तावद्विष्णुर्गतस्तत्र यत्र देवा व्यवस्थिताः। प्रणिपत्य इदं वाक्यमुक्तवंतो दिवौकसः
तेव्हा विष्णू त्या ठिकाणी गेला जिथे सर्व देवता एकत्र जमले होते. त्याने वंदन केल्यावर, स्वर्गातील देवांनी असे शब्द सांगितले.
किमेतद्भगवन्ब्रूहि निमित्तोत्पातदर्शनम्। त्रैलोक्यं कंपितं येन संयुक्तं कालधर्मणा
भगवंत, हे काय आहे ते आम्हाला सांगा—हे अपशकुन आणि चिन्हे कशामुळे आली? कोणत्या काळाच्या प्रभावामुळे हे तिन्ही लोक थरथरले?
जातकल्पावसानं तु भिन्नमर्यादसागरम्। चत्वारो दिग्गजाः किं तु बभूवुरचलाश्चलाः
असे वाटते की कल्पाचा शेवट आला आहे, नीतीचा समुद्र फुटला आहे; चारही दिशांचे हत्तीही डळमळीत झाले आहेत—याचे कारण काय?
समावृता धरा कस्मात्सप्तसागरवारिणा। उत्पत्तिर्नास्ति शब्दस्य भगवन्निः प्रयोजना
पृथ्वी सातही समुद्रांच्या पाण्याने का वेढली गेली आहे? भगवंत, या आवाजाला काही कारण नाही—त्याचा काही हेतूही दिसत नाही.
यादृशो वा स्मृतः शब्दो न भूतो न भविष्यति। त्रैलोक्यमाकुलं येन चक्रे रौद्रेण चोद्यता
असा आवाज, जो ऐकला गेला, तो ना कधी झाला होता ना पुन्हा होईल; या प्रचंड गर्जनेमुळे तिन्ही लोकांमध्ये गोंधळ माजला आहे.
शुभोऽशुभो वा शब्दोरेयं त्रैलोक्यस्य दिवौकसाम्। भगवन्यदि जानासि किमेतत्कथयस्व नः
हा आवाज शुभ आहे की अशुभ, तिन्ही लोकांच्या देवतांसाठी, हे भगवंत, तुम्हाला माहीत असेल तर कृपया आम्हाला सांगा.
एवमुक्तोऽब्रवीद्विष्णुः परमेणानुभावितः। मा भैष्ट मरुतः सर्वे शृणुध्वं चात्र कारणम्
असे विचारल्यावर, परम सामर्थ्याने युक्त असलेल्या विष्णूंनी उत्तर दिले: "सर्व मरुतांनो, घाबरू नका; ऐका, याचे कारण मी सांगतो."
निश्चयेनानुविज्ञाय वक्ष्याम्येष यथाविधम्। पद्महस्तो हि भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः
"पूर्ण खात्री करून, मी हे योग्य प्रकारे सांगतो: पद्महस्त असलेले, लोकांचे पितामह ब्रह्मा—"
भूप्रदेशे पुण्यराशौ यज्ञं कर्तुं व्यवस्थितः। अवरोहे पर्वतानां वने चातीवशोभने
"तो पृथ्वीवरील एक पवित्र स्थळी, पर्वतांच्या पायथ्याशी असलेल्या सुंदर वनात, यज्ञ करण्यासाठी स्थिर झाला आहे."
कमलं तस्य हस्तात्तु पतितं धरणीतले। तस्य शब्दो महानेष येन यूयं प्रकंपिताः
"त्याच्या हातातून एक कमळ पृथ्वीवर पडले; त्याचा तो मोठा आवाज, ज्यामुळे तुम्ही सर्व घाबरलात."
तत्रासौ तरुवृंदेन पुष्पामोदाभिनंदितः। अनुगृह्याथ भगवान्वनं तत्समृगांडजम्
"तेथे, झाडांच्या गर्दीत, फुलांच्या सुगंधाने भरलेल्या त्या वनात, भगवंताने त्या वनाला, त्यातील पशुपक्ष्यांसह, स्वीकारले."
जगतोऽनुग्रहार्थाय वासं तत्रान्वरोचयत्। पुष्करं नाम तत्तीर्थं क्षेत्रं वृषभमेव च
"जगाच्या कल्याणासाठी, त्याने तेथे वास करायचे ठरवले; त्या तीर्थाचे नाव पुष्कर आहे, आणि त्या क्षेत्राला वृषभ असे म्हणतात."
जनितं तद्भगवता लोकानां हितकारिणा। ब्रह्माणं तत्र वै गत्वा तोषयध्वं मया सह
"जगाच्या हितासाठी भगवंताने ते स्थापन केले; चला, आपण सर्वजण माझ्यासोबत तिथे जाऊन ब्रह्माची पूजा करूया."
आराध्यमानो भगवान्प्रदास्यति वरान्वरान्। इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुः सह तैर्देवदानवैः
"पूजा केल्यावर, भगवंत तुम्हाला एकापाठोपाठ एक वर देईल." असे सांगून, भगवंत विष्णू, त्या देवता आणि दानवांसह—
जगाम तद्वनोद्देशं यत्रास्ते स तु कंजजः। प्रहृष्टास्तुष्टमनसः कोकिलालापलापिताः
त्या वनाच्या भागात गेला, जिथे कमळातून जन्मलेले ब्रह्मा आहेत; सर्वजण आनंदित, प्रसन्न मनाने, कोकिळांच्या गोड आवाजात निघाले.
पुष्पोच्चयोज्ज्वलं शस्तं विविशुर्ब्रह्मणो वनम्। संप्राप्तं सर्वदेवैस्तु वनं नंदनसंमितम्
ते सर्व ब्रह्माच्या त्या वनात शिरले, जे तेजस्वी फुलांच्या राशींनी उजळून निघाले होते; सर्व देवता त्या नंदनासमान वनात पोहोचले.
