नोकरवर्ग आणि मुलगी यांच्यावर विशेष दया दाखवावी. त्यामुळे, यांच्याकडून निंदा झाली तरी नेहमी शांतपणे सहन करावे.
गृहधर्मरतो विद्वान्धर्मनिष्ठो जितक्लमः। नारभेद्बहुकार्याणि धर्मवान्किंचिदारभेत्
घरधर्मात रमणारा, ज्ञानी, धर्मनिष्ठ आणि श्रमावर विजय मिळवलेला माणूस अनेक कामे करू नयेत; धर्मात्म्याने थोडीच कामे सुरू करावीत.