तस्माच्छतगुणं पुण्यमेकादश्युपवासिनः । येषां देहे त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
एकादशीचे उपवास करणाऱ्याचे पुण्य त्या पुण्याच्या शंभर पट जास्त असते; ज्यांच्या देहात ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश हे तिघेही देव वास करतात.
वसंति तेषां ते तुल्या एकादश्युपवासिनः । ते नराः पुण्यकर्माणो ये भक्ता हरिपूजकाः
एकादशीचे उपवास करणारे त्या पुण्यवानांसारखेच असतात; जे भक्तीने हरिपूजा करतात आणि सत्कर्म करतात.
एकादशीव्रतस्यापि पुण्यसंख्या न विद्यते । एतत्पुण्यं भवेत्तस्य यत्सुरैरपि दुर्ल्लभम्
एकादशी व्रताचे पुण्य किती आहे, हे मोजता येत नाही; हे पुण्य मिळवणे देवांनाही कठीण आहे.
एतस्मादर्द्धपुण्यं तु प्राप्यते नक्तभोजनात् । नक्तस्यार्द्धं भवेत्पुण्यमेकभक्तेन देहिनाम्
रात्रीच जेवणाऱ्याला त्याच्या अर्धे पुण्य मिळते; आणि दिवसातून एकदाच जेवणाऱ्याला त्याच्या अर्धे पुण्य मिळते.
तावद्गर्जंति तीर्थानि दानानि नियमानि च । यावन्नोपोषयेज्जंतुर्वासरं विष्णुवल्लभम्
जोपर्यंत कोणी विष्णूला प्रिय असलेला दिवस उपवासाने पाळत नाही, तोपर्यंत तीर्थयात्रा, दान आणि नियम यांचा मोठा गजर चालू असतो.
तस्मात्त्वं पांडवश्रेष्ठ व्रतमेतत्समाचर । पुण्यसंख्यां न जानामि यत्त्वं पृच्छसि पांडव
म्हणून, पांडवश्रेष्ठा, हे व्रत तू अवश्य पाळ; मी या पुण्याची मोजदाद सांगू शकत नाही, जरी तू विचारलेस तरी.
एतद्धि कथितं पार्थ यद्गोप्यं व्रतमुत्तमम् । एकादशीसमं नास्ति कृत्वा यज्ञसहस्रकम्
हेच ते श्रेष्ठ व्रत आहे, पार्था, जे गुप्त ठेवावे असे सांगितले आहे; हजार यज्ञ केले तरी एकादशीसारखे दुसरे काहीच नाही.
युधिष्ठिर उवाच- उत्पन्ना सा कथं देव पुण्या चैकादशी तिथिः । कथं पवित्रा विश्वेऽस्मिन्कथं वै देवताप्रिया
युधिष्ठिर म्हणाला - हे देव, ती पुण्यकारी एकादशी तिथी कशी उत्पन्न झाली? ती या जगात कशी पवित्र आहे आणि देवांना कशी प्रिय आहे?
श्रीभगवानुवाच - पुरा कृतयुगे पार्थ मुरनामेति दानवः । अत्यद्भुतो महारौद्र सर्वदेवभयंकरः 6.38.
श्रीभगवान म्हणाले - पूर्वी कृतयुगात, पार्था, मुरा नावाचा एक दैत्य होता, तो फार अद्भुत, अत्यंत क्रूर आणि सर्व देवांना भयभीत करणारा होता.
इंद्रोऽपि निर्जितस्तेन सर्वदेवास्तथा नृप । महासुरेण तेनैव मृत्युना च दुरात्मना
त्याने इंद्रालाही जिंकले, तसेच सर्व देवतांना; तो महादैत्य, दुष्ट आणि मृत्यूसारखा होता.
स्वर्गान्निराकृतास्तेन विचरंति महीतले । सशंका भयभीताश्च सर्वे गत्वा महेश्वरम्
त्याने स्वर्गातून हाकलून दिल्यावर सर्व देव पृथ्वीवर भटकू लागले; ते सगळे शंका आणि भीतीने भरलेले होते आणि त्यांनी महेश्वराकडे धाव घेतली.
इंद्रेण कथितं सर्वमीश्वरस्यापि चाग्रतः । स्वर्गलोकपरिभ्रष्टा विचरंति महीतले
इंद्राने सर्व गोष्टी प्रभूच्या समोर सांगितल्या; स्वर्गलोक गमावून, ते सर्व पृथ्वीवर भटकत होते.
मर्त्येषु संस्थिता देवा न शोभंते महेश्वर । उपायं ब्रूहि मे देव ह्यमरा यांति कां गतिम्
मर्त्य लोकांत राहणारे देव शोभत नाहीत, हे महेश्वरा; अमरांना पुन्हा त्यांची अवस्था मिळवण्यासाठी उपाय सांग.
महादेव उवाच- देवराजसुरश्रेष्ठयत्रास्तेगरुडध्वजः । शरण्यश्च जगन्नाथः परित्राता परायणः
महादेव म्हणाले - जिथे देवराज आणि दैत्यश्रेष्ठ आहेत, तिथेच गरुडध्वज, सर्वांचा आधार, जगन्नाथ, रक्षण करणारा आणि अंतिम ध्येय असलेला भगवानही असतो.
तत्र गच्छ सुरश्रेष्ठ स वो रक्षां विधास्यति । ईश्वरस्य वचः श्रुत्वा देवराजो महामतिः
तू तिथे जा, देवांमधील श्रेष्ठा; तो तुमचं रक्षण करील. परमेश्वराचं हे वचन ऐकून, देवांचा बुद्धिमान राजा—
त्रिदशैः सहितो यत्र गतस्तत्र युधिष्ठिर । जलमध्ये प्रसुप्तं तं दृष्ट्वा देवं गदाधरम्
इतर देवतांसोबत तिथे गेला, हे युधिष्ठिरा. तिथे, पाण्याच्या मध्ये, त्यांनी गदा धारण करणाऱ्या देवाला झोपलेला पाहिलं.
