वसंति पुष्करे ये तु नराः सुकृतकर्मिणः। ते लभंते महाभोगान्क्षेत्रस्यास्य प्रभावतः
जे पुण्यवान लोक पुष्करात राहतात, त्यांना या क्षेत्राच्या प्रभावामुळे मोठ्या सुखांचा लाभ होतो.
यथा महोदधेस्तुल्यो न चान्योऽस्ति जलाशयः। तथा वै पुष्करस्यापि समं तीर्थं न विद्यते
जसा महासागरासारखा दुसरा जलाशय नाही, तसाच पुष्करासारखे दुसरे तीर्थ नाही.
पुष्करारण्यसदृशं तीर्थं नास्त्यधिकं गुणैः। अथ तेऽन्यान्प्रवक्ष्यामि क्षेत्रे येऽस्मिन्व्यवस्थिताः
पुष्कराच्या अरण्यासारखे गुणांनी श्रेष्ठ असे तीर्थ नाही; आता मी तुला या क्षेत्रात स्थिर असलेल्यांची माहिती सांगतो.
विष्णुना सहिताः सर्व इंद्राद्याश्च दिवौकसः। गजवक्त्रः कुमारश्च रेवंतः सदिवाकरः
विष्णूसह सर्व देव, इंद्र वगैरे, गजमुख, कुमार, रेवंत आणि सूर्य,
शिवदूती तथा देवी कन्या क्षेमंकरी सदा। अलं तपोभिर्नियमैः सुक्रियार्चनकारिणाम्
शिवदूती, देवी, आणि नेहमी कल्याण करणारी कन्या—हे सर्व सत्कर्म करणाऱ्यांच्या तप, नियम आणि पूजेमुळे नेहमी संतुष्ट असतात.
व्रतोपवासकर्माणि कृत्वान्यत्र महांत्यपि। ज्येष्ठे तु पुष्करारण्ये यस्तिष्ठति निरुद्यमः
इतरत्र मोठी व्रते, उपवास, कर्मे केली तरी, जो कोणी मुख्य पुष्कर अरण्यात निष्क्रिय राहतो,
लभते सर्वकामित्वं योऽत्रैवास्ते द्विजः सदा। पितामहसमं याति स्थानं परममव्ययम्
जो द्विज येथे नेहमी राहतो, तो सर्व इच्छा पूर्ण करतो आणि पितामहासारखे सर्वोच्च, अविनाशी स्थान प्राप्त करतो.
कृते द्वादशभिर्वर्षैस्त्रेतायां हायनेन तु। मासेन द्वापरे भीष्म अहोरात्रेण तत्कलौ
कृतयुगात बारा वर्षे, त्रेतायुगात एक वर्ष, द्वापरयुगात एक महिना, आणि कलियुगात एक दिवस-रात्र, हे भीष्मा, लागते.
फलं संप्राप्यते लोके क्षेत्रेस्मिंस्तीर्थवासिभिः। इत्येवं देवदेवेन पुरोक्तं ब्रह्मणा मम
या तीर्थात राहणाऱ्यांना या जगात फळ मिळते, असे देवांचा देव ब्रह्मदेवाने पूर्वी मला सांगितले आहे.
नातः परतरं किंचित्क्षेत्रमस्तीह भूतले। तस्मात्सर्वप्रयत्नेनारण्यमेतत्समाश्रयेत्
या क्षेत्रापेक्षा श्रेष्ठ असे काहीच पृथ्वीवर नाही; म्हणून सर्व प्रयत्नांनी हे अरण्य स्वीकारावे.
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः। यथोक्तकारिणः सर्वे गच्छंति परमां गतिम्
गृहस्थ, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ आणि भिक्षुक—जे नियमाप्रमाणे वागतात, ते सर्व उच्चतम स्थानाला पोहोचतात.
