गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः। यथोक्तकारिणः सर्वे गच्छंति परमां गतिम्
गृहस्थ, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ आणि भिक्षुक—जे नियमाप्रमाणे वागतात, ते सर्व उच्चतम स्थानाला पोहोचतात.
एकस्मिन्नाश्रमे धर्मं योऽनुतिष्ठेद्यथाविधि। अकामद्वेषसंयुक्तः स परत्र महीयते
जो कोणी कोणत्याही आश्रमात योग्य रीतीने धर्म पाळतो, आणि इच्छा-द्वेषरहित असतो, तो परलोकात सन्मानित होतो.
चतुष्पथाहि निःश्रेणी ब्रह्मणेह प्रतिष्ठिता। एतामाश्रित्य निश्रेणीं ब्रह्मलोके महीयते
चौकात ब्रह्माकडे नेणारी शिडी येथे स्थापन आहे; या शिडीचा आधार घेतल्यास ब्रह्मलोकात सन्मान मिळतो.
आयुषोऽपि चतुर्भागं ब्रह्मचार्यनसूयकः। गुरौ वा गुरुपुत्रे वा वसेद्धर्मार्थकोविदः
ब्रह्मचारी, जो मत्सररहित आहे, त्याने आपले आयुष्याचे एक चतुर्थांश भाग गुरु किंवा गुरुच्या पुत्रासोबत धर्म आणि अर्थ जाणून घालवावा.
कर्मातिरेकेण गुरोरध्येतव्यं बुभूषता। दक्षिणानां प्रदापी स्यादाहूतो गुरुमाश्रयेत्
ज्ञान मिळवायची इच्छा असलेल्या माणसाने केवळ कर्मकांडापुरतेच नव्हे, तर गुरूच्या मार्गदर्शनाखाली शिक्षण घ्यावे. गुरूने बोलावले की, योग्य दक्षिणा द्यावी आणि गुरूच्या छायेखाली जावे.
जघन्यशायी पूर्वं स्यादुत्थायी गुरुवेश्मनि। यच्च शिष्येण कर्त्तव्यं कार्यमासेवनादिकम्
गुरूच्या घरी शिष्याने सर्वात शेवटी झोपावे आणि सर्वात आधी उठावे. शिष्याने आपल्यावर सोपवलेली प्रत्येक सेवा आणि काम मनापासून करावे.
कृतमित्येव तत्सर्वं कृत्वा तिष्ठेत्तु पार्श्वतः। किंकरः सर्वकारी च सर्वकर्मसुकोविदः
सर्व कामे पूर्ण केल्यावर, शिष्याने गुरूच्या जवळ उभे राहावे आणि ती कामे पूर्ण झाल्याचे समजावे. तो नेहमी गुरूची सेवा करणारा, सर्व कामात कुशल आणि तत्पर असावा.
शुचिर्दक्षो गुणोपेतो ब्रूयादिष्टमथोत्तरम्। चक्षुषा गुरुमव्यग्रो निरीक्षेत जितेंद्रियः
शिष्य शुद्ध, चपळ आणि गुणी असावा. त्याने फक्त विचारले असता किंवा उत्तर द्यायचे असल्यासच बोलावे. इंद्रिये जिंकून, एकाग्रतेने गुरूंकडे लक्ष ठेवावे.
नाऽभुक्तवति चाश्नीयादपीतवति नो पिबेत्। न तिष्ठति तथासीत न सुप्तेनैव संविशेत्
गुरूंनी जेवले नाहीत तोपर्यंत शिष्याने जेवू नये, आणि गुरूंनी पाणी प्यायले नाही तोपर्यंत पाणी पिऊ नये. गुरू उभे असताना शिष्य बसू नये आणि गुरू जागे असताना शिष्य झोपू नये.
