ज्येष्ठं तु प्रथमं ज्ञेयं तीर्थं त्रैलोक्यपावनम्। ख्यातं तद्ब्रह्मदैवत्यं मध्यमं वैष्णवं तथा
ज्येष्ठ तीर्थ हे प्रथम आणि त्रैलोक्य शुद्ध करणारे मानावे; ते ब्रह्मदेवाचे पवित्र स्थान म्हणून प्रसिद्ध आहे, मधले विष्णूचे आहे,
कनिष्ठं रुद्रदैवत्यं ब्रह्मपूर्वमकारयत्। आद्यमेतत्परं क्षेत्रं गुह्यं वेदेषु पठ्यते
कनिष्ठ तीर्थ हे रुद्राचे आहे; ब्रह्मदेवाने प्रथम हे निर्माण केले. हे क्षेत्र सर्वश्रेष्ठ आणि गुप्त मानले जाते, वेदांतही त्याचा उल्लेख आहे.
अरण्यं पुष्कराख्यं तु ब्रह्मा सन्निहितः प्रभुः। अनुग्रहो भूमिभागे कृतो वै ब्रह्मणा स्वयम्
पुष्कर नावाचे जे अरण्य आहे, तिथे ब्रह्मदेव स्वतः वास करतो; ब्रह्मदेवाने या भूमीवर स्वतः कृपा केली आहे.
अनुग्रहार्थं विप्राणां सर्वेषां भूमिचारिणाम्। सुवर्णवज्रपर्यंता वेदिकांका मही कृता
द्विज आणि सर्व भूमिवासीयांच्या कल्याणासाठी, सोन्या-हिर्यांनी वेढलेली वेदी असलेली ही भूमी निर्माण केली आहे.
विचित्रकुट्टिमारत्नैः कारिता सर्वशोभना। रमते तत्र भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः
रंगीत रत्नांनी सजवलेली, सर्व प्रकारे सुंदर बनवलेली; तिथेच जगाचा पितामह, भगवंत ब्रह्मदेव आनंदाने वास करतो.
विष्णुरुद्रौ तथा देवौ वसवोप्यश्विनावपि ?। मरुतश्च महेंद्रेण रमंते च दिवौकसः
विष्णू, रुद्र, वसु, अश्विनी, मरुतगण आणि बलवान इंद्र, तसेच स्वर्गातील सर्व देवताही तिथे आनंदाने वावरतात.
एतत्ते तथ्यमाख्यातं लोकानुग्रहकारणम्। संहितानुक्रमेणात्र मंत्रैश्च विधिपूर्वकम्
हे सर्व मी तुला सत्य सांगितले, जगाच्या कल्याणासाठी, संहितेच्या क्रमाने आणि योग्य मंत्र-क्रियांनी.
वेदान्पठंति ये विप्रा गुरुशुश्रूषणे रताः। वसंति ब्रह्मसामीप्ये सर्वे तेनानुभाविताः
जे द्विज वेदांचे पठण करतात, गुरूची सेवा करण्यात रममाण असतात, ते सर्व ब्रह्मदेवाच्या सान्निध्यात राहतात आणि त्याच्या कृपेने पावन होतात.
भीष्म उवाच। भगवन्केन विधिना अरण्ये पुष्करे नरैः। ब्रह्मलोकमभीप्सद्भिर्वस्तव्यं क्षेत्रवासिभिः
भीष्म म्हणाले: प्रभो, ब्रह्मलोक मिळवू इच्छिणाऱ्या पवित्र क्षेत्रात राहणाऱ्यांनी, अरण्यात किंवा पुष्कर येथे कोणत्या पद्धतीने वागावे?
किं मनुष्यैरुतस्त्रीभिरुत वर्णाश्रमान्वितैः। वसद्भिः किमनुष्ठेयमेतत्सर्वं ब्रवीहि मे
हे पुरुषांनी करावे का, स्त्रियांनी करावे का, की वर्णाश्रम पाळणाऱ्यांनी करावे? तिथे राहणाऱ्यांनी नेमके काय करावे? हे सर्व मला सांग.