पद्मिनीमृगपुष्पाढ्यं सुदृढं शुशुभे तदा। प्रविश्याथ वनं देवाः सर्वपुष्पोपशोभितम्
त्या वेळी कमळांच्या आणि वनफुलांनी भरलेलं ते घनदाट वन फारच सुंदर दिसत होतं. मग सर्व देवता तिथे, सर्व प्रकारच्या फुलांनी सजलेल्या त्या वनात, आत शिरले.
इह देवोस्तीति देवा बभ्रमुश्च दिदृक्षवः। मृगयंतस्ततस्ते तु सर्वे देवाः सवासवाः
इथे देवता आहेत असं म्हणत, सर्व देवता पाहण्यासाठी तिथे तिथे फिरू लागले. इंद्रासह सर्व देवांनी तिथे शिकार करायला सुरुवात केली.
अद्भुतस्य वनस्यांतं न ते ददृशुराशुगाः। विचिन्वद्भिस्तदा देवं दैवैर्वायुर्विलोकितः
त्या अद्भुत वनाचा शेवट कितीही वेगाने शोधला तरी त्यांना सापडला नाही. शोधत असताना, त्या वेळी देवांना वायू देव दिसला.
स तानुवाच ब्रह्माणं न द्रक्ष्यथ तपो विना। तदा खिन्ना विचिन्वंतस्तस्मिन्पर्वतरोधसि
तो म्हणाला, 'तुम्ही तपश्चर्या केल्याशिवाय ब्रह्मदेवाला पाहू शकणार नाही.' मग शोधून थकलेले ते सर्वजण त्या डोंगराच्या उतारावर थांबले.
दक्षिणे चोत्तरे चैव अंतराले पुनः पुनः। वायूक्तं हृदये कृत्वा वायुस्तानब्रवीत्पुनः
दक्षिणेला, उत्तरेला आणि मध्ये असे वारंवार वायूने त्यांना मनाशी धरून पुन्हा एकदा सांगितलं.
त्रिविधो दर्शनोपायो विरिंचेरस्य सर्वदा। श्रद्धा ज्ञानेन तपसा योगेन च निगद्यते
सर्वकाळ ब्रह्मदेवाचं दर्शन मिळवण्यासाठी तीन उपाय सांगितले आहेत — श्रद्धा, ज्ञान, तप आणि योग.
सकलं निष्कलं चैव देवं पश्यंति योगिनः। तपस्विनस्तु सकलं ज्ञानिनो निष्कलं परम्
योगी दोन्ही प्रकारे — सगुण आणि निर्गुण — देवाचं दर्शन करतात. तपस्वी सगुण रूप पाहतात, तर ज्ञानी निर्गुण, श्रेष्ठ रूप पाहतात.
समुत्पन्ने तु विज्ञाने मंदश्रद्धो न पश्यति। भक्त्या परमया क्षिप्रं ब्रह्म पश्यंति योगिनः
ज्ञान निर्माण झाल्यावर ज्याची श्रद्धा कमी आहे, तो पाहू शकत नाही. पण जे योगी परम भक्तीने साधना करतात, त्यांना ब्रह्मदेव लवकरच दिसतो.
द्रष्टव्यो निर्विकारोऽसौ प्रधानपुरुषेश्वरः। कर्मणा मनसा वाचा नित्ययुक्ताः पितामहम्
तो बदलत नाही, तोच प्रधान आणि पुरुषांचा स्वामी आहे. जे नेहमी कर्म, मन आणि वाणीने एकरूप राहतात, ते ब्रह्मदेवाजवळ पोहोचतात.
तपश्चरत भद्रं वो ब्रह्माराधनतत्पराः। ब्राह्मीं दीक्षां प्रपन्नानां भक्तानां च द्विजन्मनाम्
तुम्ही सर्वजण तप करा, तुमचं कल्याण होवो. ब्रह्मदेवाची उपासना करणारे, ब्राह्मी दीक्षा घेतलेले आणि भक्तीने युक्त द्विज यांच्यासाठी हे आहे.
सर्वकालं स जानाति दातव्यं दर्शनं मया। वायोस्तु वचनं श्रुत्वा हितमेतदवेत्य च
तो सर्वकाळ सर्व जाणतो; मला दर्शन द्यायलाच हवं. वायूचं बोलणं ऐकून आणि त्याचा फायदा समजून मी हे करतो.
ब्रह्मेच्छाविष्टमतयो वाक्पतिं च ततोऽब्रुवन्। प्रज्ञानविबुधास्माकं ब्राह्मीं दीक्षां विधत्स्व नः
त्यांच्या मनात ब्रह्मदेवाची इच्छा भरली आणि मग त्यांनी वाणीच्या स्वामीला सांगितलं — 'आम्ही ज्ञानी आहोत, आम्हाला ब्राह्मी दीक्षा दे.'
स दिदीक्षयिषुः क्षिप्रममरान्ब्रह्मदीक्षया। वेदोक्तेन विधानेन दीक्षयामास तान्गुरुः
गुरूंनी देवांना लवकरच ब्रह्मदीक्षा द्यायचं ठरवलं आणि वेदांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने त्यांना दीक्षा दिली.
विनीतवेषाः प्रणता अंतेवासित्वमाययुः। ब्रह्मप्रसादं संप्राप्ताः पौष्करं ज्ञानमीरितम्१०० 1.15.
विनयशील वस्त्र घालून, वाकून, ते सर्व शिष्य झाले. ब्रह्मदेवाची कृपा मिळवून त्यांनी पौष्कर नावाचं ज्ञान प्राप्त केलं.