नारायणं स्तौमि परं परेशं परात्परं यत्त्रिदशैरगम्यम्। त्रिसर्गसंस्थं त्रिहुताशनेत्रं त्रितत्वलक्ष्यं त्रिलयं त्रिनेत्रम्
मी त्या नारायणाची स्तुती करतो, जो परम, सर्वांचा स्वामी, सर्वश्रेष्ठ, देवतांनाही न गाठता येणारा, त्रिसृष्टीमध्ये वास करणारा, तीन यज्ञाग्नी नेत्र असलेला, तीन तत्त्वांनी ओळखला जाणारा, तीन प्रलयांचा, त्रिनेत्री आहे.
नमामि नारायणमप्रमेयं कृते सितं द्वापरतश्च रक्तम्। कलौ च कृष्णं तमथो नमामि ससर्ज यो वक्त्रत एव विप्रान्
मी त्या अमाप नारायणाला वंदन करतो, जो कृतयुगात पांढरा, द्वापरयुगात लाल, आणि कलियुगात काळा आहे; ज्याने आपल्या मुखातून ब्राह्मणांची निर्मिती केली, त्याला मी वंदन करतो.
भुजांतरात्क्षत्रमथोरुयुग्माद्विशः पदाग्राच्च तथैव शूद्रान्। नमामि तं विश्वतनुं पुराणं परात्परं पारगमप्रमेयम्
त्याच्या भुजांमधून क्षत्रिय, उरूमधून वैश्य, आणि पायांच्या टोकांमधून शूद्र उत्पन्न झाले; त्या विश्वरूप, प्राचीन, सर्वश्रेष्ठ, सर्वकाही ओलांडणाऱ्या, अमाप परमेश्वराला मी वंदन करतो.
सूक्ष्ममूर्त्तिं महामूर्त्तिं विद्यामूर्त्तिममूर्तिकम्। कवचं सर्वदेवानां नमस्ये वारिजेक्षणम्
मी त्या कमळासारख्या डोळ्यांच्या, सूक्ष्म रूप, महान रूप, ज्ञानरूप, अरूप, सर्व देवतांसाठी कवच असलेल्या परमेश्वराला वंदन करतो.
सहस्रशीर्षं देवेशं सहस्राक्षं महाभुजम्। जगत्संव्याप्य तिष्ठंतं नमस्ये परमेश्वरम्
मी त्या हजारो डोकी, हजारो डोळे, बलवान भुजा असलेल्या, संपूर्ण जग व्यापून राहणाऱ्या, सर्वत्र असणाऱ्या परमेश्वराला वंदन करतो.
शरण्यं शरणं देवं विष्णुं जिष्णुं सनातनम्। नीलमेघप्रतीकाशं नमस्ये शार्ङ्गपाणिनम्
मी त्या आश्रयदायक, शरण देणाऱ्या, विष्णू, विजयी, सनातन, गडद मेघासारखा दिसणारा, शार्ङ्गधनुष्य धारण करणारा देवाला वंदन करतो.
शुद्धं सर्वगतं नित्यं व्योमरूपं सनातनम्। भावाभावविनिर्मुक्तं नमस्ये सर्वगं हरिम्१५० 1.14.
मी त्या शुद्ध, सर्वत्र असणाऱ्या, नित्य, आकाशासारख्या, सनातन, अस्तित्व आणि अनस्तित्व यापासून मुक्त, सर्वव्यापी हरिला वंदन करतो.
न चात्र किंचित्पश्यामि व्यतिरिक्तं तवाच्युत। त्वन्मयं च प्रपश्यामि सर्वमेतच्चराचरम्
हे अच्युत, मला इथे तुझ्यापासून वेगळं काहीच दिसत नाही; हे सर्व चराचर तुझ्याने व्यापलेलं आहे असं मी पाहतो.
एवं तु वदतस्तस्य रुद्रस्य परमेष्ठिनः। इतीरितेस्तेन सनातन स्वयं परात्परस्तस्य बभूव दर्शने
रुद्र, जो सर्वश्रेष्ठ परमेश्वर आहे, असं बोलत असताना, सनातन, सर्वश्रेष्ठांमध्ये श्रेष्ठ असलेला परमेश्वर स्वतः त्याच्यासमोर प्रकट झाला.