पुलस्त्य उवाच। नरैः स्त्रीभिश्च वस्तव्यं वर्णाश्रमनिवासिभिः। स्वधर्माचारनिरतैर्दंभमोहविवर्जितैः
पुलस्त्य म्हणाले: पुरुषांनी, स्त्रियांनी आणि वर्णाश्रमाचे पालन करणाऱ्यांनी तिथे राहावे, आपल्या कर्तव्याला आणि आचरणाला निष्ठा ठेवावी, दंभ व मोह टाळावा.
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्मभक्तैर्जितेंद्रियैः। अनसूयुभिरक्षुद्रैः सर्वभूतहिते रतैः
कर्म, मन आणि वाणीने ब्रह्मभक्ती करावी, इंद्रिये जिंकावीत, हेवा किंवा क्षुद्रपणा न ठेवावा, आणि सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी झटावे.
भीष्म उवाच। किं कुर्वाणो नरः कर्म ब्रह्मभक्तस्त्विहोच्यते। कीदृशा ब्रह्मभक्ताश्च स्मृता नॄणां वदस्व मे
भीष्म म्हणाले: कोणती कृत्ये केल्याने मनुष्याला येथे ब्रह्मभक्त म्हणतात? आणि ब्रह्मभक्त कोणत्या प्रकारचे असतात, हे मला सांग.
पुलस्त्य उवाच। त्रिविधा भक्तिरुद्दिष्टा मनोवाक्कायसंभवा। लौकिकी वैदिकी चापि भवेदाध्यात्मिकी तथा
पुलस्त्य म्हणाले: मन, वाणी आणि शरीरातून होणारी भक्ती तिहेरी सांगितली आहे; ती सांसारिक, वैदिक किंवा आध्यात्मिक असू शकते.
ध्यानधारणया बुद्ध्या वेदार्थस्मरणे हि यत्। ब्रह्मप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते
ध्यान, धारणा, बुद्धी आणि वेदांचा अर्थ आठवून जी ब्रह्माला आनंद देणारी भक्ती केली जाते, तिला मानसिक भक्ती म्हणतात.
मंत्रवेदनमस्कारैरग्निश्राद्धादिचिंतनैः। जाप्यैश्चावश्यकैश्चैव वाचिकी भक्तिरिष्यते
मंत्र, वेदपठण, नमस्कार, अग्नि व पितृयज्ञ यांचे चिंतन, जप आणि आवश्यक स्तोत्रे यांद्वारे जी भक्ती केली जाते, ती वाचिक भक्ती मानली जाते.
व्रतोपवासनियतैश्चितेंद्रियनिरोधिभिः। भूषणैर्हेमरत्नाढ्यैस्तथा चांद्रायणादिभिः
व्रत, उपवास, नियम, इंद्रियसंयम, सोन्या-रत्नांनी सजवलेली दागिने, चंद्रायण व्रत आणि अशा इतर आचारांनी जी भक्ती केली जाते,
ब्रह्मकृच्छ्रोपवासैश्च तथाचान्यैः शुभव्रतैः। कायिकीभक्तिराख्याता त्रिविधा तु द्विजन्मनाम्
ब्रह्मकृच्छ्र उपवास आणि इतर शुभ व्रते यांद्वारे जी भक्ती होते, ती शारीरिक भक्ती म्हणतात; ही तिहेरी भक्ती द्विजांसाठी सांगितली आहे.
