भीष्म उवाच। किं कृतं ब्रह्मणा ब्रह्मन्प्रेष्य वाराणसीपुरीम्। जनार्दनेन किं कर्म शंकरेण च यन्मुने
भीष्म म्हणाले: ब्रह्म्याने त्याला वाऱाणसी नगरीला पाठवल्यावर काय केले? जनार्दन आणि शंकर यांनी कोणती कृत्ये केली, हे मला सांगा, ऋषीवर.
कथं यज्ञः कृतस्तेन कस्मिंस्तीर्थे वदस्व मे। के सदस्या ऋत्विजश्च सर्वांस्तान्प्रब्रवीहि मे
त्याने कोणत्या तीर्थस्थानी यज्ञ केला, ते मला सांगा. त्या यज्ञात कोण सदस्य आणि ऋत्विज होते, ते सर्व मला सांगावे.
के देवास्तर्पितास्तेन एतन्मे कौतुकं महत्। पुलस्त्य उवाच। श्रीनिधानं पुरं मेरोः शिखरे रत्नचित्रितम्
त्याने कोणत्या देवतांना तृप्त केले, हे मला फारच कुतूहल आहे. पुलस्त्य म्हणाले: मेरू पर्वताच्या शिखरावर रत्नांनी सजलेले श्रीनिधान नावाचे एक नगर होते.
अनेकाश्चर्यनिलयंबहुपादपसंकुलम्। विचित्रधातुभिश्चित्रं स्वच्छस्फटिकनिर्मलम्
ते नगर अनेक अद्भुत गोष्टींनी भरलेले, घनदाट वृक्षांनी वेढलेले, विविध धातूंनी चमकणारे आणि स्वच्छ स्फटिकासारखे निर्मळ होते.
लतावितानशोभाढ्यं शिखिशब्दविनादितम्। मृगेन्द्ररववित्रस्त गजयूथसमाकुलम्
त्या ठिकाणी वेलींनी बनलेल्या छत्रांनी शोभा आली होती, मोरांच्या आवाजाने गूंजत होते, आणि सिंहाच्या गर्जनेने घाबरलेले हत्तींचे कळप तिथे भरलेले होते.
निर्झरांबुप्रपातोत्थ शीकरासारशीतलम्। वाताहततरुव्रात प्रसन्नापानचित्रितम्
झर्यांच्या आणि धबधब्यांच्या पाण्याच्या शिंपड्यांमुळे ते थंडगार झाले होते, वाऱ्याने झाडांचे समूह डोलत होते, आणि रम्य पाणवठ्यांनी ते सजले होते.
मृगनाभिवरामोद वासिताशेषकाननम्। लतागृहरतिश्रान्त सुप्तविद्याधराध्वगम्
मृगनाभीच्या सुवासाने संपूर्ण अरण्य दरवळत होते, आणि वेलींनी बनलेल्या घरांत प्रेमात थकलेले विद्याधर वाटेवर झोपले होते.
प्रगीतकिन्नरव्रात मधुरध्वनिनादितम्। तस्मिन्ननेकविन्यास शोभिताशेषभूमिकम्
त्या ठिकाणी किन्नरांच्या गोड गाण्याने परिसर गूंजत होता, आणि विविध सजावटांनी सर्व भूमी शोभून गेली होती.
वैराजं नाम भवनं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। तत्र दिव्यांगनोद्गीत मधुरध्वनि नादिता
त्या ठिकाणी ब्रह्म्याचे 'वैराज' नावाचे राजवाडे होते, जिथे दिव्य स्त्रियांच्या गोड गाण्याचा निनाद भरलेला होता.
पारिजाततरूत्पन्न मंजरीदाममालिनी। रत्नरश्मिसमूहोत्थ बहुवर्णविचित्रिता
पारिजाताच्या झाडांवरून आलेल्या मंजिऱ्यांच्या माळांनी ते सजले होते, आणि विविध रंगांच्या तेजस्वी रत्नांनी ते शोभून गेले होते.