रथांगपाणिर्गरुडासनो गिरिं विदीपयन्भास्करवत्समुत्थितः। वरं वृणीष्वेति सनातनोब्रवीद्वरस्तवाहं वरदः समागतः
हातात चक्र घेऊन, गरुडावर बसलेला, पर्वत उजळवणाऱ्या सूर्याप्रमाणे प्रकट झाला आणि सनातन परमेश्वर म्हणाला — 'वर माग, मी वर देण्यासाठी आलो आहे, मी तुझा वरदाता आहे.'
इतीरिते रुद्रवरो जगाद ममातिशुद्धिर्भविता सुरेश। न चास्य पापस्य हरं हि चान्यत्संदृश्यतेग्र्यं च ऋते भवं तम्
असं ऐकून रुद्र म्हणाले — 'हे देवांचा स्वामी, मी पूर्णपणे शुद्ध होईन; या पापासाठी तुझ्या कृपेव्यतिरिक्त दुसरं काहीही उपाय दिसत नाही.'
ब्रह्महत्याभिभूतस्य तनुर्मे कृष्णतां गता। शवगंधश्च मे गात्रे लोहस्याभरणानि मे
ब्रह्महत्या या पापामुळे माझं शरीर काळं झालं आहे; माझ्या अंगांना मृत्यूचा वास येतो आणि माझी दागिने लोखंडाची झाली आहेत.
कथं मे न भवेदेवमेतद्रूपं जनार्दनम्। किं करोमि महादेव येन मे पूर्विका तनूः
हे जनार्दन, माझं असं रूप का होत नाही? हे महादेव, माझं पूर्वीचं शरीर पुन्हा मिळावं म्हणून मी काय करावं?
त्वत्प्रसादेन भविता तन्मे कथय चाच्युत। विष्णुरुवाच। ब्रह्मवध्या परा चोग्रा सर्वकष्टप्रदा परा
तुझ्या कृपेने तसं होईल—पण हे अच्युत, ते कसं घडेल ते मला सांग. विष्णू म्हणाले: ब्रह्महत्येचं पाप फार मोठं, भयंकर आणि सगळ्या यातना देणारं आहे.
मनसापि न कुर्वीत पापस्यास्य तु भावनाम्। भवता देववाक्येन निष्ठा चैषा निबोधिता
असं पाप मनातसुद्धा आणू नये; तुझ्या शब्दांमुळे, हे देव, आता ही ठाम भावना माझ्या मनात निर्माण झाली आहे.
इदानीं त्वं महाबाहो ब्रह्मणोक्तं समाचर। भस्मसर्वाणि गात्राणि त्रिकालं घर्षयेस्तनौ
आता, हे महाबाहू, ब्रह्मदेवाने सांगितलेले नियम पाळ; दिवसातून तीन वेळा अंगभर भस्म लाव.
शिखायां कर्णयोश्चैव करे चास्थीनि धारय। एवं च कुर्वतो रुद्र कष्टं नैव भविष्यति
शिखेत, कानांवर आणि हातात हाडं धारण कर; असं केल्याने, हे रुद्र, तुला कोणतंही दुःख होणार नाही.
संदिश्यैवं स भगवांस्ततोंऽतर्द्धानमीश्वरः। लक्ष्मीसहायो गतवान्रुद्रस्तं नाभिजज्ञिवान्
भगवानाने अशी आज्ञा दिल्यावर, तो ईश्वर लक्ष्मीसमवेत निघून गेला; रुद्राने त्याला ओळखलं नाही.
कपालपाणिर्देवेशः पर्यटन्वसुधामिमाम्। हिमवंतं समैनाकं मेरुणा च सहैव तु
देवतांचा स्वामी, हातात कवटी घेऊन, हिमवंत, मैनाक आणि मेरू यांच्या सोबत या पृथ्वीवर भटकत राहिला.
