नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्वरत्नोपहारकैः। भक्ष्यभोज्यान्नपानैश्च या पूजा क्रियते नरैः
नृत्य, वाद्य, गाणे, सर्व प्रकारच्या मौल्यवान भेटी, तसेच खाण्याचे, पिण्याचे पदार्थ अर्पण करून जी पूजा केली जाते,
पितामहं समुद्दिश्य भक्तिस्सा लौकिकी मता। वेदमंत्रहविर्योगैर्भक्तिर्या वैदिकी मता
पितामहाच्या (ब्रह्मदेवाच्या) सन्मानार्थ जी भक्ती केली जाते, ती लौकिक भक्ती समजली जाते; वेदमंत्र व हवन यांसह जी भक्ती केली जाते, ती वैदिक भक्ती मानली जाते.
दर्शे वा पौर्णमास्यां वा कर्तव्यमग्निहोत्रकम्। प्रशस्तं दक्षिणादानं पुरोडाशं चरुक्रिया
अमावास्या किंवा पौर्णिमेला अग्निहोत्र करावे; दान देणे, पुरोडाश आणि चरू यांचे अर्पण करणे हे प्रशंसनीय आहे.
इष्टिर्धृतिः सोमपानां यज्ञीयं कर्म सर्वशः। ऋग्यजुःसामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च
यज्ञ, धैर्य, सोमपान, सर्व यज्ञकर्मे, ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद यांचे पठण आणि संहितांचे अध्ययन,
क्रियंते विधिमुद्दिश्य सा भक्तिर्वैदिकीष्यते। अग्नि भूम्यनिलाकाशांबुनिशाकरभास्करम्
हे सर्व विधिपूर्वक केले जाते; ही भक्ती वैदिक मानली जाते. अग्नी, पृथ्वी, वायु, आकाश, पाणी, चंद्र, सूर्य यांची पूजा,
समुद्दिश्य कृतं कर्म तत्सर्वं ब्रह्मदैवतम्। आध्यात्मिकी तु द्विविधा ब्रह्मभक्तिः स्थिता नृप
यांच्या सन्मानार्थ जे कर्म केले जाते, ते सर्व ब्रह्मदेवताच मानले जाते. पण राजन, ब्रह्मभक्ती ही दोन प्रकारची आध्यात्मिक भक्ती सांगितली आहे.
संख्याख्या योगजा चान्या विभागं तत्र मे शृणु। चतुर्विंशतितत्वानि प्रधानादीनि संख्यया
योगातून उत्पन्न झालेली सांख्य नावाची एक वेगळी पद्धत आहे. तिच्या विभागाबद्दल माझ्याकडून ऐक. सांख्य पद्धतीने प्रधानापासून सुरू होणारी चोवीस तत्त्वे मोजली जातात.
अचेतनानि भोग्यानि पुरुषः पंचविंशकः। चेतनः पुरुषो भोक्ता न कर्ता तस्य कर्मणः
ही तत्त्वे जड असून भोग्य आहेत; पंचविसावे तत्त्व म्हणजे पुरुष. पुरुष हा चेतन, अनुभव घेणारा आहे, पण तो कर्ता नाही.
आत्मा नित्योऽव्ययश्चैव अधिष्ठाता प्रयोजकः। अव्यक्तः पुरुषो नित्यः कारणं च पितामहः
आत्मा हा शाश्वत आणि अविनाशी आहे, तो सर्वांचा आधार व प्रेरक आहे. पुरुष हा अदृश्य, नित्य, कारण आणि पितामह आहे.
तत्वसर्गो भावसर्गो भूतसर्गश्च तत्त्वतः। संख्यया परिसंख्याय प्रधानं च गुणात्मकम्
तत्त्वांची निर्मिती, भावांची निर्मिती आणि भूतांची निर्मिती — या सर्व गोष्टी सांख्य पद्धतीने मोजल्या जातात; प्रधान हे गुणांनी बनलेले आहे.
