तद्दिने वर्जयेत्पार्थ निद्रां चैव तु मैथुनम् । धर्मशास्त्रविनोदेन दिनं सर्वं निवारयेत्
त्या दिवशी, हे पार्था, झोप आणि मैथुन टाळावे; संपूर्ण दिवस धर्मशास्त्राच्या वाचनात किंवा मननात घालवावा.
रात्रौ जागरणं कृत्वा भक्तियुक्तो नृपोत्तम । विप्रेभ्यो दक्षिणां दद्यात्प्रणिपत्य क्षमापयेत्
रात्री जागरण करत भक्तीभाव ठेवावा, राजाधिराज; ब्राह्मणांना दक्षिणा द्यावी, नम्रपणे वाकून क्षमा मागावी.
यथा कृष्णा तथा शुक्ला विधिनैवं प्रकारयेत् । एकादशीं द्विजः पार्थ विभेदं नैव कारयेत्
जशी कृष्णपक्षातील एकादशी, तशीच शुक्लपक्षातील एकादशीही, हाच विधी पाळावा; द्विजांनी दोन्ही एकादशींमध्ये भेद करू नये, हे पार्था.
एवं हि कुरुते यस्तु शृणु तस्य हि यत्फलम् । शंखोद्धारे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरम्
जो असे आचरण करतो, त्याला काय फळ मिळते ते ऐक — शंखनादाच्या वेळी स्नान करून, गदाधर देवाचे दर्शन घेतल्यावर.
एकादश्युपवासस्य कलां नार्हति षोडशीम् । संक्रांतिषु चतुर्लक्षं यो ददाति नृपोत्तम
एकादशीच्या उपवासाचे सोळा भागही, संक्रांतीच्या वेळी चार लाख दान देणाऱ्याला मिळणाऱ्या पुण्याशी तुलना करता येत नाही, राजाधिराज.
एकादश्युपवासस्य कलां नार्हति षोडशीम् । प्रभासक्षेत्रे यत्पुण्यं ग्रहणे चंद्र सूर्ययोः
एकादशीच्या उपवासाचे सोळा भागही, प्रभासक्षेत्रात किंवा चंद्रसूर्यग्रहणाच्या वेळी मिळणाऱ्या पुण्याशी तुलना करता येत नाही.
तत्फलं जायते नूनमेकादश्युपवासिनः । केदारे चोदकं पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते
एकादशीचे उपवास करणाऱ्याला हेच फळ नक्की मिळते; शेतात पाणी प्यायल्यावर त्याला पुन्हा जन्म घ्यावा लागत नाही.
तथा चैकादशी पार्थ गर्भवासक्षयंकरी । अश्वमेधस्य यज्ञस्य पृथिव्यां यत्फलं लभेत्
पार्था, एकादशी गर्भवासाचा नाश करणारी आहे; पृथ्वीवर अश्वमेध यज्ञाने जे फळ मिळते, तेच मिळते.
तस्माच्छतगुणं पुण्यमेकादश्युपवासिनः । तपस्विनो गृहे यस्य भुंजते च द्विजोत्तमाः
एकादशीचे उपवास करणाऱ्याचे पुण्य त्या यज्ञाच्या शंभर पट जास्त असते; ज्याच्या घरी तपस्वी आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण जेवतात.
तत्फलं जायते नूनमेकादश्युपवासिनः । गोसहस्रेण यत्पुण्यं दत्वा वेदांतपारगे
एकादशीचे उपवास करणाऱ्याला हेच फळ मिळते; वेदपारंगताला हजार गायी दान दिल्याने जे पुण्य मिळते, तेच मिळते.
तस्माच्छतगुणं पुण्यमेकादश्युपवासिनः । येषां देहे त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
एकादशीचे उपवास करणाऱ्याचे पुण्य त्या पुण्याच्या शंभर पट जास्त असते; ज्यांच्या देहात ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश हे तिघेही देव वास करतात.
वसंति तेषां ते तुल्या एकादश्युपवासिनः । ते नराः पुण्यकर्माणो ये भक्ता हरिपूजकाः
एकादशीचे उपवास करणारे त्या पुण्यवानांसारखेच असतात; जे भक्तीने हरिपूजा करतात आणि सत्कर्म करतात.
एकादशीव्रतस्यापि पुण्यसंख्या न विद्यते । एतत्पुण्यं भवेत्तस्य यत्सुरैरपि दुर्ल्लभम्
एकादशी व्रताचे पुण्य किती आहे, हे मोजता येत नाही; हे पुण्य मिळवणे देवांनाही कठीण आहे.
एतस्मादर्द्धपुण्यं तु प्राप्यते नक्तभोजनात् । नक्तस्यार्द्धं भवेत्पुण्यमेकभक्तेन देहिनाम्
रात्रीच जेवणाऱ्याला त्याच्या अर्धे पुण्य मिळते; आणि दिवसातून एकदाच जेवणाऱ्याला त्याच्या अर्धे पुण्य मिळते.
तावद्गर्जंति तीर्थानि दानानि नियमानि च । यावन्नोपोषयेज्जंतुर्वासरं विष्णुवल्लभम्
जोपर्यंत कोणी विष्णूला प्रिय असलेला दिवस उपवासाने पाळत नाही, तोपर्यंत तीर्थयात्रा, दान आणि नियम यांचा मोठा गजर चालू असतो.