कैलासं सकलं विंध्यं नीलं चैव महागिरिम्। कांचीं काशीं ताम्रलिप्तां मगधामाविलां तथा
त्याने कैलास, संपूर्ण विंध्य, नील पर्वत, कांची, काशी, ताम्रलिप्त, मगध आणि अविला हे सर्व प्रदेश फिरून पाहिले.
वत्सगुल्मं च गोकर्णं तथा चैवोत्तरान्कुरून्। भद्राश्वं केतुमालं च वर्षं हैरण्यकं तथा
वात्सगुल्म, गोकरण, उत्तरेकडील कुरू, भद्राश्व, केतुमाळ आणि हिरण्यक देशातही तो गेला.
कामरूपं प्रभासं च महेंद्रं चैव पर्वतम्। ब्रह्महत्याभिभूतोसौ भ्रमंस्त्राणं न विंदति
कामरूप, प्रभास आणि महेंद्र पर्वतावरही तो गेला; ब्रह्महत्येच्या पापाने ग्रासलेला असल्याने त्याला कुठेही आश्रय मिळाला नाही.
त्रपान्वितः कपालं तु पश्यन्हस्तगतं सदा। करौ विधुन्वन्बहुशो विक्षिप्तश्च मुहुर्मुहुः
लाजून, हातातली कवटी नेहमी पाहत, तो वारंवार हात हलवत राहिला आणि पुन्हा पुन्हा ती दूर फेकण्याचा प्रयत्न करू लागला.
यदास्य धुन्वतो हस्तौ कपालं पतते न तु। तदास्य बुद्धिरुत्पन्ना व्रतं चैतत्करोम्यहम्
जेव्हा त्याने हात हलवले तरी कवटी खाली पडली नाही, तेव्हा त्याच्या मनात समज आली—‘हे व्रत मी स्वीकारतो.’
मदीयेनैव मार्गेण द्विजा यास्यंति सर्वतः। ध्यात्वैवं सुचिरं देवो वसुधां विचचार ह
माझ्या मार्गानेच, हे द्विजांनो, सर्वजण सर्वत्र जातील; असं ध्यान करत देव बराच काळ पृथ्वीवर भटकत राहिला.
पुष्करं तु समासाद्य प्रविष्टोऽरण्यमुत्तमम्। नानाद्रुमलताकीर्णं नानामृगरवाकुलम्
पुष्कराला पोहोचून, तो उत्तम अशा अरण्यात गेला, जिथे वेगवेगळ्या झाडांनी आणि वेलींनी जंगल भरलेलं होतं आणि अनेक प्राण्यांच्या आवाजांनी गजबजलेलं होतं.
द्रुमपुष्पभरामोद वासितं यत्सुवायुना। बुद्धिपूर्वमिव न्यस्तैः पुष्पैर्भूषितभूतलम्
झाडांच्या फुलांच्या सुगंधाने वारा दरवळत होता, आणि जणू विचारपूर्वक फुलांनी सजवलेली भूमी तिथे दिसत होती.
नानागधंरसैरन्यैः पक्वापक्वैः फलैस्तथा। विवेश तरुवृंदेन पुष्पामोदाभिनंदितः
तिथे अनेक प्रकारचे सुवासिक रस, पिकलेली आणि न पिकलेली फळं होती; तो फुलांच्या सुगंधाने भरलेल्या झाडांच्या गर्दीत शिरला.
अत्राराधयतो भक्त्या ब्रह्मा दास्यति मे वरम्। ब्रह्मप्रसादात्संप्राप्तं पौष्करं ज्ञानमीप्सितम्
इथे भक्तीने पूजा करताना ब्रह्मा मला वर देईल; ब्रह्माच्या कृपेने मला पुष्कराचं इच्छित ज्ञान मिळेल.
पापघ्नं दुष्टशमनं पुष्टिश्रीबलवर्द्धनम्। एवं वै ध्यायतस्तस्य रुद्रस्यामिततेजसः
हे पाप नष्ट करणारं, वाईटांचा नायनाट करणारं, आणि पोषण, समृद्धी व बळ वाढवणारं आहे; अशा प्रकारे अमाप तेज असलेल्या रुद्राने ध्यान केलं.