साधर्म्यमानमैश्वर्यं प्रधानं च विधर्मि च। कारणत्वं च ब्रह्मत्वं काम्यत्वमिदमुच्यते
सारखेपणा, ऐश्वर्य, प्रधानपणा, वेगळेपणा, कारणपणा, ब्रह्मत्व आणि इच्छितपणा — हे सर्व तसेच सांगितले आहे.
प्रयोज्यत्वं प्रधानस्य वैधर्म्यमिदमुच्यते। सर्वत्रकर्तृस्यद्ब्रह्मपुरुषस्याप्यकर्तृता
प्रधानाचा उपयोग होऊ शकतो, हेच त्याचे वेगळेपण आहे; सर्वत्र ब्रह्मपुरुष कर्ता असला तरी तो अकर्ताही आहे.
चेतनत्वं प्रधाने च साधर्म्यमिदमुच्यते। तत्वांतरं च तत्वानां कर्मकारणमेव च
प्रधानात चेतना असणे, हेच त्याचा सारखेपणा आहे; तत्त्वांमधील वेगळेपणा आणि त्यांच्या कर्माचे कारणसुद्धा तसेच आहे.
प्रयोजनं च नैयोज्यमैश्वर्यं तत्वसंख्यया। संख्यास्तीत्युच्यते प्राज्ञैर्विनिश्चित्यार्थचिंतकैः
उद्देश, अनुद्देश, ऐश्वर्य — तत्त्वांची मोजणी करून; ज्यांनी अर्थ नीट समजून घेतला आहे, असे ज्ञानी लोक सांख्य असे सांगतात.
इति तत्वस्य संभारं तत्वसंख्या च तत्वतः। ब्रह्मतत्वाधिकं चापि श्रुत्वा तत्वं विदुर्बुधाः
अशी तत्त्वांची रचना आणि त्यांची मोजणी सांगितली; ब्रह्मतत्त्वाचे श्रेष्ठत्व ऐकून ज्ञानी लोक खरे तत्त्व जाणतात.
सांख्यकृद्भक्तिरेषा च सद्भिराध्यात्मिकी कृता। योगजामपि भक्तानां शृणु भक्तिं पितामहे
सांख्य करणाऱ्यांची ही भक्ती सज्जनांनी आत्मिक म्हणून मान्य केली आहे; आता योगातून उत्पन्न होणारी भक्तीही, हे पितामह, ऐक.
प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान्नियतेंद्रियः। भैक्ष्यभक्षी व्रती वापि सर्वप्रत्याहृतेंद्रियः
जो नेहमी प्राणायामात मग्न असतो, ध्यान करतो, इंद्रिये संयमित ठेवतो, भिक्षा घेतो, व्रत पाळतो, सर्व इंद्रिये मागे घेतो.
धारणं हृदये कुर्याद्ध्यायमानः प्रजेश्वरम्। हृत्पद्मकर्णिकासीनं रक्तवक्त्रं सुलोचनम्
तो हृदयात धारणा करावी, प्रजापतीचे ध्यान करावे, जो हृदयकमळाच्या मध्यभागी बसलेला, लाल मुखाचा आणि सुंदर डोळ्यांचा आहे.
परितो द्योतितमुखं ब्रह्मसूत्रकटीतटम्। चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम्
त्याचे मुख सर्व बाजूंनी तेजस्वी आहे, कटीला ब्रह्मसूत्र आहे, चार तोंडे, चार हात आहेत, वरद आणि अभय देणारे हात आहेत.
योगजा मानसी सिद्धिर्ब्रह्मभक्तिः परा स्मृता। य एवं भक्तिमान्देवे ब्रह्मभक्तः स उच्यते
योगातून मिळणारी सिद्धी ही ब्रह्मभक्ती म्हणून श्रेष्ठ मानली जाते; जो अशा भक्तीने देवाची उपासना करतो, तो ब्रह्मभक्त म्हणवतो.
