वत्सगुल्मं च गोकर्णं तथा चैवोत्तरान्कुरून्। भद्राश्वं केतुमालं च वर्षं हैरण्यकं तथा
वात्सगुल्म, गोकरण, उत्तरेकडील कुरू, भद्राश्व, केतुमाळ आणि हिरण्यक देशातही तो गेला.
कामरूपं प्रभासं च महेंद्रं चैव पर्वतम्। ब्रह्महत्याभिभूतोसौ भ्रमंस्त्राणं न विंदति
कामरूप, प्रभास आणि महेंद्र पर्वतावरही तो गेला; ब्रह्महत्येच्या पापाने ग्रासलेला असल्याने त्याला कुठेही आश्रय मिळाला नाही.
त्रपान्वितः कपालं तु पश्यन्हस्तगतं सदा। करौ विधुन्वन्बहुशो विक्षिप्तश्च मुहुर्मुहुः
लाजून, हातातली कवटी नेहमी पाहत, तो वारंवार हात हलवत राहिला आणि पुन्हा पुन्हा ती दूर फेकण्याचा प्रयत्न करू लागला.
यदास्य धुन्वतो हस्तौ कपालं पतते न तु। तदास्य बुद्धिरुत्पन्ना व्रतं चैतत्करोम्यहम्
जेव्हा त्याने हात हलवले तरी कवटी खाली पडली नाही, तेव्हा त्याच्या मनात समज आली—‘हे व्रत मी स्वीकारतो.’
मदीयेनैव मार्गेण द्विजा यास्यंति सर्वतः। ध्यात्वैवं सुचिरं देवो वसुधां विचचार ह
माझ्या मार्गानेच, हे द्विजांनो, सर्वजण सर्वत्र जातील; असं ध्यान करत देव बराच काळ पृथ्वीवर भटकत राहिला.
पुष्करं तु समासाद्य प्रविष्टोऽरण्यमुत्तमम्। नानाद्रुमलताकीर्णं नानामृगरवाकुलम्
पुष्कराला पोहोचून, तो उत्तम अशा अरण्यात गेला, जिथे वेगवेगळ्या झाडांनी आणि वेलींनी जंगल भरलेलं होतं आणि अनेक प्राण्यांच्या आवाजांनी गजबजलेलं होतं.
द्रुमपुष्पभरामोद वासितं यत्सुवायुना। बुद्धिपूर्वमिव न्यस्तैः पुष्पैर्भूषितभूतलम्
झाडांच्या फुलांच्या सुगंधाने वारा दरवळत होता, आणि जणू विचारपूर्वक फुलांनी सजवलेली भूमी तिथे दिसत होती.
नानागधंरसैरन्यैः पक्वापक्वैः फलैस्तथा। विवेश तरुवृंदेन पुष्पामोदाभिनंदितः
तिथे अनेक प्रकारचे सुवासिक रस, पिकलेली आणि न पिकलेली फळं होती; तो फुलांच्या सुगंधाने भरलेल्या झाडांच्या गर्दीत शिरला.
अत्राराधयतो भक्त्या ब्रह्मा दास्यति मे वरम्। ब्रह्मप्रसादात्संप्राप्तं पौष्करं ज्ञानमीप्सितम्
इथे भक्तीने पूजा करताना ब्रह्मा मला वर देईल; ब्रह्माच्या कृपेने मला पुष्कराचं इच्छित ज्ञान मिळेल.
पापघ्नं दुष्टशमनं पुष्टिश्रीबलवर्द्धनम्। एवं वै ध्यायतस्तस्य रुद्रस्यामिततेजसः
हे पाप नष्ट करणारं, वाईटांचा नायनाट करणारं, आणि पोषण, समृद्धी व बळ वाढवणारं आहे; अशा प्रकारे अमाप तेज असलेल्या रुद्राने ध्यान केलं.
आजगाम ततो ब्रह्मा भक्तिप्रीतोऽथ कंजजः। उवाच प्रणतं रुद्रमुत्थाप्य च पुनर्गुरुः
त्या वेळी भक्तीने प्रसन्न झालेला कमळातून जन्मलेला ब्रह्मा तेथे आला. त्याने वाकलेल्या रुद्राला उचलून, पुन्हा आदराने बोलू लागला.
दिव्यव्रतोपचारेण सोहमाराधितस्त्वया। भवता श्रद्धयात्यर्थं ममदर्शनकांक्षया
तू दिव्य व्रतांचे पालन करून, श्रद्धेने आणि माझ्या दर्शनाची तीव्र इच्छा ठेवून मला भक्तिभावाने पूजलेस.
व्रतस्था मां हि पश्यंति मनुष्या देवतास्तथा। तदिच्छया प्रयच्छामि वरं यत्प्रवरं वरम्
जे माणसे आणि देव व्रतात खंबीर राहतात, ते मला पाहतात. त्या इच्छेमुळे मी तुला तुझ्या मनातील सर्वोच्च वरदान देतो.
सर्वकामप्रसिद्ध्यर्थं व्रतं यस्मान्निषेवितम्। मनोवाक्कायभावैश्च संतुष्टेनांतरात्मना
सर्व इच्छा पूर्ण व्हाव्यात म्हणून तू हे व्रत मन, वाणी, शरीर आणि अंतःकरणाने समाधानाने पाळलेस.
कं ददामि च वै कामं वद भोस्ते यथेप्सितम्। रुद्र उवाच। एष एवाद्य भगवन्सुपर्याप्तो महा वरः
मग मला सांग, तुला जे हवे आहे ते वरदान मी देईन. रुद्र म्हणाला: भगवंता, आजचे हेच वरदान माझ्यासाठी पुरेसे आहे.