उत्तानाभ्यां च पाणिभ्यां पादावस्य मृदु स्पृशेत्। दक्षिणं दक्षिणेनैव सव्यं सव्येन पीडयेत्
शिष्याने दोन्ही हात पुढे करून गुरूंच्या पायांना हलकेच स्पर्श करावा. उजव्या पायाला उजव्या हाताने आणि डाव्या पायाला डाव्या हाताने हलक्या दाबाने स्पर्श करावा.
अभिवाद्य गुरुं ब्रूयादभिधां स्वां ब्रुवन्निति। इदं करिष्ये भगवन्निदं चापि मया कृतम्
गुरूंना नमस्कार करून, शिष्याने आपली इच्छा स्पष्टपणे सांगावी—'भगवंत, हे मी करतो' किंवा 'हे मी पूर्ण केले आहे' असे नम्रपणे सांगावे.
इति सर्वं च विज्ञाप्य निवेद्य गुरवे धनम्। कुर्यात्कृतं च तत्सर्वमाख्येयं गुरवे पुनः
सर्व गोष्टी गुरूंना सांगून, मिळालेला धन गुरूंना अर्पण करावा. सर्व कामे पूर्ण झाल्याचे पुन्हा गुरूंना कळवावे.
यांस्तु गंधान्रसान्वापि ब्रह्मचारी न सेवते। सेवेत तान्समावृत्य इति धर्मेषु निश्चयः
शिक्षण घेत असताना ज्या सुवासिक किंवा चवीच्या गोष्टी शिष्याने टाळल्या असतील, त्या शिक्षण पूर्ण झाल्यावर तो घेऊ शकतो. हा धर्माचा निश्चित नियम आहे.
ये केचिद्विस्तरेणोक्ता नियमा ब्रह्मचारिणः। तान्सर्वाननुगृह्णीयाद्भक्तश्शिष्यश्च वै गुरोः
शिष्याने गुरूच्या भक्तीने, विस्ताराने सांगितलेले सर्व नियम पाळावेत.
स एव गुरवे प्रीतिमुपकृत्य यथाबलम्। अग्राम्येष्वाश्रमेष्वेव शिष्यो वर्तेत कर्मणा
शिष्याने आपल्या क्षमतेनुसार गुरूंना प्रसन्न करून, केवळ योग्य आश्रमातच वागावे आणि अयोग्य ठिकाणी जाऊ नये.
वेदवेदौ तथा वेदान्वेदार्थांश्च तथा द्विजः। भिक्षाभुगप्यधःशायी समधीत्य गुरोर्मुखात्
द्विजाने वेद, वेदांचे उपांग आणि त्यांचा अर्थ गुरूंकडून शिकावा. तो भिक्षा मागून उपजीविका करावा आणि जमिनीवर झोपावा.
वेदव्रतोपयोगी च चतुर्थांशेन योगतः। गुरवे दक्षिणां दत्वा समावर्तेद्यथाविधि
वेदाध्ययनाचा संकल्प पूर्ण करून आणि गुरूंना योग्य दक्षिणा देऊन, शिष्याने विधिप्रमाणे शिक्षण पूर्ण करावे.
धर्मान्वितैर्युतो दारैरग्नीनावाह्य पूजयेत्। द्वितीयमायुषो भागं गृहमेधी समाचरेत्
धर्मयुक्त आणि पत्नीच्या सहवासाने, अग्नी स्थापन करून, गृहस्थाने आयुष्याच्या दुसऱ्या भागात आपली कर्तव्ये पार पाडावीत.
गृहस्थवृत्तयः पूर्वं चतस्रो मुनिभिः कृताः। कुसूलधान्या प्रथमा कुंभीधान्या द्वितीयका
गृहस्थाश्रमाच्या चार पद्धती पूर्वी ऋषींनी ठरवल्या—पहिली म्हणजे धान्याचा ढीग करून साठवणे, दुसरी म्हणजे कुंडीत धान्य ठेवणे.
अश्वस्तनी तृतीयोक्ता कापोत्यथ चतुर्थिका। तासां परापरा श्रेष्ठा धर्मतो लोकजित्तमा३०० 1.15.