एकस्मिन्नाश्रमे धर्मं योऽनुतिष्ठेद्यथाविधि। अकामद्वेषसंयुक्तः स परत्र महीयते
जो कोणी कोणत्याही आश्रमात योग्य रीतीने धर्म पाळतो, आणि इच्छा-द्वेषरहित असतो, तो परलोकात सन्मानित होतो.
चतुष्पथाहि निःश्रेणी ब्रह्मणेह प्रतिष्ठिता। एतामाश्रित्य निश्रेणीं ब्रह्मलोके महीयते
चौकात ब्रह्माकडे नेणारी शिडी येथे स्थापन आहे; या शिडीचा आधार घेतल्यास ब्रह्मलोकात सन्मान मिळतो.
आयुषोऽपि चतुर्भागं ब्रह्मचार्यनसूयकः। गुरौ वा गुरुपुत्रे वा वसेद्धर्मार्थकोविदः
ब्रह्मचारी, जो मत्सररहित आहे, त्याने आपले आयुष्याचे एक चतुर्थांश भाग गुरु किंवा गुरुच्या पुत्रासोबत धर्म आणि अर्थ जाणून घालवावा.
कर्मातिरेकेण गुरोरध्येतव्यं बुभूषता। दक्षिणानां प्रदापी स्यादाहूतो गुरुमाश्रयेत्
ज्ञान मिळवायची इच्छा असलेल्या माणसाने केवळ कर्मकांडापुरतेच नव्हे, तर गुरूच्या मार्गदर्शनाखाली शिक्षण घ्यावे. गुरूने बोलावले की, योग्य दक्षिणा द्यावी आणि गुरूच्या छायेखाली जावे.
जघन्यशायी पूर्वं स्यादुत्थायी गुरुवेश्मनि। यच्च शिष्येण कर्त्तव्यं कार्यमासेवनादिकम्
गुरूच्या घरी शिष्याने सर्वात शेवटी झोपावे आणि सर्वात आधी उठावे. शिष्याने आपल्यावर सोपवलेली प्रत्येक सेवा आणि काम मनापासून करावे.
कृतमित्येव तत्सर्वं कृत्वा तिष्ठेत्तु पार्श्वतः। किंकरः सर्वकारी च सर्वकर्मसुकोविदः
सर्व कामे पूर्ण केल्यावर, शिष्याने गुरूच्या जवळ उभे राहावे आणि ती कामे पूर्ण झाल्याचे समजावे. तो नेहमी गुरूची सेवा करणारा, सर्व कामात कुशल आणि तत्पर असावा.
शुचिर्दक्षो गुणोपेतो ब्रूयादिष्टमथोत्तरम्। चक्षुषा गुरुमव्यग्रो निरीक्षेत जितेंद्रियः
शिष्य शुद्ध, चपळ आणि गुणी असावा. त्याने फक्त विचारले असता किंवा उत्तर द्यायचे असल्यासच बोलावे. इंद्रिये जिंकून, एकाग्रतेने गुरूंकडे लक्ष ठेवावे.
नाऽभुक्तवति चाश्नीयादपीतवति नो पिबेत्। न तिष्ठति तथासीत न सुप्तेनैव संविशेत्
गुरूंनी जेवले नाहीत तोपर्यंत शिष्याने जेवू नये, आणि गुरूंनी पाणी प्यायले नाही तोपर्यंत पाणी पिऊ नये. गुरू उभे असताना शिष्य बसू नये आणि गुरू जागे असताना शिष्य झोपू नये.
उत्तानाभ्यां च पाणिभ्यां पादावस्य मृदु स्पृशेत्। दक्षिणं दक्षिणेनैव सव्यं सव्येन पीडयेत्
शिष्याने दोन्ही हात पुढे करून गुरूंच्या पायांना हलकेच स्पर्श करावा. उजव्या पायाला उजव्या हाताने आणि डाव्या पायाला डाव्या हाताने हलक्या दाबाने स्पर्श करावा.
