प्रपितामहास्तथादित्या इत्येषा वैदिकी श्रुतिः। त्रिविधः पिंडदानाय विधिरुक्तो मयानघ
प्रपितामह आणि आदित्य यांनाही तसंच मानावं; ही वैदिक परंपरा आहे. मी तुझ्यासाठी पिंडदानाची तीन प्रकारची विधी सांगितली आहे, हे पापरहित.
मानुषैः पिंडादानं तु कार्यमत्रागतैस्सदा। पिंडदानं च तत्रैव स्वपुत्रैः कार्यमादरात्
माणसांनी तिथे आल्यावर नेहमी पिंडदान करावं; आणि स्वतःच्या मुलांनी तिथे आदराने पिंडदान करावं.
सुपुत्रास्ते पितॄणां तु भवंति सुखदायकाः। प्रोक्तं तीर्थं मया तुभ्यं दर्शनादपि मुक्तिदम्
सुपुत्र आपल्या पितरांना सुख देतात; मी सांगितलेलं तीर्थ फक्त दर्शनानेही मुक्ती देतं.
स्नात्वा तु सलिले तत्र मुच्यते जन्मबंधनात्। विमुक्तो ब्रह्महत्यायास्तत्र रुद्र यथासुखम्
तिथे पाण्यात स्नान केल्यावर जन्मबंधनातून मुक्ती मिळते; आणि तिथे रुद्र, ब्रह्महत्येच्या पापातूनही सुटका होते.
अविमुक्ते मया दत्ते तिष्ठ त्वं भार्यया सह। रुद्र उवाच। पृथिव्यां यानि तीर्थानि तेष्वहं विष्णुना सह
अविमुक्त मी तुला दिलं आहे; तिथे पत्नीसमवेत राहा. रुद्र म्हणाले: पृथ्वीवरील सर्व तीर्थांमध्ये मी तिथे विष्णूसोबत वास करतो.
तिष्ठामि भवतोक्तेन वर एष वृतो मया। अहं देवो महादेव आराध्यो भवता सदा
तू मागितल्याप्रमाणे मी तिथे राहतो; हा वर मी तुला दिला आहे. मी महादेव, नेहमी तुझ्या पूजेचा अधिकारी आहे.
वरं दास्यामि ते चाहं संतुष्टेनांतरात्मना। विष्णोश्चाहं प्रदास्यामि वरांश्च मनसीप्सितान्
माझ्या अंतःकरणात मी पूर्णपणे समाधानी आहे, म्हणून मी तुला वर देईन. विष्णूंकडून तुला जे काही हवे आहे, ते सुद्धा मी तुला देईन.
सुराणां चैव सर्वेषां मुनीनां भवितात्मनाम्। अहं दाता अहं याच्यो नान्यो भाव्यः कथंचन
सर्व देवता आणि आत्मज्ञानात मग्न असलेल्या सर्व ऋषींसाठी मीच एकटा वर देणारा आहे आणि माझ्याकडेच मागणे योग्य आहे; दुसरा कोणीही यासाठी योग्य नाही.
ब्रह्मोवाच। एवं करिष्येहं रुद्र यत्वयोक्तं वचः शुभम्। नारायणश्च ते वाक्यं कर्ता सर्वं न संशयः
ब्रह्मा म्हणाले: रुद्रांनो, तुम्ही जे शुभ वचन सांगितले ते मी नक्कीच पाळीन. नारायण सुद्धा तुझे सर्व म्हणणे नक्कीच पूर्ण करील, यात काहीच शंका नाही.
विसृज्यैवं तदा रुद्रं ब्रह्मा चांतरधीयत। वाराणस्यां महादेवो गत्वा तीर्थं न्यवेशयत्
ब्रह्म्याने असे म्हणून रुद्राला सोडून दिले आणि मग तो अदृश्य झाला. महादेव वाऱाणसीला गेला आणि तिथे एक पवित्र स्थान स्थापले.
