यदस्माकं महद्वीर्यं तेज ओजः पराक्रमः। तत्सर्वं ब्रह्मणा ग्रस्तं पंचमास्यस्य तेजसा
आमचं मोठं सामर्थ्य, तेज, बळ आणि पराक्रम — हे सगळं ब्रह्मदेवाच्या पाचव्या तोंडाच्या तेजाने गिळून टाकलं.
विनेशुः सर्वतेजांसि त्वत्प्रसादात्पुनः प्रभो। जायते तु यथापूर्वं तथा कुरु महेश्वर
हे प्रभो, आमचं सगळं तेज नष्ट झालं, पण तुझ्या कृपेने ते पुन्हा पूर्वीसारखं मिळू दे. हे महेश्वर, तसंच कर.
ततः प्रसन्नवदनो देवैश्चापि नमस्कृतः। जगाम यत्र ब्रह्माऽसौ रजोहंकारमूढधीः
नंतर, प्रसन्न चेहऱ्याने आणि देवतांनी वंदन केल्यावर, तो जिथे ब्रह्मा होता तिथे गेला, ज्याचं मन अहंकार आणि रजोगुणाने भरलं होतं.
स्तुवंतो देवदेवेशं परिवार्य समाविशन्। ब्रह्मा तमागतं रुद्रं न जज्ञे रजसावृतः
देवतांनी देवाधिदेवाचं स्तवन करत त्याला वेढून घेतलं आणि आत गेले; पण रजोगुणाने झाकलेला ब्रह्मा आलेल्या रुद्राला ओळखू शकला नाही.
सूर्यकोटिसहस्राणां तेजसा रंजयन्जगत्। तदादृश्यत विश्वात्मा विश्वसृग्विश्वभावनः
सूर्याच्या कोटी कोटी किरणांसारख्या तेजाने जग उजळून निघालं, तेव्हा विश्वाचा आत्मा, सृष्टीकर्ता आणि पालनकर्ता तिथे प्रकट झाला.
सपितामहमासीनं सकलं देवमंडलम्। अभिगम्य ततो रुद्रो ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्
पुढे, सर्व देवतांच्या सभेत बसलेल्या ब्रह्मदेवाजवळ रुद्र गेला आणि त्या परब्रह्माला भेटला.
अहोतितेजसा वक्त्रमधिकं देव राजते। एवमुक्त्वाट्टहासं तु मुमोच शशिशेखरः
"हे देव, तुझं तोंड पूर्वीपेक्षा अधिक तेजस्वी दिसतं," असं म्हणत चंद्रकोरी धारण करणाऱ्या त्या महादेवाने मोठ्याने हास्य केलं.
वामांगुष्ठनखाग्रेण ब्रह्मणः पंचमं शिरः। चकर्त कदलीगर्भं नरः कररुहैरिव
डाव्या अंगठ्याच्या नखाच्या टोकाने रुद्राने ब्रह्मदेवाचं पाचवं शिर कापलं, जसं एखादा मनुष्य बोटांनी केळीच्या कोंबाला तोडतो.
विच्छिन्नं तु शिरः पश्चाद्भवहस्ते स्थितं तदा। ग्रहमंडलमध्यस्थो द्वितीय इव चंद्रमाः
कापलेलं ते शिर त्याच्या हातातच राहिलं, आणि ग्रहांच्या वर्तुळात जणू दुसरा चंद्रच चमकत होता.
करोत्क्षिप्तकपालेन ननर्त च महेश्वरः। शिखरस्थेन सूर्येण कैलास इव पर्वतः
हातात कपाळ उचलून महेश्वर नाचू लागला, जणू कैलास पर्वताच्या शिखरावर सूर्य चमकत आहे.
छिन्ने वक्त्रे ततो देवा हृष्टास्तं वृषभध्वजम्। तुष्टुवुर्विविधैस्तोत्रैर्देवदेवं कपर्दिनम्
शिर कापल्यावर देवता अत्यंत आनंदित झाल्या आणि वृषभध्वज, जटाधारी देवाधिदेवाचं विविध स्तोत्रांनी स्तवन करू लागल्या.