अभिवाद्य गुरुं ब्रूयादभिधां स्वां ब्रुवन्निति। इदं करिष्ये भगवन्निदं चापि मया कृतम्
गुरूंना नमस्कार करून, शिष्याने आपली इच्छा स्पष्टपणे सांगावी—'भगवंत, हे मी करतो' किंवा 'हे मी पूर्ण केले आहे' असे नम्रपणे सांगावे.
इति सर्वं च विज्ञाप्य निवेद्य गुरवे धनम्। कुर्यात्कृतं च तत्सर्वमाख्येयं गुरवे पुनः
सर्व गोष्टी गुरूंना सांगून, मिळालेला धन गुरूंना अर्पण करावा. सर्व कामे पूर्ण झाल्याचे पुन्हा गुरूंना कळवावे.
यांस्तु गंधान्रसान्वापि ब्रह्मचारी न सेवते। सेवेत तान्समावृत्य इति धर्मेषु निश्चयः
शिक्षण घेत असताना ज्या सुवासिक किंवा चवीच्या गोष्टी शिष्याने टाळल्या असतील, त्या शिक्षण पूर्ण झाल्यावर तो घेऊ शकतो. हा धर्माचा निश्चित नियम आहे.
ये केचिद्विस्तरेणोक्ता नियमा ब्रह्मचारिणः। तान्सर्वाननुगृह्णीयाद्भक्तश्शिष्यश्च वै गुरोः
शिष्याने गुरूच्या भक्तीने, विस्ताराने सांगितलेले सर्व नियम पाळावेत.
स एव गुरवे प्रीतिमुपकृत्य यथाबलम्। अग्राम्येष्वाश्रमेष्वेव शिष्यो वर्तेत कर्मणा
शिष्याने आपल्या क्षमतेनुसार गुरूंना प्रसन्न करून, केवळ योग्य आश्रमातच वागावे आणि अयोग्य ठिकाणी जाऊ नये.
वेदवेदौ तथा वेदान्वेदार्थांश्च तथा द्विजः। भिक्षाभुगप्यधःशायी समधीत्य गुरोर्मुखात्
द्विजाने वेद, वेदांचे उपांग आणि त्यांचा अर्थ गुरूंकडून शिकावा. तो भिक्षा मागून उपजीविका करावा आणि जमिनीवर झोपावा.
वेदव्रतोपयोगी च चतुर्थांशेन योगतः। गुरवे दक्षिणां दत्वा समावर्तेद्यथाविधि
वेदाध्ययनाचा संकल्प पूर्ण करून आणि गुरूंना योग्य दक्षिणा देऊन, शिष्याने विधिप्रमाणे शिक्षण पूर्ण करावे.
धर्मान्वितैर्युतो दारैरग्नीनावाह्य पूजयेत्। द्वितीयमायुषो भागं गृहमेधी समाचरेत्
धर्मयुक्त आणि पत्नीच्या सहवासाने, अग्नी स्थापन करून, गृहस्थाने आयुष्याच्या दुसऱ्या भागात आपली कर्तव्ये पार पाडावीत.
गृहस्थवृत्तयः पूर्वं चतस्रो मुनिभिः कृताः। कुसूलधान्या प्रथमा कुंभीधान्या द्वितीयका
गृहस्थाश्रमाच्या चार पद्धती पूर्वी ऋषींनी ठरवल्या—पहिली म्हणजे धान्याचा ढीग करून साठवणे, दुसरी म्हणजे कुंडीत धान्य ठेवणे.
अश्वस्तनी तृतीयोक्ता कापोत्यथ चतुर्थिका। तासां परापरा श्रेष्ठा धर्मतो लोकजित्तमा३०० 1.15.
तिसरी पद्धत 'घोड्याच्या छातीसारखी' आणि चौथी 'कबुतरासारखी' अशी आहे. या सर्व पद्धतींमध्ये श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ हे धर्म आणि जग जिंकण्यावर ठरते.