विन्यस्तस्तंभकोटिस्तु निर्मलादर्शशोभिता। अप्सरोनृत्यविन्यास विलासोल्लासलासिता
त्या राजवाड्यात अनेक स्तंभ रचलेले होते, जे स्वच्छ आरशासारखे चमकत होते, आणि अप्सरांच्या नृत्याने ते आनंदित झाले होते.
बह्वातोद्यसमुत्पन्नसमूहस्वननादिता। लयतालयुतानेक गीतवादित्र शोभिता
त्या ठिकाणी अनेक वाद्यांच्या गजराने गूंजत होते, आणि लयतालयुक्त विविध गाणी व वाद्ये यामुळे ते शोभून गेले होते.
सभा कांतिमती नाम देवानां शर्मदायिका। ऋषिसंघसमायुक्ता मुनिवृंदनिषेविता
तेथे 'कांतिमती' नावाची एक दिव्य सभा होती, जी देवांना आनंद देणारी होती, आणि जिथे ऋषींचे समूह आणि मुनींच्या मंडळींनी सेवा केली होती.
द्विजातिसामशब्देन नादिताऽऽनंददायिनी। तस्यां निविष्टो देवेशस्संध्यासक्तः पितामहः
ती सभा द्विजांच्या सामगानाने आनंदित झाली होती, आणि त्या सभेत देवांचा स्वामी, ध्यानात मग्न असलेला ब्रह्मा बसलेला होता.
ध्यायति स्म परं देवं येनेदं निर्मितं जगत्। ध्यायतो बुद्धिरुत्पन्ना कथं यज्ञं करोम्यहम्
ज्यांनी हे जग निर्माण केलं त्या परमेश्वराचा तो ध्यान करत होता. ध्यान करत असताना त्याच्या मनात विचार आला — 'मी यज्ञ कसा करू?'
कस्मिन्स्थाने मया यज्ञः कार्यः कुत्र धरातले। काशीप्रयागस्तुंगा च नैमिषं शृंखलं तथा
'मी यज्ञ कुठे करावा? पृथ्वीवर कोणत्या ठिकाणी? काशी, प्रयाग, तुंगा, नैमिष किंवा श्रृंखलामध्ये का?'
कांची भद्रा देविका च कुरुक्षेत्रं सरस्वती। प्रभासादीनि तीर्थानि पृथिव्यामिह मध्यतः
'कांची, भद्रा, देविका, कुरुक्षेत्र, सरस्वती, किंवा पृथ्वीच्या मध्यभागी असलेल्या प्रभाससारख्या तीर्थस्थळी का?'
क्षेत्राणि पुण्यतीर्थानि संति यानीह सर्वशः। मदादेशाच्च रुद्रेण कृतान्यन्यानि भूतले
'इथे सर्वत्र पवित्र क्षेत्रे आणि तीर्थस्थळे आहेत; आणि माझ्या आज्ञेने रुद्राने पृथ्वीवर इतरही काही स्थाने निर्माण केली आहेत.'
यथाहं सर्वदेवेषु आदिदेवो व्यवस्थितः। तथा चैकं परं तीर्थमादिभूतं करोम्यहम्
'जसं मी सर्व देवांमध्ये आदिदेव म्हणून स्थिर आहे, तसं मी एक सर्वोच्च, आद्य तीर्थस्थळ निर्माण करीन.'
अहं यत्र समुत्पन्नः पद्मं तद्विष्णुनाभिजम्। पुष्करं प्रोच्यते तीर्थमृषिभिर्वेदपाठकैः
'जिथे मी उत्पन्न झालो, विष्णूच्या नाभीतून उमटलेल्या कमळात — तेच तीर्थ ऋषी आणि वेदपठण करणारे पुजारी पुष्कर असं म्हणतात.'
एवं चिंतयतस्तस्य ब्रह्मणस्तु प्रजापतेः। मतिरेषा समुत्पन्ना व्रजाम्येष धरातले
अशा प्रकारे ब्रह्मदेव, प्रजापती, विचार करत असताना त्याच्या मनात असा विचार आला — 'मी आता पृथ्वीवर जाईन.'