देवा ऊचुः। नमः कपालिने नित्यं महाकालस्य कालिने। ऐश्वर्यज्ञानयुक्ताय सर्वभागप्रदायिने
देवतांनी म्हटलं, "नेहमी कपालीला नमस्कार असो, जो महाकाळाचाही काळ आहे, ऐश्वर्य आणि ज्ञानाने युक्त आहे, सर्वांना भाग देणारा आहे."
नमो हर्षविलासाय सर्वदेवमयाय च। कलौ संहारकर्ता त्वं महाकालः स्मृतो ह्यसि
"आनंदात रमणारा, सर्व देवांचा मूळस्वरूप असलेला, कलियुगात संहार करणारा, आणि खरोखरच महाकाळ म्हणून ओळखला जाणारा तुला नमस्कार."
भक्तानामार्तिनाशस्त्वं दुःखांतस्तेन चोच्यसे। शंकरोष्याशुभक्तानां तेन त्वं शंकरः स्मृतः
"भक्तांच्या दु:खाचा नाश करणारा म्हणून तुला दु:खाचा अंत करणारा म्हणतात; भक्तांना सुख देणारा म्हणूनच तुझं शंकर हे नाव आहे."
छिन्नं ब्रह्मशिरो यस्मात्त्वं कपालं बिभर्षि च। तेन देव कपाली त्वं स्तुतो ह्यद्य प्रसीद नः
"तू ब्रह्माचं शिर कापून कपाळ धारण केलंस म्हणून, आज आम्ही तुला कपाली म्हणतो, हे देव, आमच्यावर कृपा कर."
एवं स्तुतः प्रसन्नात्मा देवान्प्रस्थाप्य शंकरः। स्वानि धिष्ण्यानि भगवांस्तत्रैवासीन्मुदान्वितः
अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर, प्रसन्न मनाने शंकराने देवतांना त्यांच्या जागी पाठवलं आणि स्वतः आनंदाने तिथेच आपल्या आसनावर राहिला.
विज्ञाय ब्रह्मणो भावं ततो वीरस्य जन्म च। शिरो नीरस्य वाक्यात्तु लोकानां कोपशांतये
ब्रह्मदेवांचा स्वभाव आणि त्या वीराचा जन्म समजून, मग त्या शिरच्छेद झालेल्याच्या वचनामुळे, लोकांचा राग शांत व्हावा म्हणून—
शिरस्यंजलिमाधाय तुष्टावाथ प्रणम्य तम्। तेजोनिधि परं ब्रह्म ज्ञातुमित्थं प्रजापतिम्
शिर हातात घेऊन, त्याने त्यांना वंदन केले आणि स्तुती केली. तेजाचा सागर, परब्रह्म, प्रजापती यांना ओळखून त्याने नमस्कार केला.
निरुक्तसूक्तरहस्यैर्ऋग्यजुः सामभाषितैः। रुद्र उवाच। अप्रमेय नमस्तेस्तु परमस्य परात्मने
निरुक्त, सूक्त, ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेदातील गूढ शब्दांनी रुद्र म्हणाले— 'अपरिमित परमात्म्या, तुला नमस्कार.'
अद्भुतानां प्रसूतिस्त्वं तेजसां निधिरक्षयः। विजयाद्विश्वभावस्त्वं सृष्टिकर्ता महाद्युते
तू अद्भुत गोष्टींचा मूळ आहेस, तेजाचा अखंड साठा आहेस. तुझ्या विजयातून हे विश्व निर्माण होते, तूच सृष्टीकर्ता आहेस, महातेजस्वी आहेस.