तिसरी पद्धत 'घोड्याच्या छातीसारखी' आणि चौथी 'कबुतरासारखी' अशी आहे. या सर्व पद्धतींमध्ये श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ हे धर्म आणि जग जिंकण्यावर ठरते.
षट्कर्मवर्त्तकस्त्वेकस्त्रिभिरन्यः प्रसर्पते। द्वाभ्यां चैव चतुर्थस्तु द्विजः स ब्रह्मणि स्थितः
एक गृहस्थ सहा कर्तव्ये पाळतो, दुसरा तीन, आणखी एक दोन कर्तव्ये पाळतो. पण चौथा द्विज ब्रह्मातच स्थित राहतो.
गृहमेधिव्रतादन्यन्महत्तीर्थं न चक्षते। नात्मार्थे पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत्पशुम्
गृहस्थाश्रमाच्या व्रतापेक्षा मोठे तीर्थ नाही. त्याने केवळ स्वतःसाठी जेवण शिजवू नये, आणि व्यर्थ प्राण्यांचा वध करू नये.
प्राणी वा यदि वाप्राणी संस्काराद्यज्ञमर्हति। न दिवा प्रस्वपेज्जातु न पूर्वापररात्रयोः
सजीव असो वा निर्जीव, सर्व काही यज्ञासाठी योग्यच आहे. दिवसा किंवा रात्रीच्या सुरुवातीला किंवा शेवटी कधीही झोपू नये.
न भुंजीतांतराकाले नानृतं तु वदेदिह। न चाप्यश्नन्वसेद्विप्रो गृहे कश्चिदपूजितः
अयोग्य वेळी जेवू नये, खोटं बोलू नये. घरात आलेला ब्राह्मण जर सन्मान न करता उपाशी राहिला, तर ते योग्य नाही.
तथास्यातिथयः पूज्या हव्यकव्यवहाः स्मृताः। वेदविद्याव्रतस्नाता श्रोत्रिया वेदपारगाः
तसेच, पाहुण्यांचा सन्मान करावा. पितरांना आणि देवांना नैवेद्य द्यावा. वेदशास्त्र शिकलेले, व्रत पाळणारे आणि वेदपारंगत लोक हे मान्य आहेत.
स्वकर्मजीविनोदांताः क्रियावंतस्तपस्विनः। तेषां हव्यं च कव्यं चाप्यर्हणार्थं विधीयते
स्वधर्माने उपजीविका करणारे, कर्मनिष्ठ आणि तपस्वी लोकांसाठी देवांना आणि पितरांना नैवेद्य देणे हे सन्मानाचे कृत्य आहे.
नश्वरैस्संप्रयातस्य स्वधर्मापगतस्य च। अपविद्धाग्निहोत्रस्य गुरोर्वालीककारिणः
जो नश्वर आहे, ज्याने आपला धर्म सोडला आहे, अग्निहोत्र टाकून दिले आहे किंवा गुरूच्या आज्ञेचे उल्लंघन केले आहे—
असत्याभिनिवेशस्य नाधिकारोस्ति कर्मणोः। संविभागोत्र भूतानां सर्वेषामेव शिष्यते
जो खोटेपणावर आसक्त आहे, त्याला कर्म करण्याचा अधिकार नाही. अशा वेळी सर्व प्राण्यांमध्ये वाटणीच उरते.
तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना। विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं चामृतभोजनः
अन्न शिजवत असलेल्या लोकांना गृहस्थाने द्यावे. जो नेहमी उरलेले अन्न खातो, त्याला 'विघसाशी' म्हणतात, आणि तो नेहमी अमृतासारखे अन्न खातो.
अमृतं यज्ञशेषं स्याद्भोजनं हविषा समम्। संभुक्तशेषं योश्नाति तमाहुर्विघसाशिनम्
यज्ञाचे उरलेले अन्न हे अमृतासारखे मानले जाते, ते हवनातील अन्नासारखेच आहे. जे उरलेले अन्न खातात, त्यांना 'विघसाशी' म्हणतात.