पुलस्त्य उवाच। नरैः स्त्रीभिश्च वस्तव्यं वर्णाश्रमनिवासिभिः। स्वधर्माचारनिरतैर्दंभमोहविवर्जितैः
पुलस्त्य म्हणाले: पुरुषांनी, स्त्रियांनी आणि वर्णाश्रमाचे पालन करणाऱ्यांनी तिथे राहावे, आपल्या कर्तव्याला आणि आचरणाला निष्ठा ठेवावी, दंभ व मोह टाळावा.
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्मभक्तैर्जितेंद्रियैः। अनसूयुभिरक्षुद्रैः सर्वभूतहिते रतैः
कर्म, मन आणि वाणीने ब्रह्मभक्ती करावी, इंद्रिये जिंकावीत, हेवा किंवा क्षुद्रपणा न ठेवावा, आणि सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी झटावे.
भीष्म उवाच। किं कुर्वाणो नरः कर्म ब्रह्मभक्तस्त्विहोच्यते। कीदृशा ब्रह्मभक्ताश्च स्मृता नॄणां वदस्व मे
भीष्म म्हणाले: कोणती कृत्ये केल्याने मनुष्याला येथे ब्रह्मभक्त म्हणतात? आणि ब्रह्मभक्त कोणत्या प्रकारचे असतात, हे मला सांग.
पुलस्त्य उवाच। त्रिविधा भक्तिरुद्दिष्टा मनोवाक्कायसंभवा। लौकिकी वैदिकी चापि भवेदाध्यात्मिकी तथा
पुलस्त्य म्हणाले: मन, वाणी आणि शरीरातून होणारी भक्ती तिहेरी सांगितली आहे; ती सांसारिक, वैदिक किंवा आध्यात्मिक असू शकते.
ध्यानधारणया बुद्ध्या वेदार्थस्मरणे हि यत्। ब्रह्मप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते
ध्यान, धारणा, बुद्धी आणि वेदांचा अर्थ आठवून जी ब्रह्माला आनंद देणारी भक्ती केली जाते, तिला मानसिक भक्ती म्हणतात.
मंत्रवेदनमस्कारैरग्निश्राद्धादिचिंतनैः। जाप्यैश्चावश्यकैश्चैव वाचिकी भक्तिरिष्यते
मंत्र, वेदपठण, नमस्कार, अग्नि व पितृयज्ञ यांचे चिंतन, जप आणि आवश्यक स्तोत्रे यांद्वारे जी भक्ती केली जाते, ती वाचिक भक्ती मानली जाते.
व्रतोपवासनियतैश्चितेंद्रियनिरोधिभिः। भूषणैर्हेमरत्नाढ्यैस्तथा चांद्रायणादिभिः
व्रत, उपवास, नियम, इंद्रियसंयम, सोन्या-रत्नांनी सजवलेली दागिने, चंद्रायण व्रत आणि अशा इतर आचारांनी जी भक्ती केली जाते,
ब्रह्मकृच्छ्रोपवासैश्च तथाचान्यैः शुभव्रतैः। कायिकीभक्तिराख्याता त्रिविधा तु द्विजन्मनाम्
ब्रह्मकृच्छ्र उपवास आणि इतर शुभ व्रते यांद्वारे जी भक्ती होते, ती शारीरिक भक्ती म्हणतात; ही तिहेरी भक्ती द्विजांसाठी सांगितली आहे.