भीष्म उवाच। किं कृतं ब्रह्मणा ब्रह्मन्प्रेष्य वाराणसीपुरीम्। जनार्दनेन किं कर्म शंकरेण च यन्मुने
भीष्म म्हणाले: ब्रह्म्याने त्याला वाऱाणसी नगरीला पाठवल्यावर काय केले? जनार्दन आणि शंकर यांनी कोणती कृत्ये केली, हे मला सांगा, ऋषीवर.
कथं यज्ञः कृतस्तेन कस्मिंस्तीर्थे वदस्व मे। के सदस्या ऋत्विजश्च सर्वांस्तान्प्रब्रवीहि मे
त्याने कोणत्या तीर्थस्थानी यज्ञ केला, ते मला सांगा. त्या यज्ञात कोण सदस्य आणि ऋत्विज होते, ते सर्व मला सांगावे.
के देवास्तर्पितास्तेन एतन्मे कौतुकं महत्। पुलस्त्य उवाच। श्रीनिधानं पुरं मेरोः शिखरे रत्नचित्रितम्
त्याने कोणत्या देवतांना तृप्त केले, हे मला फारच कुतूहल आहे. पुलस्त्य म्हणाले: मेरू पर्वताच्या शिखरावर रत्नांनी सजलेले श्रीनिधान नावाचे एक नगर होते.
अनेकाश्चर्यनिलयंबहुपादपसंकुलम्। विचित्रधातुभिश्चित्रं स्वच्छस्फटिकनिर्मलम्
ते नगर अनेक अद्भुत गोष्टींनी भरलेले, घनदाट वृक्षांनी वेढलेले, विविध धातूंनी चमकणारे आणि स्वच्छ स्फटिकासारखे निर्मळ होते.
लतावितानशोभाढ्यं शिखिशब्दविनादितम्। मृगेन्द्ररववित्रस्त गजयूथसमाकुलम्
त्या ठिकाणी वेलींनी बनलेल्या छत्रांनी शोभा आली होती, मोरांच्या आवाजाने गूंजत होते, आणि सिंहाच्या गर्जनेने घाबरलेले हत्तींचे कळप तिथे भरलेले होते.
निर्झरांबुप्रपातोत्थ शीकरासारशीतलम्। वाताहततरुव्रात प्रसन्नापानचित्रितम्
झर्यांच्या आणि धबधब्यांच्या पाण्याच्या शिंपड्यांमुळे ते थंडगार झाले होते, वाऱ्याने झाडांचे समूह डोलत होते, आणि रम्य पाणवठ्यांनी ते सजले होते.
मृगनाभिवरामोद वासिताशेषकाननम्। लतागृहरतिश्रान्त सुप्तविद्याधराध्वगम्
मृगनाभीच्या सुवासाने संपूर्ण अरण्य दरवळत होते, आणि वेलींनी बनलेल्या घरांत प्रेमात थकलेले विद्याधर वाटेवर झोपले होते.
प्रगीतकिन्नरव्रात मधुरध्वनिनादितम्। तस्मिन्ननेकविन्यास शोभिताशेषभूमिकम्
त्या ठिकाणी किन्नरांच्या गोड गाण्याने परिसर गूंजत होता, आणि विविध सजावटांनी सर्व भूमी शोभून गेली होती.
वैराजं नाम भवनं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। तत्र दिव्यांगनोद्गीत मधुरध्वनि नादिता
त्या ठिकाणी ब्रह्म्याचे 'वैराज' नावाचे राजवाडे होते, जिथे दिव्य स्त्रियांच्या गोड गाण्याचा निनाद भरलेला होता.
पारिजाततरूत्पन्न मंजरीदाममालिनी। रत्नरश्मिसमूहोत्थ बहुवर्णविचित्रिता
पारिजाताच्या झाडांवरून आलेल्या मंजिऱ्यांच्या माळांनी ते सजले होते, आणि विविध रंगांच्या तेजस्वी रत्नांनी ते शोभून गेले होते.