कृतांजलिपुटो भूत्वा इंद्रः स्तोत्रमुदीरयत्
इंद्राने दोन्ही हात जोडून भक्तीभावाने स्तुती म्हणायला सुरुवात केली.
इंद्र उवाच- ॐनमो देवदेवेश देवदानववंदित । दैत्यारे पुंडरीकाक्ष त्राहि नो मधुसूदन
इंद्र म्हणाला— ॐ, देवांचा देव, देव-दानवांनी वंदन केलेला, दैत्यांचा शत्रू, कमळासारख्या डोळ्यांचा, मधुसूदन, आम्हांला वाचव.
सुराः सर्वे समायाता भयभीताश्च दानवात् । शरणं त्वां जगन्नाथ त्राहि मां भक्तवत्सल
सर्व देवता आले आहेत, दैत्यामुळे घाबरलेले आहेत; हे जगनाथा, आम्ही तुझ्या आश्रयाला आलो आहोत—भक्तांवर प्रेम करणाऱ्या, मला वाचव.
त्राहि नो देवदेवेश त्राहि त्राहि जनार्दन । त्राहि वै पुंडरीकाक्ष दानवानां विनाशक
देवांचा देव, आम्हांला वाचव; वाचव, वाचव, जनार्दना; खरंच वाचव, कमळनयन, दानवांचा नाश करणारा.
त्वत्समीपं गताः सर्वे त्वमेव शरणं प्रभो । चशरणागतानां देवानां सहायं कुरु वै प्रभो
सर्वजण तुझ्याजवळ आले आहेत; प्रभो, तूच आमचा आश्रय आहेस. जे देव तुझ्या आश्रयाला आले आहेत, त्यांना मदत कर, प्रभो.
त्वं पतिस्त्वं मतिर्देव त्वं कर्ता त्वं च कारणम् । त्वं माता सर्वलोकानां त्वमेव जगतः पिता
तूच स्वामी, तूच बुद्धी, हे देवा; तूच कर्ता आणि कारण आहेस. सर्व लोकांचा तूच आई, आणि जगाचा तूच वडील आहेस.
भगवन्देवदेवेश शरणागतवत्सल । शरणं तव चायाता भयभीताश्च देवताः
भगवंत, देवांचा स्वामी, शरण आलेल्यांवर प्रेम करणारा, घाबरलेल्या देवता तुझ्या आश्रयाला आल्या आहेत.
देवता निर्जिताः सर्वाः स्वर्गभ्रष्टाः कृताः प्रभो । अत्युग्रेण हि दैत्येन मुरनाम्ना महौजसा । इंद्रस्य वचनं श्रुत्वा विष्णुर्वचनमब्रवीत्
सर्व देवता पराभूत झाले, स्वर्गातून खाली पडले, प्रभो, त्या अतिशय भयंकर आणि बलवान मुर नावाच्या दैत्यामुळे. इंद्राचं बोलणं ऐकून, विष्णूंनी उत्तर दिलं.
श्रीभगवानुवाच- कीदृशो दानवः शक्र किं रूपं कीदृशं बलम् । क्व स्थानं तस्य दुष्टस्य किं वीर्यं कः पराक्रमः । किं वरं तस्य दुष्टस्य ममाख्याहि महामते
श्रीभगवान म्हणाले— शक्रा, तो दैत्य कसा आहे? त्याचं रूप कसं आहे, त्याचं बळ कसं आहे? त्या दुष्टाचा निवास कुठे आहे? त्याचं सामर्थ्य काय, त्याचं शौर्य काय? त्या दुष्टाला कोणता वर मिळाला आहे? हे बुद्धिमान, मला सांग.
इंद्र उवाच- पूर्वं बभूव देवेश ब्रह्मवंशसमुद्भवः । तालजंघस्तु नाम्ना च अत्युग्रोऽपि महासुरः
इंद्र म्हणाला— पूर्वी, हे देवाधिदेव, ब्रह्माच्या वंशात जन्मलेला तालजंघ नावाचा एक अतिशय भयंकर असुर होता.
तस्य पुत्रो हि विख्यातो मुरनामेति दानवः । अत्युत्कटो महावीर्यो देवतानां भयंकरः
त्याचा मुलगा मुर नावाचा प्रसिद्ध दैत्य आहे, जो फार भयंकर, प्रचंड सामर्थ्यवान आणि देवतांसाठी भीतीदायक आहे.
पुरी चंद्रावती नाम्ना तत्र स्थाने वसत्यसौ । निर्जिता देवताः सर्वा स्वर्गात्तेन विवासिताः
तो चंद्रावती नावाच्या नगरीत राहतो; त्याने सर्व देवता पराभूत करून स्वर्गातून हाकलून दिल्या आहेत.
इंद्रोऽन्यो रोपितस्तेन वातश्चैव हुताशनः । चंद्रसूर्यो कृतौ चान्यौ वायुर्वरुण एव च
त्याने दुसरा इंद्र बसवला, वायू आणि अग्नीही; चंद्र-सूर्यही बदलले, तसेच वायू आणि वरुणही.
सर्वमात्मकृतं तेन सत्यं सत्यं जनार्दन । देवलोकः कृतस्तेन सर्वस्थानविवर्जितः
हे सर्व त्यानेच केलं, खरंच, खरंच, जनार्दना; त्याने देवांचा लोक सर्व योग्य स्थानांपासून रिकामा केला आहे.