गोघृतक्षीरदधिभिः रत्नदीपकुशोदकैः। गंधैर्माल्यैश्च विविधैर्धातुभिश्चोपपादितैः
गायीचे तूप, दूध, दही, रत्ने, दिवे, कुशा, पाणी, विविध सुवासिक द्रव्ये, हार आणि धातूंपासून तयार केलेली वस्तू यांचा नैवेद्य देऊन,
घृतगुग्गुलुधूपैश्च कृष्णागरुसुगंधिभिः। भूषणैर्हेमरत्नाढ्यैश्चित्राभिः स्रग्भिरेव च
तुपाचे, गुग्गुळाचे, कृष्णागारूच्या सुवासिक धूपाचे, सोन्या-रत्नांनी सजवलेल्या दागिन्यांचे आणि सुंदर फुलांच्या हारांचे अर्पण करून,
नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्वरत्नोपहारकैः। भक्ष्यभोज्यान्नपानैश्च या पूजा क्रियते नरैः
नृत्य, वाद्य, गाणे, सर्व प्रकारच्या मौल्यवान भेटी, तसेच खाण्याचे, पिण्याचे पदार्थ अर्पण करून जी पूजा केली जाते,
पितामहं समुद्दिश्य भक्तिस्सा लौकिकी मता। वेदमंत्रहविर्योगैर्भक्तिर्या वैदिकी मता
पितामहाच्या (ब्रह्मदेवाच्या) सन्मानार्थ जी भक्ती केली जाते, ती लौकिक भक्ती समजली जाते; वेदमंत्र व हवन यांसह जी भक्ती केली जाते, ती वैदिक भक्ती मानली जाते.
दर्शे वा पौर्णमास्यां वा कर्तव्यमग्निहोत्रकम्। प्रशस्तं दक्षिणादानं पुरोडाशं चरुक्रिया
अमावास्या किंवा पौर्णिमेला अग्निहोत्र करावे; दान देणे, पुरोडाश आणि चरू यांचे अर्पण करणे हे प्रशंसनीय आहे.
इष्टिर्धृतिः सोमपानां यज्ञीयं कर्म सर्वशः। ऋग्यजुःसामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च
यज्ञ, धैर्य, सोमपान, सर्व यज्ञकर्मे, ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद यांचे पठण आणि संहितांचे अध्ययन,
क्रियंते विधिमुद्दिश्य सा भक्तिर्वैदिकीष्यते। अग्नि भूम्यनिलाकाशांबुनिशाकरभास्करम्
हे सर्व विधिपूर्वक केले जाते; ही भक्ती वैदिक मानली जाते. अग्नी, पृथ्वी, वायु, आकाश, पाणी, चंद्र, सूर्य यांची पूजा,
समुद्दिश्य कृतं कर्म तत्सर्वं ब्रह्मदैवतम्। आध्यात्मिकी तु द्विविधा ब्रह्मभक्तिः स्थिता नृप
यांच्या सन्मानार्थ जे कर्म केले जाते, ते सर्व ब्रह्मदेवताच मानले जाते. पण राजन, ब्रह्मभक्ती ही दोन प्रकारची आध्यात्मिक भक्ती सांगितली आहे.
संख्याख्या योगजा चान्या विभागं तत्र मे शृणु। चतुर्विंशतितत्वानि प्रधानादीनि संख्यया
योगातून उत्पन्न झालेली सांख्य नावाची एक वेगळी पद्धत आहे. तिच्या विभागाबद्दल माझ्याकडून ऐक. सांख्य पद्धतीने प्रधानापासून सुरू होणारी चोवीस तत्त्वे मोजली जातात.
अचेतनानि भोग्यानि पुरुषः पंचविंशकः। चेतनः पुरुषो भोक्ता न कर्ता तस्य कर्मणः
ही तत्त्वे जड असून भोग्य आहेत; पंचविसावे तत्त्व म्हणजे पुरुष. पुरुष हा चेतन, अनुभव घेणारा आहे, पण तो कर्ता नाही.
आत्मा नित्योऽव्ययश्चैव अधिष्ठाता प्रयोजकः। अव्यक्तः पुरुषो नित्यः कारणं च पितामहः
आत्मा हा शाश्वत आणि अविनाशी आहे, तो सर्वांचा आधार व प्रेरक आहे. पुरुष हा अदृश्य, नित्य, कारण आणि पितामह आहे.
तत्वसर्गो भावसर्गो भूतसर्गश्च तत्त्वतः। संख्यया परिसंख्याय प्रधानं च गुणात्मकम्
तत्त्वांची निर्मिती, भावांची निर्मिती आणि भूतांची निर्मिती — या सर्व गोष्टी सांख्य पद्धतीने मोजल्या जातात; प्रधान हे गुणांनी बनलेले आहे.