तस्मात्त्वं पांडवश्रेष्ठ व्रतमेतत्समाचर । पुण्यसंख्यां न जानामि यत्त्वं पृच्छसि पांडव
म्हणून, पांडवश्रेष्ठा, हे व्रत तू अवश्य पाळ; मी या पुण्याची मोजदाद सांगू शकत नाही, जरी तू विचारलेस तरी.
एतद्धि कथितं पार्थ यद्गोप्यं व्रतमुत्तमम् । एकादशीसमं नास्ति कृत्वा यज्ञसहस्रकम्
हेच ते श्रेष्ठ व्रत आहे, पार्था, जे गुप्त ठेवावे असे सांगितले आहे; हजार यज्ञ केले तरी एकादशीसारखे दुसरे काहीच नाही.
युधिष्ठिर उवाच- उत्पन्ना सा कथं देव पुण्या चैकादशी तिथिः । कथं पवित्रा विश्वेऽस्मिन्कथं वै देवताप्रिया
युधिष्ठिर म्हणाला - हे देव, ती पुण्यकारी एकादशी तिथी कशी उत्पन्न झाली? ती या जगात कशी पवित्र आहे आणि देवांना कशी प्रिय आहे?
श्रीभगवानुवाच - पुरा कृतयुगे पार्थ मुरनामेति दानवः । अत्यद्भुतो महारौद्र सर्वदेवभयंकरः 6.38.
श्रीभगवान म्हणाले - पूर्वी कृतयुगात, पार्था, मुरा नावाचा एक दैत्य होता, तो फार अद्भुत, अत्यंत क्रूर आणि सर्व देवांना भयभीत करणारा होता.
इंद्रोऽपि निर्जितस्तेन सर्वदेवास्तथा नृप । महासुरेण तेनैव मृत्युना च दुरात्मना
त्याने इंद्रालाही जिंकले, तसेच सर्व देवतांना; तो महादैत्य, दुष्ट आणि मृत्यूसारखा होता.
स्वर्गान्निराकृतास्तेन विचरंति महीतले । सशंका भयभीताश्च सर्वे गत्वा महेश्वरम्
त्याने स्वर्गातून हाकलून दिल्यावर सर्व देव पृथ्वीवर भटकू लागले; ते सगळे शंका आणि भीतीने भरलेले होते आणि त्यांनी महेश्वराकडे धाव घेतली.
इंद्रेण कथितं सर्वमीश्वरस्यापि चाग्रतः । स्वर्गलोकपरिभ्रष्टा विचरंति महीतले
इंद्राने सर्व गोष्टी प्रभूच्या समोर सांगितल्या; स्वर्गलोक गमावून, ते सर्व पृथ्वीवर भटकत होते.
मर्त्येषु संस्थिता देवा न शोभंते महेश्वर । उपायं ब्रूहि मे देव ह्यमरा यांति कां गतिम्
मर्त्य लोकांत राहणारे देव शोभत नाहीत, हे महेश्वरा; अमरांना पुन्हा त्यांची अवस्था मिळवण्यासाठी उपाय सांग.
महादेव उवाच- देवराजसुरश्रेष्ठयत्रास्तेगरुडध्वजः । शरण्यश्च जगन्नाथः परित्राता परायणः
महादेव म्हणाले - जिथे देवराज आणि दैत्यश्रेष्ठ आहेत, तिथेच गरुडध्वज, सर्वांचा आधार, जगन्नाथ, रक्षण करणारा आणि अंतिम ध्येय असलेला भगवानही असतो.
तत्र गच्छ सुरश्रेष्ठ स वो रक्षां विधास्यति । ईश्वरस्य वचः श्रुत्वा देवराजो महामतिः
तू तिथे जा, देवांमधील श्रेष्ठा; तो तुमचं रक्षण करील. परमेश्वराचं हे वचन ऐकून, देवांचा बुद्धिमान राजा—
त्रिदशैः सहितो यत्र गतस्तत्र युधिष्ठिर । जलमध्ये प्रसुप्तं तं दृष्ट्वा देवं गदाधरम्
इतर देवतांसोबत तिथे गेला, हे युधिष्ठिरा. तिथे, पाण्याच्या मध्ये, त्यांनी गदा धारण करणाऱ्या देवाला झोपलेला पाहिलं.
कृतांजलिपुटो भूत्वा इंद्रः स्तोत्रमुदीरयत्
इंद्राने दोन्ही हात जोडून भक्तीभावाने स्तुती म्हणायला सुरुवात केली.
इंद्र उवाच- ॐनमो देवदेवेश देवदानववंदित । दैत्यारे पुंडरीकाक्ष त्राहि नो मधुसूदन
इंद्र म्हणाला— ॐ, देवांचा देव, देव-दानवांनी वंदन केलेला, दैत्यांचा शत्रू, कमळासारख्या डोळ्यांचा, मधुसूदन, आम्हांला वाचव.
सुराः सर्वे समायाता भयभीताश्च दानवात् । शरणं त्वां जगन्नाथ त्राहि मां भक्तवत्सल
सर्व देवता आले आहेत, दैत्यामुळे घाबरलेले आहेत; हे जगनाथा, आम्ही तुझ्या आश्रयाला आलो आहोत—भक्तांवर प्रेम करणाऱ्या, मला वाचव.
त्राहि नो देवदेवेश त्राहि त्राहि जनार्दन । त्राहि वै पुंडरीकाक्ष दानवानां विनाशक
देवांचा देव, आम्हांला वाचव; वाचव, वाचव, जनार्दना; खरंच वाचव, कमळनयन, दानवांचा नाश करणारा.