प्राक्स्थानं स समासाद्य प्रविष्टस्तद्वनोत्तमम्। नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम्
पूर्वेकडील मार्ग गाठून, तो त्या सुंदर वनात शिरला, जिथे विविध झाडे, वेलींनी आणि अनेक प्रकारच्या फुलांनी ते वन सजलेलं होतं.
नानापक्षिरवाकीर्णं नानामृगगणाकुलम्। द्रुमपुष्पभरामोदैर्वासयद्यत्सुरासुरान्
त्या वनात अनेक पक्ष्यांच्या आवाजांनी आणि वेगवेगळ्या प्राण्यांच्या समूहांनी गजबजलेलं होतं; झाडांच्या फुलांच्या सुगंधाने देव आणि दैत्य दोघांनाही आनंद मिळत होता.
बुद्धिपूर्वमिव न्यस्तैः पुष्पैर्भूषितभूतलम्। नानागंधरसैः पक्वापक्वैश्च षडृतूद्भवैः
जणू काही विचारपूर्वक सजवल्यासारखं, त्या भूमीवर विविध रंगांची फुलं, सहा ऋतूंच्या पिकलेल्या आणि न पिकलेल्या फळांचा सुगंध आणि चव पसरलेली होती.
फलैः सुवर्णरूपाढ्यैर्घ्राणदृष्टिमनोहरैः। जीर्णं पत्रं तृणं यत्र शुष्ककाष्ठफलानि च
तेथे सोन्यासारख्या रंगाची, मनाला आणि नाकाला आनंद देणारी फळं होती; तिथेच गळलेली पानं, गवत, सुकलेली लाकूड आणि फळं विखुरलेली होती.
बहिः क्षिपति जातानि मारुतोनुग्रहादिव। नानापुष्पसमूहानां गंधमादाय मारुतः
वाऱ्याने जणू आपली कृपा दाखवत बाहेर पडलेली वस्तू दूर फेकली; विविध फुलांच्या गंधाने भरलेला तो वारा सर्वत्र फिरत होता.
शीतलो वाति खं भूमिं दिशो यत्राभिवासयन्। हरितस्निग्ध निश्छिद्रैरकीटकवनोत्कटैः
थंडगार वारा वाहत होता, जो आकाश, पृथ्वी आणि सर्व दिशांना ताजेतवाने करत होता; तिथे हिरवी, तजेलदार, डाग नसलेली आणि किड्यांपासून मुक्त अशी दाट झाडी होती.
वृक्षैरनेकसंज्ञैर्यद्भूषितं शिखरान्वितैः। अरोगैर्दर्शनीयैश्च सुवृत्तैः कैश्चिदुज्ज्वलैः
अनेक प्रकारच्या, वेगवेगळ्या नावांच्या, उंच फांद्या असलेल्या, निरोगी, सुंदर दिसणाऱ्या, नीटस आणि काही झाडे तेजस्वी अशा झाडांनी ते वन सजलेलं होतं.
कुटुंबमिव विप्राणामृत्विग्भिर्भाति सर्वतः। शोभंते धातुसंकाशैरंकुरैः प्रावृता द्रुमाः
ते वन सर्वत्र जणू ब्राह्मणांच्या घरासारखं, ऋत्विजांनी भरलेलं भासत होतं; झाडांवर खनिजांसारखे दिसणारे कोवळे कोंब त्यांची शोभा वाढवत होते.
कुलीनैरिव निश्छिद्रैः स्वगुणैः प्रावृता नराः। पवनाविद्धशिखरैः स्पृशंतीव परस्परम्
स्वतःच्या गुणांनी सजलेले, कुलीन आणि निर्दोष माणसं जशी असतात, तशी झाडं वाऱ्याने हलणाऱ्या टोकांनी एकमेकांना जणू स्पर्श करत होती.