वृत्तिं च शृणु राजेंद्र या स्मृता क्षेत्रवासिनाम्। स्वयं देवेन विप्राणां विष्ण्वादीनां समागमे
राजेंद्र, क्षेत्रात राहणाऱ्यांसाठी जी आचारधर्म सांगितले आहेत, ती ऐक; ती स्वतः देवाने ब्राह्मण, विष्णु व इतरांच्या सभेत सांगितली.
कथिता विस्तरात्पूर्वं सर्वेषां तत्र सन्निधौ। निर्ममा निरहंकारा निःसंगा निष्परिग्रहाः
ती सर्वांसमोर पूर्वी सविस्तर सांगितली होती; ज्यात ममत्व, अहंकार, आसक्ती आणि संग्रह नसतो.
बंधुवर्गे च निःस्नेहास्समलोष्टाश्मकांचनाः। भूतानां कर्मभिर्नित्यैर्विविधैरभयप्रदाः
नातेवाईकांमध्येही ज्यांना माया नाही, माती, दगड, सोने यांना सारखेच मानणारे; जे नेहमी विविध कृतींनी सर्व प्राण्यांना निर्भयता देतात.
प्राणायामपरा नित्यं परध्यानपरायणाः। याजिनः शुचयो नित्यं यतिधर्मपरायणाः
जे नेहमी प्राणायामात मग्न असतात, ध्यानात तल्लीन असतात, यज्ञ करतात, नेहमी शुद्ध असतात आणि यतीधर्म पाळतात.
सांख्ययोगविधिज्ञाश्च धर्मज्ञाश्छिन्नसंशयाः। यजंते विधिनानेन ये विप्राः क्षेत्रवासिनः
जे ब्राह्मण पवित्र स्थळी राहतात, सांख्य आणि योगाचे मार्ग जाणतात, धर्माची जाण असलेले आणि शंका नसलेले आहेत, ते या विधीने यज्ञ करतात.
अरण्ये पौष्करे तेषां मृतानां सत्फलं शृणु। व्रजंति ते सुदुष्प्रापं ब्रह्मसायुज्यमक्षयम्
पौष्कर, आता ऐक, त्या ब्राह्मणांपैकी जे पुष्कराच्या अरण्यात मृत्यू पावतात, त्यांना उत्तम फळ मिळते—ते अत्यंत कठीण आणि कधीही न संपणाऱ्या ब्रह्मसायुज्यात पोहोचतात.
यत्प्राप्य न पुनर्जन्म लभन्ते मृत्युदायकम्। पुनरावर्तनं हित्वा ब्राह्मीविद्यां समास्थिताः
ते तेथे पोहोचल्यावर, पुन्हा मृत्यू देणारे जन्म मिळत नाहीत; पुन्हा जन्ममरणाचा फेरा सोडून, ते ब्रह्मविद्येत स्थिर राहतात.
पुनरावृत्तिरन्येषां प्रपंचाश्रमवासिनाम्। गार्हस्थ्यविधिमाश्रित्य षट्कर्मनिरतः सदा
पण जे इतर लोक संसारात आणि विविध आश्रमात राहतात, त्यांना पुन्हा जन्म मिळतो; ते नेहमी षट्कर्मात मग्न राहून, गृहस्थधर्म पाळतात.
जुहोति विधिना सम्यङ्मंत्रैर्यज्ञे निमंत्रितः। अधिकं फलमाप्नोति सर्वदुःखविवर्जितः
जो यज्ञासाठी योग्य रीतीने बोलावला गेला आहे आणि मंत्रांनी विधीपूर्वक होम करतो, तो अधिक फळ मिळवतो आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त होतो.
सर्वलोकेषु चाप्यस्य गतिर्न प्रतिहन्यते। दिव्येनैश्वर्ययोगेन स्वारूढः सपरिग्रहः२०० 1.15.
सर्व लोकांमध्ये त्याचा मार्ग कधीच अडवला जात नाही; दिव्य ऐश्वर्य आणि संपत्तीने युक्त होऊन, तो आपल्या सोबत्यांसह वर चढतो.