गोघृतक्षीरदधिभिः रत्नदीपकुशोदकैः। गंधैर्माल्यैश्च विविधैर्धातुभिश्चोपपादितैः
गायीचे तूप, दूध, दही, रत्ने, दिवे, कुशा, पाणी, विविध सुवासिक द्रव्ये, हार आणि धातूंपासून तयार केलेली वस्तू यांचा नैवेद्य देऊन,
घृतगुग्गुलुधूपैश्च कृष्णागरुसुगंधिभिः। भूषणैर्हेमरत्नाढ्यैश्चित्राभिः स्रग्भिरेव च
तुपाचे, गुग्गुळाचे, कृष्णागारूच्या सुवासिक धूपाचे, सोन्या-रत्नांनी सजवलेल्या दागिन्यांचे आणि सुंदर फुलांच्या हारांचे अर्पण करून,
नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्वरत्नोपहारकैः। भक्ष्यभोज्यान्नपानैश्च या पूजा क्रियते नरैः
नृत्य, वाद्य, गाणे, सर्व प्रकारच्या मौल्यवान भेटी, तसेच खाण्याचे, पिण्याचे पदार्थ अर्पण करून जी पूजा केली जाते,
पितामहं समुद्दिश्य भक्तिस्सा लौकिकी मता। वेदमंत्रहविर्योगैर्भक्तिर्या वैदिकी मता
पितामहाच्या (ब्रह्मदेवाच्या) सन्मानार्थ जी भक्ती केली जाते, ती लौकिक भक्ती समजली जाते; वेदमंत्र व हवन यांसह जी भक्ती केली जाते, ती वैदिक भक्ती मानली जाते.
दर्शे वा पौर्णमास्यां वा कर्तव्यमग्निहोत्रकम्। प्रशस्तं दक्षिणादानं पुरोडाशं चरुक्रिया
अमावास्या किंवा पौर्णिमेला अग्निहोत्र करावे; दान देणे, पुरोडाश आणि चरू यांचे अर्पण करणे हे प्रशंसनीय आहे.
इष्टिर्धृतिः सोमपानां यज्ञीयं कर्म सर्वशः। ऋग्यजुःसामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च
यज्ञ, धैर्य, सोमपान, सर्व यज्ञकर्मे, ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद यांचे पठण आणि संहितांचे अध्ययन,
क्रियंते विधिमुद्दिश्य सा भक्तिर्वैदिकीष्यते। अग्नि भूम्यनिलाकाशांबुनिशाकरभास्करम्
हे सर्व विधिपूर्वक केले जाते; ही भक्ती वैदिक मानली जाते. अग्नी, पृथ्वी, वायु, आकाश, पाणी, चंद्र, सूर्य यांची पूजा,
समुद्दिश्य कृतं कर्म तत्सर्वं ब्रह्मदैवतम्। आध्यात्मिकी तु द्विविधा ब्रह्मभक्तिः स्थिता नृप
यांच्या सन्मानार्थ जे कर्म केले जाते, ते सर्व ब्रह्मदेवताच मानले जाते. पण राजन, ब्रह्मभक्ती ही दोन प्रकारची आध्यात्मिक भक्ती सांगितली आहे.
संख्याख्या योगजा चान्या विभागं तत्र मे शृणु। चतुर्विंशतितत्वानि प्रधानादीनि संख्यया
योगातून उत्पन्न झालेली सांख्य नावाची एक वेगळी पद्धत आहे. तिच्या विभागाबद्दल माझ्याकडून ऐक. सांख्य पद्धतीने प्रधानापासून सुरू होणारी चोवीस तत्त्वे मोजली जातात.
अचेतनानि भोग्यानि पुरुषः पंचविंशकः। चेतनः पुरुषो भोक्ता न कर्ता तस्य कर्मणः
ही तत्त्वे जड असून भोग्य आहेत; पंचविसावे तत्त्व म्हणजे पुरुष. पुरुष हा चेतन, अनुभव घेणारा आहे, पण तो कर्ता नाही.
आत्मा नित्योऽव्ययश्चैव अधिष्ठाता प्रयोजकः। अव्यक्तः पुरुषो नित्यः कारणं च पितामहः
आत्मा हा शाश्वत आणि अविनाशी आहे, तो सर्वांचा आधार व प्रेरक आहे. पुरुष हा अदृश्य, नित्य, कारण आणि पितामह आहे.
तत्वसर्गो भावसर्गो भूतसर्गश्च तत्त्वतः। संख्यया परिसंख्याय प्रधानं च गुणात्मकम्
तत्त्वांची निर्मिती, भावांची निर्मिती आणि भूतांची निर्मिती — या सर्व गोष्टी सांख्य पद्धतीने मोजल्या जातात; प्रधान हे गुणांनी बनलेले आहे.