ऊर्द्ध्ववक्त्र नमस्तेस्तु सत्वात्मकधरात्मक। जलशायिन्जलोत्पन्न जलालय नमोस्तु ते
वर पाहणाऱ्या, सत्त्वस्वरूप आणि पृथ्वीला आधार देणाऱ्या, पाण्यात निवास करणाऱ्या, पाण्यातून जन्मलेल्या, पाण्यातच राहणाऱ्या, तुला नमस्कार.
जलजोत्फुल्लपत्राक्ष जय देव पितामह। त्वया ह्युत्पादितः पूर्वं सृष्ट्यर्थमहमीश्वर
कमळासारख्या फुललेल्या डोळ्यांनो, देवांमध्ये श्रेष्ठ, पितामह, तुला विजय मिळो. सृष्टीसाठी मी तुझ्यामुळेच पूर्वी निर्माण झालो, हे ईश्वर.
यज्ञाहुतिसदाहार यज्ञांगेश नमोऽस्तु ते। स्वर्णगर्भ पद्मगर्भ देवगर्भ प्रजापते
यज्ञातील नेहमीचा हव्याचा स्वीकार करणारा, यज्ञाच्या सर्व अंगांचा स्वामी, तुला नमस्कार. सुवर्णगर्भ, कमळातून जन्मलेला, देवांचा गर्भ, प्रजापती, तुला नमस्कार.
त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारः स्वधा त्वं पद्मसंभव। वचनेन तु देवानां शिरश्छिन्नं मया प्रभो
तूच यज्ञ आहेस, तूच वषट्कार आहेस, तूच स्वधा आहेस, कमळातून जन्मलेला. देवांच्या आज्ञेने, प्रभो, मी ते शिर छाटले.
ब्रह्महत्याभिभूतोस्मि मां त्वं पाहि जगत्पते। इत्युक्तो देवदेवेन ब्रह्मा वचनमब्रवीत्
मी ब्रह्महत्या या पापाने ग्रासलो आहे; जगाच्या स्वामी, मला वाचवा! असं देवाधिदेवाने म्हटल्यावर, ब्रह्मदेवाने उत्तर दिलं—
ब्रह्मोवाच। सखा नाराणो देवः स त्वां पूतं करिष्यति। कीर्तनीयस्त्वया धन्यः स मे पूज्यः स्वयं विभुः
ब्रह्मा म्हणाले— 'माझा मित्र नारायण देव तुला शुद्ध करील. तू त्याची कीर्ती गात जा, तो धन्य आहे, मीही त्याची पूजा करतो, तो सर्वत्र व्यापलेला आहे.'
अनुध्यातोऽसि वै नूनं तेन देवेन विष्णुना। येन ते भक्तिरुत्पन्ना स्तोतुं मां मतिरुत्थिता
तुला तो विष्णू देव नेहमीच आठवतो, त्याच्यामुळे तुझ्यात भक्ती निर्माण झाली आणि मला स्तुती करण्याची इच्छा जागी झाली.
शिरश्छेदात्कपाली त्वं सोमसिद्धांतकारकः। कोटीः शतं च विप्राणामुद्धर्तासि महाद्युते
शिर छाटल्यामुळे तू 'कपाली' म्हणून ओळखला जाशील, सोमयज्ञाची पूर्णता करणारा आहेस. तू शंभर कोटी ब्राह्मणांना तारशील, हे महातेजस्वी.
ब्रह्महत्याव्रतं कुर्या नान्यत्किंचन विद्यते। अभाष्याः पापिनः क्रूरा ब्रह्मघ्नाः पापकारिणः
ब्रह्महत्या प्रायश्चित्ताचं व्रत करावं लागेल; दुसरा कोणताही उपाय नाही. पापी, क्रूर, ब्रह्महत्या करणाऱ्यांशी बोलू नये.
वैतानिका विकर्मस्था न ते भाष्याः कथंचन। तैस्तु दृष्टैस्तथा कार्यं भास्करस्यावलोकनम्
वैतानिक कर्म करणारे पण वाईट वागणारे, यांच्याशी कधीच बोलू नये. असे कुणी दिसले तर सूर्याकडे पाहावं.