यद्दृष्टोसि जगद्वंद्य जगत्कर्तर्नमोस्तुते। महता यज्ञसाध्येन बहुकालार्जितेन च
जगाचा सर्जक, सर्वांनी पूजला जाणारा, तुझे दर्शन झाले म्हणून मी तुला वंदन करतो. हे सर्व मोठ्या यज्ञाने आणि दीर्घ तपश्चर्येने मिळवले आहे.
प्राणव्ययकरेण त्वं तपसा देव दृश्यते। इदं कपालं देवेश न करात्पतितं विभो
जीवनशक्ती खर्च करणाऱ्या कठोर तपाने, हे देव, तुझे दर्शन झाले. देवादिदेव, हे कवटी माझ्या हातातून अजून पडलेले नाही.
त्रपाकरा ऋषीणां च चर्यैषा कुत्सिता विभो। त्वत्प्रसादाद्व्रतं चेदं कृतं कापालिकं तु यत्
हे प्रभो, ऋषींसाठी ही कृती लाजिरवाणी आणि तुच्छ मानली जाते. तरी तुझ्या कृपेने मी हे कपालधारी व्रत पूर्ण केले.
सिद्धमेतत्प्रपन्नस्य महाव्रतमिहोच्यताम्। पुण्यप्रदेशे यस्मिंस्तु क्षिपामीदं वदस्व मे
शरण आलेल्याचे हे महाव्रत पूर्ण झाले असे जाहीर करावे. आता मला सांग, हे कवट कोणत्या पवित्र स्थळी टाकावे?
पूतो भवामि येनाहं मुनीनां भावितात्मनाम्। ब्रह्मोवाच। अविमुक्तं भगवतः स्थानमस्ति पुरातनम्
ज्यामुळे मी शुद्ध होईन, अशा पवित्र मनाच्या ऋषींमध्ये. ब्रह्मा म्हणाला: भगवंताचे एक प्राचीन स्थान आहे, त्याचे नाव अविमुक्त.
कपालमोचनं तीर्थं तव तत्र भविष्यति। अहं च त्वं स्थितस्तत्र विष्णुश्चापि भविष्यति
तेथे तुझ्यासाठी कपालमोचन हे तीर्थ असेल. मी, तू आणि विष्णू तिथे उपस्थित असू.
दर्शने भवतस्तत्र महापातकिनोपि ये। तेपि भोगान्समश्नंति विशुद्धा भवने मम
तेथे तुझ्या दर्शनाने, अगदी मोठे पापीही सुख उपभोगतात आणि माझ्या निवासात शुद्ध होतात.
वरणापि असीचापि द्वे नद्यौ सुरवल्लभे। अंतराले तयोः क्षेत्रे वध्या न विशति क्वचित्
वरुणा आणि असी या दोन देवांना प्रिय असलेल्या नद्या तेथे वाहतात. त्या दोन्ही नद्यांच्या मध्ये असलेल्या क्षेत्रात, मृत्युदंड मिळालेला कोणीही कधीच प्रवेश करत नाही.
तीर्थानां प्रवरं तीर्थं क्षेत्राणां प्रवरं तव। आदेहपतनाद्ये तु क्षेत्रं सेवंति मानवाः
तीर्थांमध्ये ते श्रेष्ठ तीर्थ आहे, आणि क्षेत्रांमध्ये तुझे श्रेष्ठ क्षेत्र आहे. देह पडल्यापासून माणसे त्या क्षेत्राची सेवा करतात.
ते मृता हंसयानेन दिवं यांत्यकुतोभयाः। पंचक्रोशप्रमाणेन क्षेत्रं दत्तं मया तव
तेथे मरण पावलेले लोक हंसाच्या रथावर बसून निर्भयपणे स्वर्गात जातात. पाच क्रोशांची लांबी असलेले हे क्षेत्र मी तुला दिले आहे.
क्षेत्रमध्याद्यदा गंगा गमिष्यति सरित्पतिम्। तदा सा महती पुण्या पुरी रुद्र भविष्यति
जेव्हा गंगा त्या क्षेत्राच्या मध्यातून नदींच्या स्वामीकडे जाईल, तेव्हा हे रुद्रा, ते शहर अत्यंत पवित्र होईल.
पुण्या चोदङ्मुखी गंगा प्राची चापि सरस्वती। उदङ्मुखी योजने द्वे गच्छते जाह्नवी नदी
पवित्र आणि उत्तरमुखी गंगा, पूर्वेकडे वाहणारी सरस्वती, आणि जाह्नवी नदी दोन योजन उत्तर दिशेला वाहते.
तत्र वै विबुधाः सर्वे मया सह सवासवाः। आगता वासमेष्यंति कपालं तत्र मोचय
तेथे सर्व देव, मी आणि इंद्रासह, येऊन वास करतील. तेथेच हे कवट सोड.
तस्मिंस्तीर्थे तु ये गत्वा पिण्डदानेन वै पितॄन्। श्राद्धैस्तु प्रीणयिष्यंति तेषां लोकोऽक्षयो दिवि
त्या तीर्थात जाऊन, जे लोक पिंडदान आणि श्राद्ध करून आपल्या पितरांना तृप्त करतात, त्यांना स्वर्गातील स्थान कधीच नाश पावत नाही.
वाराणस्यां महातीर्थे नरः स्नातो विमुच्यते। सप्तजन्मकृतात्पापाद्गमनादेव मुच्यते
वाराणसी या महान तीर्थात स्नान करणारा मनुष्य सात जन्मांची पापं सोडवतो; आणि फक्त तिथे गेलं तरीही पापातून मुक्ती मिळते.