विन्यस्तस्तंभकोटिस्तु निर्मलादर्शशोभिता। अप्सरोनृत्यविन्यास विलासोल्लासलासिता
त्या राजवाड्यात अनेक स्तंभ रचलेले होते, जे स्वच्छ आरशासारखे चमकत होते, आणि अप्सरांच्या नृत्याने ते आनंदित झाले होते.
बह्वातोद्यसमुत्पन्नसमूहस्वननादिता। लयतालयुतानेक गीतवादित्र शोभिता
त्या ठिकाणी अनेक वाद्यांच्या गजराने गूंजत होते, आणि लयतालयुक्त विविध गाणी व वाद्ये यामुळे ते शोभून गेले होते.
सभा कांतिमती नाम देवानां शर्मदायिका। ऋषिसंघसमायुक्ता मुनिवृंदनिषेविता
तेथे 'कांतिमती' नावाची एक दिव्य सभा होती, जी देवांना आनंद देणारी होती, आणि जिथे ऋषींचे समूह आणि मुनींच्या मंडळींनी सेवा केली होती.
द्विजातिसामशब्देन नादिताऽऽनंददायिनी। तस्यां निविष्टो देवेशस्संध्यासक्तः पितामहः
ती सभा द्विजांच्या सामगानाने आनंदित झाली होती, आणि त्या सभेत देवांचा स्वामी, ध्यानात मग्न असलेला ब्रह्मा बसलेला होता.
ध्यायति स्म परं देवं येनेदं निर्मितं जगत्। ध्यायतो बुद्धिरुत्पन्ना कथं यज्ञं करोम्यहम्
ज्यांनी हे जग निर्माण केलं त्या परमेश्वराचा तो ध्यान करत होता. ध्यान करत असताना त्याच्या मनात विचार आला — 'मी यज्ञ कसा करू?'
कस्मिन्स्थाने मया यज्ञः कार्यः कुत्र धरातले। काशीप्रयागस्तुंगा च नैमिषं शृंखलं तथा
'मी यज्ञ कुठे करावा? पृथ्वीवर कोणत्या ठिकाणी? काशी, प्रयाग, तुंगा, नैमिष किंवा श्रृंखलामध्ये का?'
कांची भद्रा देविका च कुरुक्षेत्रं सरस्वती। प्रभासादीनि तीर्थानि पृथिव्यामिह मध्यतः
'कांची, भद्रा, देविका, कुरुक्षेत्र, सरस्वती, किंवा पृथ्वीच्या मध्यभागी असलेल्या प्रभाससारख्या तीर्थस्थळी का?'
क्षेत्राणि पुण्यतीर्थानि संति यानीह सर्वशः। मदादेशाच्च रुद्रेण कृतान्यन्यानि भूतले
'इथे सर्वत्र पवित्र क्षेत्रे आणि तीर्थस्थळे आहेत; आणि माझ्या आज्ञेने रुद्राने पृथ्वीवर इतरही काही स्थाने निर्माण केली आहेत.'
यथाहं सर्वदेवेषु आदिदेवो व्यवस्थितः। तथा चैकं परं तीर्थमादिभूतं करोम्यहम्
'जसं मी सर्व देवांमध्ये आदिदेव म्हणून स्थिर आहे, तसं मी एक सर्वोच्च, आद्य तीर्थस्थळ निर्माण करीन.'
अहं यत्र समुत्पन्नः पद्मं तद्विष्णुनाभिजम्। पुष्करं प्रोच्यते तीर्थमृषिभिर्वेदपाठकैः
'जिथे मी उत्पन्न झालो, विष्णूच्या नाभीतून उमटलेल्या कमळात — तेच तीर्थ ऋषी आणि वेदपठण करणारे पुजारी पुष्कर असं म्हणतात.'