साधर्म्यमानमैश्वर्यं प्रधानं च विधर्मि च। कारणत्वं च ब्रह्मत्वं काम्यत्वमिदमुच्यते
सारखेपणा, ऐश्वर्य, प्रधानपणा, वेगळेपणा, कारणपणा, ब्रह्मत्व आणि इच्छितपणा — हे सर्व तसेच सांगितले आहे.
प्रयोज्यत्वं प्रधानस्य वैधर्म्यमिदमुच्यते। सर्वत्रकर्तृस्यद्ब्रह्मपुरुषस्याप्यकर्तृता
प्रधानाचा उपयोग होऊ शकतो, हेच त्याचे वेगळेपण आहे; सर्वत्र ब्रह्मपुरुष कर्ता असला तरी तो अकर्ताही आहे.
चेतनत्वं प्रधाने च साधर्म्यमिदमुच्यते। तत्वांतरं च तत्वानां कर्मकारणमेव च
प्रधानात चेतना असणे, हेच त्याचा सारखेपणा आहे; तत्त्वांमधील वेगळेपणा आणि त्यांच्या कर्माचे कारणसुद्धा तसेच आहे.
प्रयोजनं च नैयोज्यमैश्वर्यं तत्वसंख्यया। संख्यास्तीत्युच्यते प्राज्ञैर्विनिश्चित्यार्थचिंतकैः
उद्देश, अनुद्देश, ऐश्वर्य — तत्त्वांची मोजणी करून; ज्यांनी अर्थ नीट समजून घेतला आहे, असे ज्ञानी लोक सांख्य असे सांगतात.
इति तत्वस्य संभारं तत्वसंख्या च तत्वतः। ब्रह्मतत्वाधिकं चापि श्रुत्वा तत्वं विदुर्बुधाः
अशी तत्त्वांची रचना आणि त्यांची मोजणी सांगितली; ब्रह्मतत्त्वाचे श्रेष्ठत्व ऐकून ज्ञानी लोक खरे तत्त्व जाणतात.
सांख्यकृद्भक्तिरेषा च सद्भिराध्यात्मिकी कृता। योगजामपि भक्तानां शृणु भक्तिं पितामहे
सांख्य करणाऱ्यांची ही भक्ती सज्जनांनी आत्मिक म्हणून मान्य केली आहे; आता योगातून उत्पन्न होणारी भक्तीही, हे पितामह, ऐक.
प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान्नियतेंद्रियः। भैक्ष्यभक्षी व्रती वापि सर्वप्रत्याहृतेंद्रियः
जो नेहमी प्राणायामात मग्न असतो, ध्यान करतो, इंद्रिये संयमित ठेवतो, भिक्षा घेतो, व्रत पाळतो, सर्व इंद्रिये मागे घेतो.
धारणं हृदये कुर्याद्ध्यायमानः प्रजेश्वरम्। हृत्पद्मकर्णिकासीनं रक्तवक्त्रं सुलोचनम्
तो हृदयात धारणा करावी, प्रजापतीचे ध्यान करावे, जो हृदयकमळाच्या मध्यभागी बसलेला, लाल मुखाचा आणि सुंदर डोळ्यांचा आहे.
परितो द्योतितमुखं ब्रह्मसूत्रकटीतटम्। चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम्
त्याचे मुख सर्व बाजूंनी तेजस्वी आहे, कटीला ब्रह्मसूत्र आहे, चार तोंडे, चार हात आहेत, वरद आणि अभय देणारे हात आहेत.
योगजा मानसी सिद्धिर्ब्रह्मभक्तिः परा स्मृता। य एवं भक्तिमान्देवे ब्रह्मभक्तः स उच्यते
योगातून मिळणारी सिद्धी ही ब्रह्मभक्ती म्हणून श्रेष्ठ मानली जाते; जो अशा भक्तीने देवाची उपासना करतो, तो ब्रह्मभक्त म्हणवतो.